اينالامىزدى قوقىسقا اينالدىرمايىق

زاڭسىز قوقىس پوليگوندارى ازايماي تۇر

ەكولوگتار جاعىمسىز ءۇردىس جالعاسا بەرسە, ادامزاتقا جاھان­دىق قاۋىپپەن بەتپە-بەت كەلۋىنە تۋرا كەلەتىنىن ايتادى. بۇگىنگى قوعامدىق بايلانىس ارحيتەكتۋراسىندا پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ ورشىگەنى انىق بايقالادى. بۇل ءۇردىس تەك قوعامدىق قارىم-قا­تى­ناسپەن شەكتەلىپ قالسا يگى. وكىنىشتىسى سول, ادامزات مەكەندەگەن جەر پلانەتاسىنا ءدال وسىن­داي كوزقاراستى تانىتىپ كە­لەدى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز. ماسەلەن, جىل سايىن ەلىمىزدە 4,3 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالىپ, سونىڭ نەبارى 12%-عا جۋىعى عانا قايتا وڭدەلەدى. قالعانى قوقىس پوليگوندارىندا كومىلەدى ەكەن.

ەلىمىزدە تۇرمىستىق قالدىق تاستالاتىن 3 520 پوليگون بار, سونىڭ 18%-ى عانا ءتيىستى تالاپتى ساقتاپ وتىر. قوعام بەلسەندىلەرى جانە ەكولوگتار زاڭسىز قوقىس الاڭدارىنىڭ ازايماعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ جاتقانى بەكەر ەمەس. بىلتىرعى ستاتيستيكانى سويلەتسەك, قازاقستاندا وندىرىستىك جانە تۇتىنۋ قالدىق­تارى تاستالاتىن ورىن سانى 17 934-كە جەتتى. بىراق وسى پوليگون­داردىڭ دەنى سانيتارلىق تالاپتار مەن ەكولوگيالىق ستان­دارتتارعا سايكەس كەلمەيدى.

– 3,5 مىڭنان استام تۇرمىس­تىق قالدىققا ارنالعان پولي­گوننىڭ 83%-ى سانيتارلىق, ەكو­لوگيالىق جانە قۇرىلىس نورمالارىنا ساي ەمەس. قالدىقتى كومۋ تەحنولوگياسى ساقتالمايدى. سو­نىڭ سالدارىنان ءورت ءجيى شى­عادى. ايماقتاردا تۇر­مىستىق قالدىقتى ىرىكتەيتىن جەلىلەردىڭ بولماۋى قوقىستى تا­لاپقا ساي كومۋگە كەدەرگى. بۇگىندە قو­قىس شىعارۋ قىزمەتىمەن تۇر­عىن­داردىڭ تەك 66%-ى عانا قام­تىلعان. بىرىڭعاي ەسەپ بەرەتىن جۇيەسىز وڭىر­لەردەگى احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاۋ قيىن.

قوقىس پوليگوندارىنىڭ با­سىم بولىگى حالىق كوپ قونىس­تانعان ەلدى مەكەندەرگە تاياۋ ور­نالاسقان. بۇل اۋماقتا ءورت ءجيى بولاتىندىقتان حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ور­تاعا وراسان زيان كەلىپ جاتىر. جىل ساناپ بەيبەرەكەت قو­قىس الاڭدارى كوبەيىپ بارادى. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار اۋماقتار­دىڭ سانيتارلىق تازالىعىنا بيۋدجەتتىڭ ميلليونداعان قارا­جاتىن جۇمساۋعا ءماجبۇر. تەك نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا بەيبەرەكەت قوقىس ورىندا­رىن جويۋ ءۇشىن جىلما-جىل 150 ملن تەڭگەدەن اسا اقشا ءبو­­لى­نىپ كەلەدى. الايدا بۇل پروب­لەمانىڭ الدىن الۋعا ەمەس, ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە با­­­­عىتتالعان. سوندىقتان زاڭ تۇرعىسىندا تۇرمىستىق قال­دىق­­تى شىعارۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدارعا قويىلاتىن تالاپتى كۇشەيتىپ, مونيتورينگتى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى مىقتاپ قولعا الۋ كەرەك, – دەدى «AWOK» قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋشىلەر, كادەگە جاراتۋشىلار جانە قوقىس شىعاراتىن ۇيىمدار قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى دۋسلان احمەتوۆ.     

ءۇمىت – ەكولوگيالىق كودەكستە

قازاقستان جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋدى قولعا العانى ءمالىم. سوعان سايكەس 2030 جىلعا قاراي قايتا وڭدەلگەن قالدىقتىڭ كولەمىن 40%-عا, 2050 جىلى 50%-عا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. وسى ارقىلى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتىپ قانا قويماي, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋگە جول اشىلادى دەيدى ساراپشى­لار. بىلتىر تۇرمىستىق قال­دىقتى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسى 11,5%-عا ءوسىپتى. 2017 جىلى ول 9% دەڭگەيىندە بولعان. وسىعان قاراماستان اتالعان سالاداعى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر جەتەرلىك. قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ باس­شىسى ايگۇل سولوۆەۆانىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە زاڭسىز توگى­لەتىن بەيبەرەكەت قوقىس پوليگوندارىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت. ويتكەنى ۋاقىت وتكەن سا­­يىن ونىڭ سانى ارتپاسا دا, كەمىگەن جوق. ناقتى ايتقاندا, 2018 جىلى ەلىمىزدە 8,5 مىڭ زاڭسىز پوليگون انىقتالعان. كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋدىڭ امالى رەتىندە ەكولوگتار زاڭسىز قوقىس توككەندەرگە قاتىستى جاۋاپ­كەرشىلىكتى كۇشەيتىپ, زاڭ­دى قاتاڭداتۋ قاجەت دەپ ەسەپ­تەيدى.

– بۇل مەملەكەتتىك ورگان­دار جۇمىس ىستە­مەيدى دەگەندى بىل­دىرمەيدى. وسى ىسكە قوعام­دىق ۇيىمداردى تارتىپ, تۇر­عىنداردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, بۇل باعىتتىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالاتىن ىسكەر ازاماتتاردى جۇمىلدىرۋ كەرەك. مەنىڭ بىلۋىمشە, 2016 جىلى قالدىقتى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن 115 شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى بولعان. بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى 150-گە جەتتى. بىراق بيىلدان باس­تاپ قوقىس پوليگوندارىندا پلاست­ماسسا, ماكۋلاتۋرا, كارتون جانە اينەك قالدىقتارىن كومۋگە تىيىم سالىندى. 2021 جىلدان باستاپ قۇرىلىس جانە تاماق قالدىقتارىن كومۋگە دە وسىنداي تىيىم سالىنباق. ەڭ باس­تىسى, پوليەتيلەن پاكەت ءون­دى­­­رىسىن قىسقارتۋ كەرەك, – دەدى ا.سولوۆەۆا. 

پوليەتيلەن پاكەت ازايا ما؟

قوعام بەلسەندىسىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. نەگە دەسەڭىز, بۇ­كىل­­الەمدىك ەكونوميكالىق فو­رۋم­­نىڭ مالىمدەمەسىندە اي­تىل­عانداي, 2050 جىلعا قاراي جاھانداعى مۇحيتتاردا بالىقتان پلاستيك كوپ بولادى ەكەن. سوڭعى 40 جىلدا پلاستماسسا ءوندىرۋ كولەمى 15 ملن توننادان 300 ملن تونناعا ارتتى. قازىر الەمنىڭ 40-تان استام مەملەكەتىندە پولي­ەتيلەن پاكەت قولدانۋعا تىيىم سالىنعان.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, جىل سا­يىن قازاقستاندا 5 ملن تونناعا جۋىق قاتتى تۇر­مىستىق قالدىق جينالادى. سونىڭ 11-15%-عا جۋىعىن پلاستماسسا جا­نە پوليەتيلەن پاكەت قۇرايدى. ال بۇل پاكەتتىڭ ىدىراۋ پروتسەسى 50, كەيدە 100 جىلعا دەيىن سوزىلادى. سۋداعى پلاستيك ماتەريا­لى ۇساق بولشەكتەرگە ءبولىنىپ بالىقتىڭ اعزاسىنا تۇسەدى. با­لىق ونىمدەرى كوپتەگەن ەلدە نە­گىزگى اس مازىرىنە كىرەتىندىكتەن, بۇل ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۇر­عى­سىنان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ قا­تارىنا جاتاتىنى كۇمانسىز.

الەمدىك تاجىريبەنى جانە نارىقتاعى كونيۋنكتۋرانى زەرت­­تەي كەلە ەكولوگيا, گەولو­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيس­ترلىگى «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ, ەلىمىزدەگى پوليەتيلەن پاكەتتەرى ءوندىرىسىن كەزەڭ-كە­زەڭىمەن ازايتۋدى كوزدەيتىن مە­موراندۋمعا قول قويدى.

– ەندى پاكەتتەر تەگىن بە­رىل­مەيدى. ساتىلاتىن بولادى. الەم­دىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, وسى ءتارتىپتىڭ ناتيجەسىندە پلاس­­تيكتى تۇتىنۋ كولەمى 30%-عا تومەندەيدى. بۇل – ۇلكەن كور­سەتكىش. وسى رەتتە پوليەتيلەن پاكەتتەن باس تارتۋ ەرىكتى تۇردە جۇرگىزىلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل امال ەكولوگيامىزدى جاق­سارتۋعا باعىتتالعان. «بىرگە – تازا قازاقستان!» ەكولوگيالىق اكتسياسىنا رەسپۋبليكا بويىنشا 300 مىڭ ادام قاتىسقانىن بىلەسىزدەر. وسى ناۋقاننىڭ ناتيجەسىندە 400 تونناعا جۋىق قوقىس جينالدى, باسىم بولىگى پلاستيك پەن پوليەتيلەن پاكەت. بۇل مەموراندۋم جاعدايدى رەتتەۋگە سەپتەسىپ, ۇلكەن ساۋدا كەشەندەرى مەن جەلىلەر قولداۋ كورسەتەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەدى ءتيىستى مينيسترلىك باسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.

تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار ەكە­نىن ەسكەرسەك, بۇل باستاما كاسىپ­كەرلەردىڭ قالتاسىنا اۋىر تيمەي مە دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىن­دايدى. قازاقستانداعى ساۋدا جە­لىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ رەسمي وكىلىنىڭ سوزىنە سەنسەك, ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى بۇل جاڭالىقتى تولىعىمەن قۋاتتايدى. ءتىپتى كەي­بىرى بيوپاكەتتەرگە جاپپاي اۋىسىپ جاتقانىن ايتادى.

– ساۋدا جەلىلەرى قاۋىم­داستىعى بۇل باستامانى تولى­عىمەن قولدايدى. ءبىز تە­گىن پاكەت تاراتۋدى شەكتەۋ كە­رەك­تىگىن ءبىرازدان بەرى ۇسى­نىپ كەلەمىز. كەيبىر ساۋدا نۇك­تەلەرى قو­عام الدىنداعى الەۋ­مەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىگىن سەزىنىپ, تەك بيو­­پاكەت تاراتادى. سول سە­كىل­­دى ەلىمىزدەگى ءىرى ساۋدا ورتا­لىقتارىنىڭ ءبىرى بيىلدان باس­تاپ پلاستيكالىق قاپتامانى تەگىن قابىلدايتىن تەرمينال­دى ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى ساۋدا جەلىلەرى قاۋىم­داستىعىنىڭ كەڭەسشىسى ەلبەگى ابديەۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ اتالعان باستامانى ەلدەگى ىسكەر جاندار قولدايتىنىنا ءشۇبا كەلتىرمەيتىنىن جەتكىزدى. ايتسە دە بۇل جۇمىس بىرتىندەپ ءتۇسىندىرۋ شارالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلسا دەگەن تى­لەگىن ءبىلدىردى. پالاتا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ساۋدا سەكتورىندا 300 مىڭنان استام كاسىپكەر ەڭبەك ەتەدى. پوليەتيلەن پاكەتتەن بىردەن باس تارتۋ وتاندىق بيزنەسكە سوققى بولۋى مۇمكىن. دەي تۇرعانمەن, الەۋمەتتىك جە­لى قولدانۋشىلارى تاراپىنان بۇل جەردە بىرەۋدىڭ لوببيى بار دەگەن پىكىر ايتىلدى. عالامتور قولدانۋشىلارى وسى ۇلگىدەگى پاكەت وندىرۋمەن شۇعىلداناتىن كاسىپورىنداردىڭ مۇددەسى ەسەپكە الىنعانىن العا تارتىپ وتىر.

– ەكولوگيامىز تازا, با­لا­لارىمىزدىڭ بولا­شاعى جار­­قىن بولسىن دەسەك, بۇل جۇ­مىس­­تى بارلىعىمىز بىرىگىپ ات­قارۋعا ءتيىس­پىز. مەملەكەت, ياع­ني ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى ءتيىمدى زاڭداردى ازىرلەۋ كەرەك. قوعامدىق ۇيىم­دار ءتۇ­سىن­­­دىرۋ جۇمىستارىن وتكى­زۋ قاجەت. كاسىپكەرلەر ءوز مىن­دەت­تەرىن اتقارۋى ءتيىس. ەڭ باس­تىسى, قوعامدا دۇرىس تۇسىنىك قا­لىپتاسۋى قاجەت. ەرتەڭ پاكەت­تىڭ قۇنى قالاي بولادى؟ ول تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىنا اسەر ەتپەي مە؟ وسىنىڭ بارلى­عىن ەسكەرگەن ارتىق ەتپەس, – دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ.        

قالدىقتى جيناۋدىڭ دا مادەنيەتى بار

قالدىقتى ءبولىپ جيناۋ ما­دەنيەتى ەلىمىزدە وزەكتى پروب­­­لەماعا اينالعانى قا­شان؟! تەك باس شاھاردىڭ وزىن­دە كوپ­تەگەن تۇرعىن ءۇي الابى­نىڭ اۋلا­سى­نا قاراساڭىز جەتكى­لىكتى. قا­عاز, اينەك, پلاس­تيك قو­قىس­تا­رىنا ارنالعان كونتەي­نەر قو­يىلعانىمەن, جونى­مەن ىرىك­تەل­گەن قالدىقتى كورۋى­ڭىز ەكى­تا­لاي. مىنە, وسى ەل ازامات­تا­رىنىڭ ەكولوگيالىق, ياكي تۇر­مىستىق قالدىقتى ءبولىپ جيناۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماق­ساتىندا «سپارتا» ەكو­لو­گيالىق قوزعالىسى ەلوردادا جە­­كەلەگەن كومپانيالارعا تەگىن شەبەر­لىك ساعاتتارىن وتكىزىپ كەلەدى. ۇيىم­نىڭ جەتەكشىسى اسەل قۇس­پانوۆا اۋەلى تۇتىنۋشىلار ءوز سۇرانىسىن ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى وتەپ وتىرسا دەگەن ۇسىنىسىن ءبىل­­دىردى.

– قازىر قازاقستاندا 10 ملن توننادان ارتىق قالدىق بار. پوليگوندار شامادان تىس تولىپ كەتكەن. ولارعا تۇرمىستىق قالدىقتار سىيمايدى. بۇعان پاۆلودار قالاسىنا شىعاتىن كۇرە جولدا ورنالاسقان پوليگوندى مىسالعا كەلتىرۋگە بولا­دى. بىزگە قوقىس ورتەيتىن زاۋىت­تار كەرەك. بىراق ەۋروپانىڭ تاجى­ريبەسىن ەسكەرسەك, بۇل دا پروبلەمانى شەشپەيدى. جالعىز امال – تۇتىنۋ كولەمىن ازايتۋ. تاۋار وندىرۋشىلەر دە جاۋاپ­كەر­شىلىكتى تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك. ءار ادام وسى جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن «مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى؟» دەپ وي­لانعانى ابزال. بۇلاي جالعاسا بەرسە, عالىمداردىڭ بولجامىنشا 2050 جىلى ادامزاتقا تازا اۋا جەتىسپەۋى مۇمكىن. قوقىس شى­­­عاراتىن كاسىپورىندار دا بۇ­رىنعىداي ەمەس, وزدەرىنە ءتيىستى قالدىقتاردى اكەتۋدى جول­عا قو­­­يىپ كەلەدى. البەتتە, اتقا­رى­­لاتىن شارۋا شاش-ەتەكتەن. بىراق ورىندالعان جۇمىستى دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. جەر­­دە جاتقان ءبىر جاپىراق قا­عاز­دى جيناپ ءجۇرۋدىڭ دە پايداسى بار. مىسالى, دۇكەنگە ماتادان تىگىلگەن دوربامەن بارۋدى داع­دىعا اينالدىرىڭىز. بىرنەشە رەت پايدالانىلاتىن كونتەينەرگە كوشىڭىز. كۇن سايىن پلاستيك شولمەك ساتىپ الۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ بىرەۋىن ساتىپ الساڭىز, سو­نى كۇندەلىكتى پايدالانۋعا تىرىسىڭىز. قالدىقتى قايتا وڭدەۋ دە ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەش­پەيدى. سەبەبى 7 رەت وڭدەلگەن شي­كىزات پايدالانۋعا جارامسىز بولادى, – دەدى ءا.قۇسپانوۆا.

«الەمدى وزگەرتكىڭ كەلسە – وزىڭنەن باستا!» دەگەن قاعي­دانى ۇستانعان جىلجىمايتىن م ۇلىك سالاسىندا قىزمەت كورسە­تەتىن ەلوردالىق «Property Management Group» كومپانيا­سى قالدىقتى ءبولىپ جيناۋعا ار­نالعان شەبەرلىك ساعاتتارىن ۇدايى ۇيىمداستىرىپ كەلە­دى. مۇنداعى ماقسات – قىزمەتكەر­لەرگە جيناقتالعان قالدىقتى وتكىزۋدىڭ دۇرىس جولىن سىلتەۋ.

– بۇگىندە ادامداردىڭ ساۋاتى ارتقان. تابي­عاتقا دەگەن كوزقاراسى جاقسارىپ كەلەدى. ونى قورعاپ, ساقتاۋعا دايىن. تەك جينالعان تۇرمىستىق قالدىقتى قايدا وتكىزۋ كەرەكتىگىن بىلمەي جاتادى. ءبىز وسىنى ەسكەرە كەلە, قالدىقتى قالاي جيناۋ كەرەكتىگىن جانە ونى قايدا تاپسىرۋعا بولاتىنىن تۇسىندىرگىمىز كەلەدى. بۇل كومپانيادا 600-گە جۋىق ادام قىزمەت ەتەدى. جۋىردا ءبىر كومپانيامەن ەكولوگيالىق جاشىكتەردى تەگىن ورناتۋعا بايلانىستى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. ول جاشىكتەر ماكۋلاتۋرا, پلاستيك جانە باسقا دا ماتەريالدار بويىنشا بولەك ورناتىلادى. وسى قۇرىلعىنى ءبىز جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا الۋشىلارعا جەتكىزەمىز, – دەدى كومپانيانىڭ ماركەتينگ جانە جارناما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلباحور يديەۆا.

P.S. كەيدە بىلمەستىكتەن, كەيدە جالقاۋلىقتان جينالعان قوقىستى ءبولىپ شىعارماق تۇرماق, جاپ-جاقىن جەردەگى كونتەينەرگە اپارىپ تاستاۋعا ەرىنەمىز. «تازالىق – يماننىڭ جارتىسى» دەپ حاديس شارiپتە بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان توڭىرەكتى تازا, گۇلدەنگەن كۇيىندە كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ ءسىز بەن ءبىزدىڭ مويىنىمىزداعى مىندەت. اينالامىزدى سىرتتان بىرەۋ كەلىپ جيناپ بەرەدى دەگەن ماسىلدىق پيعىلدان ارىلماساق, كەيىنگى بۋىن ءدال سول امالدى قايتالايتىنىن ەستەن شىعارمايىق.