الماتىدا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كريتەريلەرى مەن پرينتسيپتەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەمينار بولىپ ءوتتى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى تەرمينولوگيالىق جۇمىس توبىنىڭ وكىلدەرى, ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى, ەلىمىزدەگى جەتەكشى تەرمينولوگ عالىمدار, ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارداعى سالا ماماندارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تەرمينولوگيا سالاسىنا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.
«قازاق ءتىلى تۇعىرىنا تولىقتاي قوندى دەپ ايتا المايمىز. 1990 جىلداردىڭ باسىندا ءار قازاقتىڭ بويىندا ەيفوريا بار ەدى. بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ, قوعامدا تىلگە بايلانىستى ۇلكەن باستامالار كوتەرىلىپ, ونى قولدايتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى قالىڭ ەدى. بىراق سول كىسىلەر قازاق مەكتەبىنە بەرگەن بالالارىن كەيىن ورىس مەكتەبىنە اۋىستىرىپ الىپ جاتتى. قازاق ءتىلىنىڭ ازداپ كەرى كەتكەن شاعى باستالدى. جيىرما جىلدان ارتىق پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە جۇمىس ىستەدىك. سول جىلدارى بىرگە قىزمەت ىستەيتىن لاۋازىمدى تۇلعالار اقىلداسا كەلىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن جولداناتىن قۇجاتتار مەن حاتتاردى قازاق تىلىندە دايىنداپ, كەلەتىن حاتتاردى دا قازاقشا قابىلداۋعا ۋادەلەستىك. ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىز مينيسترلىكتەردەن دە قولداۋ تاپتى. قازىر ءبارى دە جۇمىسىن وسى باستاما نەگىزىندە جالعاستىرىپ كەلەدى, كوڭىلگە مەدەۋ بولاتىنى دا وسى», دەدى جيىندى اشقان ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى الىبەك اسقاروۆ. رەسپۋبليكالىق سەمينار جۇمىسىنا مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ قاتىستى.
ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان «تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كريتەريلەرى مەن پرينتسيپتەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەميناردىڭ باستى ماقساتى – سالالىق تەرمينولوگيانى قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋ تۇرعىسىندا قاراستىرۋ جانە تەرميندەردى ىرىكتەۋ مەن رەسمي بەكىتۋگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتاردى ايقىنداۋ. ەلىمىزگە بەلگىلى فيلولوگ عالىمدار, ايماقتاردان كەلگەن ءتىل ماماندارى مەملەكەتتىك تىلدەگى تەرمينجاسامنىڭ جالپى باعىتتارىن بەلگىلەۋ, تەرمين شىعارماشىلىعى جۇيەسىن قايتا قۇرىلىمداۋدى قامتاماسىز ەتۋ, «Termincom.kz» سايتىنداعى ەلەكتروندىق الاڭدا بەكىتىلگەن تەرميندەردى جۇرتشىلىققا ناسيحاتتاۋ, قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا باستى اقپارات كوزىنە اينالدىرۋ, تەرمينولوگيا سالاسىنا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرگە ادىستەمەلىك جاعىنان قولداۋ كورسەتۋ سياقتى وزدەرى كۇن سايىن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. سالالىق تەرمينولوگيانى جانداندىرۋ, تەرميندەردى قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ نورمالارىنا سايكەس رەتكە كەلتىرۋ ماسەلەلەرى قوزعالىپ, اركەلكى قولدانىلىپ جۇرگەن كەيبىر ءساتسىز بالامالاردى وزگەرتۋ مەن تۇزەتۋ جولدارى ءسوز بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاق ءتىلىن قوعامنىڭ بارلىق سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن قۋاتتى قاتىناس قۇرالى رەتىندە دامىتۋ تالابىندا ۇلتتىق تەرمينولوگيا ماسەلەسىنىڭ الاتىن ورنى اسا جوعارى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ۇلتتىق تەرمينولوگيا جاڭا ارناعا بەت بۇردى. ونىڭ ىشىندە تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كريتەريلەرى مەن پرينتسيپتەرى, تەرميندەردى اۋدارۋ, بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسى جانە تاعى باسقا وزەكتى جايتتار تۋرالى تىڭ ويلار ايتىلىپ, جۇيەلى تالقىلانىپ كەلەدى. كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسى پراكتيكالىق تۇرعىدان قولدانىسقا ەنگىزىلىپ تە جاتىر. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك باعدارلاما كورسەتكىشىنىڭ ينديكاتورى بويىنشا 2020 جىلعا دەيىن 27 000 تەرمين بەكىتىلۋى ءتيىس بولسا, بۇگىنگە دەيىن 24 300 تەرمين ءسوز جانە ءسوز تىركەسى بەكىتىلدى. بەكىتىلگەن تەرميندەر قازاق ءتىلىن الەمدىك عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جوعارى ينتەگراتسيالىق دەڭگەيىنە ساي جەتىلدىرۋ باعىتىندا قىزمەت اتقارادى. ايتسە دە بەكىتىلگەن تەرميندەردىڭ, اسىرەسە سالالىق عىلىمدار تەرميندەرىنىڭ ساپاسى ءالى دە زەردەلەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. سالالىق تەرميندەردى ىرىكتەۋ, بىرىزدەندىرۋگە قاتىستى كوپتەگەن ۇسىنىس, قوعامدىق پىكىر ايتىلعانىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي تۇجىرىمدار ناقتى ايقىندالعان جوق. سول سەبەپتى ەلىمىزدە تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا سالالىق تەرمينولوگيانى جۇيەلەندىرۋ ماقساتىندا تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ مەن ىرىكتەۋ كريتەريلەرىن بەلگىلەۋ, پرينتسيپتەرىن ايقىنداۋ ادىستەمەلىك سەميناردىڭ وزەگى بولدى.
ادىستەمەلىك سەميناردا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جالپى ءبولىمىنىڭ رەداكتسيالىق ساراپتاما جانە اكتىلەردى شىعارۋ سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەكزادا ساعىن, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى قۇرالاي كۇدەرينا, قارلىعاش ايداربەك سەكىلدى جەتەكشى تەرمينولوگ عالىمدار بايانداما جاساپ, نەگىزگى عىلىمي ۇستانىمدارىمەن ءبولىستى. باياندامالاردا ءسوز بولعان ماسەلە عالىمدار مەن ماماندار اراسىنداعى جارىسسوزگە ۇلاستى. سالالىق تەرمينولوگيانىڭ تۇيتكىلدەرىن جان-جاقتى تالقىلاي كەلە, ادىستەمەلىك سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, سوڭىنان قارار قابىلداندى.
قارار ءتورت نەگىزگى تارماقتان تۇرادى. قابىلدانعان قارار بويىنشا تەرميندەردى بەكىتۋگە ۇسىنۋدىڭ ءتارتىبى, تەرميندەردى لينگۆيستەر مەن سالا ماماندارىنىڭ ساراپتاماسىنان وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ, تەرميندەردى ىرىكتەۋگە قويىلاتىن تالاپتار, تەرميندەردى قايتا بەكىتۋ ءتارتىبى بەلگىلەندى. سونداي-اق تەرمينكومنىڭ تالقىلاۋىنان وتكەن, تىلدىك اينالىمعا ەنىپ كەتكەن سوزدەردى ون جىلسىز قايتا تالقىعا سالىپ, وزگەرتە بەرۋگە بولمايتىنى ەسكەرتىلدى.
الماتى