قازىر الەمدە تازا اۋىز سۋ كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا ەل اۋماعىنداعى جەراستى اۋىز سۋ كوزدەرىنىڭ قورىن ساقتاۋ مەن ونىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ايتسە دە بۇگىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار, سونىڭ ىشىندە كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن يگەرىپ جاتقان الپاۋىت كومپانيالار جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ مۇناي قالدىقتارىمەن لاستانۋىنا جول بەرىپ جۇرگەنى قىنجىلتپاي قويمايدى.
مىسالى, اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى تەمىر مەن مۇعالجار اۋداندارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان كوكجيدە جەراستى اۋىز سۋ ورنى. بۇل جەردە ونىمەن ءبىر اتاۋداعى كوكجيدە دەگەن قۇندى القاپ تا بار. ەكەۋى دە ەكولوگيالىق, عىلىمي جانە مادەني جاعىنان ماڭىزدى نىسان. ەلىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىسپەتتەس تابيعات تاڭعاجايىپتارى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتىق قوردىڭ گەولوگيالىق جانە گيدروگەولوگيالىق تىزىمىنە ەنگەن. بۇل جونىندە 2007, 2010, 2011 جانە 2016 جىلدارى ەل ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىلارى شىعارىلعان.
بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كوكجيدە قۇمدارىنىڭ مۇناي ونىمدەرىمەن لاستانعانىن كورسەتەدى. ياعني, كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن وندىرەتىن كومپانيالار جاز جانە كۇز ماۋسىمدارىندا كوكجيدە جەراستى سۋى لاستانعان. اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنەن الىنعان دەرەكتەر ولاردىڭ قاتارىندا «سنپس-امگ» اق, «كمك مۇناي» اق, «ۋريحتاۋ وپەرەيتينگ» جشس, «فيرما ادا ويل» جشس جانە «قازاق ويل اقتوبە» جشس سىندى بەس بىردەي مۇناي كومپانياسى بار ەكەنىن ايعاقتايدى. شيكىزاتتى ەكپىندەتە ءوندىرۋ جاعدايىندا كوكجيدە قۇمدارى قويناۋىنداعى جەراستى سۋى مەن ونىڭ ساپالىق قۇرامىن ساقتاپ قالۋ كۇردەلى كۇيىندە قالا بەرمەك.
وسى تۇستا اتاپ وتەرلىك ماسەلە, بەلگىلى ءبىر تابيعات نىسانىنا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ زيان كەلتىرۋ تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا «شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونسەنتراتسيا» (شرك) دەگەن تىركەستىڭ پايدا بولعانى. مۇنىڭ ءوزى وسى كورسەتىلگەن نورما مەن مولشەردەن اسپاسا بولعانى, جەراستى سۋ كوزدەرىن لاستاي بەرسىن دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەي مە؟! سوندىقتان شرك تالابىن بەلگىلەۋ مۇناي وندىرۋشىلەر ءۇشىن ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي ىڭعايدى بىلدىرەتىن قاجەتسىز تەتىكتەي كورىنەدى. جارايدى, سولاي-اق بولسىن دەيىكشى, ال ەندى شرك-ءنىڭ تابيعي ورتاعا تيگىزەتىن زياندى اسەرى بەلگىلەنگەن نورمادان اسىپ كەتىپ جۇرسە شە؟ ارينە مۇنداي جاعدايدا ونىڭ زاردابى تىپتەن اۋىر. بيىل اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋلار جوعارىدا اتاۋلارى كورسەتىلگەن بىرقاتار كومپانيالار وسىنداي كەلەڭسىزدىككە جول بەرگەنىن ايقىنداپ بەردى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, باقىلانعان ۇڭعىمالاردا شرك 1,3-تەن 8-گە دەيىن كوتەرىلىپ, ەكىنشى ءبىر مىسالدا 1,66-دان 1,82-گە دەيىن وسكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ياعني, پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋدىڭ ناتيجەسى كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەدى. بۇل دەرەك كوكجيدە جەراستى سۋ كوزدەرى مۇناي قالدىقتارىمەن بىلعانىپ جاتقانىن بىلدىرمەي مە؟ ونىڭ لاستانۋ كوزىنە اينالۋىنا اسەر ەتكەن باستى فاكتورلار قانداي؟ ازىرگە ونى انىقتاۋ مەن جويۋ شارالارى قولعا الىنباي وتىر. راس, وكىلەتتى ۇيىمدار تاراپىنان الاڭداتارلىق احۋالعا قاتىستى ءتيىستى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ۇيعارىمدارى بەرىلگەن. الايدا ونىڭ ءوزى باسى بار دا, اياعى جوق جارتىكەش كۇيىندە قالىپ قويماسىنا كىم كەپىل؟
سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ارادا باستى ايىپكەر جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ەكەنى تالاس تۋعىزبايدى. ەندەشە ولاردىڭ مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتىڭ تىزىمىنە ەنگەن نىسانعا زالال تيگىزۋ كورىنىستەرىن رەتتەۋ تۇتقالارىن ويلاستىرۋ كەرەك.
– مۇنىڭ باستى ءبىر جولى – كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن شىعاراتىن كومپانيالاردىڭ كوكجيدە قۇمدى القابىنداعى قىزمەتى مەن ءىس-قيمىلدارىن جان-جاقتى باقىلاۋعا الۋ دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل ءۇشىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ءتيىستى ۇسىنىستارىمىزدى جولدادىق, – دەدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ.
كوكجيدە قۇمدارى اۋماعىندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋدىڭ بىرىڭعاي ەرەجەسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى بايقالادى. تۇسىنگەن جان ءۇشىن كوكجيدە قۇمدارى مەن كوكجيدە جەراستى سۋىنىڭ تابيعي تازالىعىنا باعا جەتپەيدى. ونى لاستاۋ – قىلمىسپەن تەڭ ارەكەت. بۇعان جول بەرىپ قويۋعا بولمايدى. بۇل اقيقاتتى جەر قويناۋىن زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى قۇزىرلى ورگانداردا ءدال وسى ماعىناسىندا قابىلداي بىلگەنى قاجەت-اق.
اتالعان ورگان مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتىڭ قورى قاتارىنداعى نىسانداردىڭ جاي-كۇيىنە جان-جاقتى كوڭىل اۋدارىپ, ونىڭ بىرىڭعاي وپەراتورىن بەلگىلەسە, بىرقاتار كولەڭكەلى كورىنىستەر ازايارى انىق. سونداي-اق بۇگىندە كوكجيدە جەراستى سۋىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىسىن قولعا الۋ دا كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. جەراستى سۋىنا تابيعاتتى پايدالانۋشىلاردىڭ ىقپال ەتۋ وشاعىن تابۋ – ونىڭ اعىنىنىڭ قوزعالىسىن انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. وسى جاعدايدا عانا ءاربىر جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ ارەكەتىنە مونيتورينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بولادى, دەيدى گيدرولوگيالىق ماماندار.
تۇيىندەپ ايتقاندا, بۇگىندە اقتوبە وبلىسىنداعى كوكجيدە جەراستى سۋىنىڭ مولشەرى مەن پايدالانۋ قورىن قايتا باعالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. جاۋاپتى ءىس ءوز كەزەگىندە تياناقتى گيدروگەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا سونى سەرپىن بەرۋدى جۇكتەيدى. وسى ورايدا باستى كىدىرىس قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ورىن الىپ وتىرعانىن ايتقان ءجون. تولىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 300 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن. ايتسە دە بۇل شاراعا 1 ميلليارد 161 ميلليون 770 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قاراجات قاجەت ەكەندىگىن ەسكەرسەك, بولىنگەن سومانىڭ تىم ماردىمسىز ەكەنى بايقالادى.
قازىرگى الاڭداتارلىق ماسەلە – كوكجيدە قۇمى مەن جەراستى سۋىنا بايلانىستى بەلگىلەنگەن اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ دەڭگەيى تىم باياۋ, جوققا ءتان, گيدروگەولوگيالىق جاعدايى قىل ۇستىندە تۇر. سوندىقتان بۇل ماسەلە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ۇدايى نازارىندا بولۋى ءتيىس.
مىزعىماستاي كورىنگەن سەڭنىڭ قوزعالۋىنا ىقپال ەتە الاتىن ءجايتتىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ۆەب-پورتالىندا اشىق بايقاۋ جۇرگىزۋ بولماق. اتالعان ءراسىمنىڭ بيىل كۇز ايلارىنا دەيىن اياقتالماي, ساعىزداي سوزىلىپ كەلگەنى دە قىنجىلتادى.
اقتوبە