كۋالا-لۋمپۋرداعى مالايزيا مۋزەيلەرىنىڭ دەپارتامەنتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ « ۇلى دالا: تاريح جانە مادەنيەت» كورمەسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولدى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى.
كورمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ەڭ قۇندى جادىگەرى «التىن ادام» قويىلدى. الەمدى ارالاپ جۇرگەن «التىن ادام» - قازاقستاننىڭ سيمۆولى! وسىعان دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى اياسىنداعى اۋقىمدى شارا بەلارۋس, رەسەي, ءازىربايجان, قىتاي, پولشا, وڭتۇستىك كورەيا, وزبەكستان, سولتۇستىك ماكەدونيا جانە تۇركيا مۋزەيلەرىندەگى كورمەلەردە ۇلكەن جەتىستىكپەن ءوتتى.
1960-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1970-جىلداردىڭ باسىندا الماتىنىڭ ماڭايىندا تانىمال ارحەولوگ كەمال اقىشەۆ زەرتتەپ جۇرگەن ەسىك قورعانىنان, كەيىن قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالعان, ساق پاتشاسى – «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى تابىلعان ارحەولوگيالىق سەنساتسيا ورىن الدى. باعا جەتپەس ولجاعا «قازاق تۋتانحامونى» دەگەن ات بەرىلىپ, «عاسىر جاڭالىعى» دەپ تانىلدى. ەجەلگى دالا بيلەۋشىسىنىڭ تاجىندەگى قاناتتى التىن پىراق اشەكەيلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ بولشەگىنە اينالدى, ال التىن ادامنىڭ ءمۇسىنى الماتىداعى تاۋەلسىزدىك الاڭىنا ورناتىلدى.
كورمەنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى, مالايزيانىڭ تۋريزم, ونەر جانە مادەنيەت ءمينيسترى داتۋك موحاماددين بين كەتاپي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مالايزياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولات يمانباەۆ, مالايزيا مۋزەيلەرى دەپارتامەنتىنىڭ باس ديرەكتورى داتۋك كامارۋل باحارين بين ا.كاسيم قاتىسىپ, جىلى لەبىزدەرىن جەتكىزدى.
ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى: « ۇلى دالا: تاريح جانە مادەنيەت» كورمەسى ارقىلى ۇلى دالانىڭ ەجەلگى جانە ءداستۇرلى ونەرىمەن تانىسا الاسىزدار. بۇل كورمە «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. جوبا 2017 جىلى قولعا الىنعان بولاتىن. بۇگىنگە دەيىن وتكەن كۇننىڭ وشپەس تاريحىن ايقىندايتىن جادىگەرلەردى ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرى تاماشالادى. كورمەنىڭ باستى ەكسپوناتى –«التىن ادام». ونىڭ كيىمى تۇگەل باعالى تاستارمەن, ياعني التىنمەن وڭدەلگەن. ساق جاۋىنگەرىنىڭ كيىمىندەگى التىننىڭ ءار بولشەگىندە فيلوسوفيالىق مازمۇن بار. اسىرەسە, ونىڭ باس كيىمى تاڭىرشىلدىك سەنىمنىڭ ايقىن كورىنىسىن بىلدىرەدى. قازىرگى كۇنى «التىن ادام» تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستى نىشانى ەكەنىن اتاپ ايتقان ءجون. سىزدەرگە ۇلى دالانىڭ جاۋھار جادىگەرلەرىن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك العانىمىز ءۇشىن قۋانىشتىمىن», - دەدى.
مالايزيا مۋزەيلەرىنىڭ دەپارتامەنتىندەگى كورمەدەن كيىمى التىن جاپسىرمالى جانە جەبە, قار بارىسى, ارقار, جىلقى جانە قۇس تۇرىندەگى التىن تىلىمشەلەر اشەكەيلەپ تۇرعان كونۋس ءپىشىندى ەرەكشە باس كيىمدى التىن ادامنىڭ رەكونسترۋكتسياسىن جانە وسى جاس اق سۇيەك ساق جاۋىنگەرىمەن (ارحەولوگتاردىڭ پىكىرلەرى بويىنشا 17-18 جاستار شاماسىندا) بىرگە جەرلەنگەن ەرتە تەمىر عاسىرىنىڭ (ب.د.د V-IV عع.) ارحەولوگيالىق ولجالارىنىڭ كوللەكتسياسىن تاماشالاۋعا بولادى.
ساقتار (پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا – «الىپ ەرلەر») – قازاقتاردىڭ ەرتەدەگى بابالارى. گرەك اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ولاردى ازيالىق سكيفتەر (saka ءسوزى سكيفتەردىڭ «بۇعى» سوزىنەن تۋىندايدى), باسقا ەجەلگى دەرەككوزدەرىندە «ۇشقىر اتتى تۋرلار» دەپ كوركەم سيپاتتاعان. وسى تايپالاردىڭ ۇلكەن ءۇش توبىنىڭ قاتارىندا «التىن ادام» جەرلەنگەن ەسىك قورعانى تابىلعان ايماقتا تۇرعان ساق-تيگراحاۋدتار («شوشاق بورىكتىلەر») بار بولاتىن.
قورعاننان اراسىندا كيىمدەردى بەزەندىرەتىن دەتالدار, سول سياقتى اشەكەيلەر مەن تۇرمىستىق زاتتار بار ءتورت مىڭنان استام التىن بۇيىمدار تابىلدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ قورىمداعى زاتتاردىڭ توپوگرافياسىن تەر توگىپ زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە, كورمەگە ۇسىنىلىپ وتىرعان ساق جاۋىنگەرىنىڭ كەلبەتىن جاڭادان جاساپ شىعۋ مۇمكىن بولدى.
ەسىك قورعانىنان تابىلعان زاتتار اراسىندا ەجەلگى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى رۋنا جازۋمەن جازىلعان جازباسى بار كۇمىس توستاعاننىڭ ەكسپوزيتسيادان الار ورنى ەرەكشە.
ەجەلگى دالا ونەرىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى سانالاتىن زوومورفتىق بەينەلەردىڭ باسىمدىعى دا ميفولوگيالىق ويلاۋ ولشەمدەرىمەن بەلگىلەنەدى. مۇنىڭ سيۋجەتىنىڭ ءدراماتيزمى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كۇرەسى, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ باستاۋى, جاڭا ءومىردىڭ جاسالۋى, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ماڭگىلىك قوزعالىسىنىڭ جانە ماڭگىلىك كۇرەسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. وسىنداي قاراما-قايشىلىقتىڭ ايقىن ۇلگىسى رەتىندە كورمەگە ۇسىنىلعان التىننان قالىپتاۋ جانە بەدەرلەۋ تەحنيكاسىمەن جاسالعان V-IV عاسىرلارعا ءتان جاپسىرماسى ءبىرىن ءبىرى ءدال قايتالايتىن قوس بارىس تۇرىندەگى ايىلباستى ايتۋعا بولادى.
حريستياندىق پەن مۇسىلماندىقتىڭ ورنىعۋىنا قاراي «اڭ ءستيلى» بىرتىندەپ پۇتقا تابىنۋشىلىق پەن تۇسىنىكتەن شىعاتىن باستاپقى ءمانىن جوعالتا باستادى.
الايدا باستاپقى سيقىرلى مانىنەن ايرىلعان جانۋارلاردىڭ ساندىك بەينەلەرى زەرگەرلىك بۇيىمداردا, مينياتيۋرا كىتاپتاردا, اعاش, تاس جانە سۇيەك ناقىشتارىندا, ساۋلەت سىندى ورتاعاسىرلىق ونەردە الدەقايدا جيناقتالىڭقىراعان تۇردە, ستيلدەنگەن ويۋ, زەر ەلەمەنتتەرىنىڭ ءپىشىنىن قابىلداپ قولدانىستا قالا بەردى. بۇل ۇردىستەر ەكسپوزيتسياعا قويىلعان XV عاسىرعا ءتان دەپ داتالانعان سايرام كومبەسىنەن تابىلعان زەرگەرلىك ونەر بۇيىمدارىنان ايقىن بايقالادى. كورمەدە سول سياقتى تاقساي (باتىس قازاقستان وبلىسى), تالدى-2 (قاراعاندى وبلىسى) جانە بەرەل (شىعىس قازاقستان وبلىسى) سىندى ساق قورعاندارىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق بىرەگەي ولجالار دا كورسەتىلدى.
كورمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قورلارىنان بارلىعى 346 زات ۇسىنىلدى. كورمەگە ۇسىنىلعان قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق ونەرىنىڭ جاۋھارلارى – بۇل ەۋرازيا دالا مادەنيەتى مۇراسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن كورسەتەتىن بۇرىنعىنىڭ اتاۋسىز شەبەرلەرى تۋىندىلارىنىڭ از عانا بولىگى.
كورمە «التىن ادامنىڭ الەم مۋزەيلەرىنە شەرۋى» حالىقارالىق كورمە جوباسى اياسىندا 2019 جىلعى 1 قازاننان 31 قازانعا دەيىن جالعاسادى.