اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋدانىنداعى ورتاق اۋىلىندا وسى ەلدىڭ تۋماسى سەكسەنباي اۋليەنىڭ جەرلەنگەن زيراتىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلىپ, اس بەرىلدى.
كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى داڭقوي ەلىنەن شىققان سەكسەنباي مالكەلدى ۇلى 1810-1903 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. 1818 جىلى سەگىز جاسىندا شەتتەن كەلگەن كەرۋەنشىلەرگە ىلەسىپ اۋەلى بۇقاراعا, ودان سوڭ مەككە-ماديناعا بارىپ, ءدىني ءبىلىم قۋادى. باستاپقىدا قازاق قاجىلارىنا «قولعانات بالا» اتانىپ, ونىمەن ءبىر مەزگىلدە يسلام ءدىنىنىڭ دە قىر-سىرىنا بويلاي بەرەدى.
ەرەكشە قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا مەدرەسەگە وقۋعا قابىلدانىپ, ونى تامامداعاننان كەيىن دە سول بەتىمەن مەككە-ءمادينادا تۇراقتاپ قالادى. مۇراعاتتاردا ساقتالعان دەرەك كوزدەرى سەكسەنباي اۋليەنىڭ ءۇش مۇشەل, ياعني 36 جىل بويى سول يسلام ءدىنىنىڭ ورتالىعىندا تۇرعانىن, وسى ۋاقىت ىشىندە دىنگە, قۇرانعا تەرەڭ بويلاپ, اراب ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ تاقۋالىق, اۋليەلىك قاسيەتتەرىمەن زور بەدەلگە يە بولعانىن راستاپ وتىر.
1854 جىلى ۇزاق ساپاردان ەلگە ورالعان سەكسەنباي اۋليە الدىمەن كوكشەتاۋ مەشىتىنىڭ ۋكازنوي موللاسى بولىپ تاعايىندالىپ, كەيىن 1865 جىلى وسى قىزمەتىن كوكشەتاۋ ۋەزىندەگى بابا-باعىس مەشىتىندە جالعاستىرادى. بۇل تۋرالى دەرەكتەر رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريح مۋزەيىندە ناقتى كورىنىس تاپقان.
مەككەگە قاجىلىققا جەتى رەت بارعان جانباتىر قاجى دا ءوز ەستەلىگىندە «مەككە شارىپتە نوعاي-سارت قاجىلارىنىڭ باسپاناسى بار ەكەن. قازاقتاردىڭ باسپاناسى جوق. ولار نوعاي-سارتتاردان جالعا الادى. كوپ جىل مەككەدە تۇرىپ كەلگەن سەكسەنباي اۋليە قالىڭ اتىعاي قاراۋىلدىڭ يگى جاقسىلارىمەن ءماجىلىس قۇرىپ, تاككيا تۇرعىزۋ جونىندە ۇسىنىس ايتادى. اتىعاي يشان ۇلى قوجاحمەت پەن شوپان ۇلى قوسشىعۇل بۇل ۇسىنىستى قىزۋ قولداپ, توبىقتى قۇنانباي, كەرەي اڭداماسپەن بىرگە مەككەگە اتتانادى. بۇلاردىڭ قاجىلىققا بارىپ, تاككيا سالدىرعان جىلى – ميلادي 1872-1873 جىل» دەپ ناقتى جازىپ كەتكەن كورىنەدى.
سەكسەنباي اۋليەنىڭ الدىنان عۇلاما ءدىن قايراتكەرى ناۋان حازىرەت تە قوسىمشا ءدىن دارىستەرىن العان دەگەن دەرەك بار. بۇگىنگى تاڭدا سەكسەنباي باباسىنىڭ كەمى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قولىنا ۇستاعان قاسيەتتى قۇرانى شوبەرەسى نۇرلاننىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر. ەجەلدەن سىرقاتتانىپ قالعان نەمەسە توتەدەن جازاتايىم ءبىر جاعدايعا ۇشىراعان ادام وسى قۇراندى قولىنا الىپ, سەكسەنباي اۋليەنىڭ ارۋاعىنا سىيىنسا, بىرەر كۇننەن كەيىن ءحالى ەپتەپ بەرى قاراعان جايلار دا از بولماپتى. مۇنى اۋليەنىڭ ەسكىدەن توقىعانى سول نەمەرەسى تىلەپبەرگەن عايسا ۇلى اتا ارۋاعىنىڭ قاتتى قىسۋىمەن بايلانىستىرادى ەكەن.
وسىنداي ەرەكشە قاسيەتتەرىمەن ەل اراسىندا اتى كەڭ تاراعان سەكسەنباي اۋليە ءوزىنىڭ 93 جىل جاساعان ۇزاق عۇمىرىندا تۋعان جەرى – داڭقوي ەلىندە دە موللالىق قۇرىپ, اۋەلى اقىلباي تىلەپ ۇلىنىڭ مەشىتىندە, كەيىن وسى اۋىلدىڭ مىڭداپ جىلقى ايداعان اعالى-ءىنىلى اتاقتى بايلارى نىعمەتجان-تاشەننىڭ كوك مەشىتى مەن مەدرەسەسىندە دە حالىقتى دىنگە باۋلىپ, بالا وقىتادى. اۋليەنىڭ يماندىلىق جولىنداعى بۇل ەڭبەگىنىڭ دە زايا كەتپەگەنىن سول تۇستا وسى توڭىرەكتەن 22 بىردەي ادامنىڭ مەككەگە ساپارلاپ, قاجى اتانىپ ورالۋى دا دالەلدەي تۇسەدى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا پاتشانىڭ ىقپالىمەن ورىس ميسسيونەرلەرىنىڭ كوكشەتاۋ مۇسىلماندارىن شوقىندىرماق بولعان ارەكەتتەرى ورىن الىپ, اۋليە كارىلىك كەلىپ, ءشاۋ تارتقانىنا قاراماستان, وسىعان قارسىلىقتىڭ دا باسى-قاسىنان تابىلادى. 1903 جىلى جاسى جەتىپ, باقيلىق بولعان اۋليەنىڭ قازاسىنا الىس-جاقىننان جۇرت وتە كوپ جينالىپ, جانازاسىن ناۋان حازىرەتتىڭ ءوزى شىعارادى.
سەكسەنباي اۋليەنىڭ قازاسى تۋرالى قارالى حابار بىردەن بىرگە جەتىپ, مەككەدەگى كوزىن كورگەن ءدىنباسىلارىن دا جايباراقات قالدىرمايدى. اۋليەگە قۇرمەتتەرى رەتىندە ولار سول تۇستا داڭقوي ەلىنەن قاجىلىققا بارعان دانيار قويشى ۇلىنا قاسيەتتى قاعبانىڭ جامىلعىسىن (كيسۆا) سىيعا تارتادى. قازىر اتاسى مەككەدەن الىپ كەلگەن بۇل جامىلعىنى كوكشەتاۋ قالاسىندا تۇراتىن شوبەرەسى ماكتاي مولداباەۆ اعامىز ءوز شاڭىراعىندا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەپ, ساقتاپ كەلەدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز ۇرپاقتارى بولماسا, اۋىل ادامدارى سەكسەنباي اۋليە تۋرالى بىلگەن جوق دەسە دە بولادى. بۇعان الدىمەن, جەتپىس جىل بويى دىننەن بەزدىرگەن كەڭەستىك ۇر دا جىق ساياسات كىنالى ەكەنى بەلگىلى. اۋليە تۋرالى مۇراعاتتارداعى دەرەكتەرگە العاش زەر سالعان كوكشەتاۋلىق بەلگىلى شەجىرەشى شىڭعىس ورازالى ۇلى وسى جولى جينالعاندارعا ناۋان حازىرەت, ساكەن عىلماني, موماقان ءالجاپپار ۇلى, سەمەيلىك حاكىم ومار سياقتى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ, دۋمانىڭ دەپۋتاتى بولعان شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ پەن كوكشەتاۋ ۋەزىندەگى الاش وردانىڭ جەتەكشىسى, جۋرناليست-اعارتۋشى مۇحامەتسالىم كاشىموۆتىڭ قالدىرعان جازبالارىنىڭ نەگىزىندە قۇندى سىر شەرتىپ بەردى. سونداي-اق كوپشىلىك ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, بابا ەسىمىن ۇمىتپاي, وسىلاي ۇلىقتاي بىلگەن اۋليەنىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى سەرىك قابدراحمانوۆ, ەركىن جانە ماناربەك عايسيندەرگە, تاعى باسقا دا ازاماتتارعا زور ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
سەكسەنباي اۋليە زامانىندا «گيمادەل يسلام» اتتى كىتاپ تا جازعان. اراب ءتىلىن جەتىك بىلگەن. بالا جاسىنان كەرۋەنمەن كەتۋى, ەسكىدەن «زيراتتا شىراق جانادى» دەگەن سوزدەردىڭ قالۋى, اۋىلدىڭ تۇسىنان وتكەن جولاۋشىلاردىڭ «بۇل ەلدە اۋليە جاتىر» دەپ بەتتەرىن سيپاپ ءوتۋى سەكسەنباي اۋليەلىگىنىڭ قۇدىرەتىنەن بولسا كەرەك.
اتىعاي-قاراۋىلدا قانشا
حالىق,
سەكسەنبايدىڭ قاسيەتىن
اۋزىنا الىپ.
تۇنەيدى باسىنا بارىپ,
زيارات قىلىپ,
ماقشاردا جولىقتىرار
راحمەت قىلىپ, –
دەپ 1906 جىلى اتاقتى تەزەكباي اقىننىڭ جىرعا قوسۋى دا وسى ءسوزىمىزدى راستاي تۇسكەندەي. وتكەنىمىزگە ويلى كوزبەن قاراتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ دا سەپتىگى ءتيىپ, وسىنداي اسىل بابا رۋحىمەن قايتا تابىسىپ جاتقان تۋعان ەلى مەن ۇرپاقتارى الدا دا اۋليە ەسىمىن بارىنشا قادىر تۇتىپ, ەل-جۇرتقا كەڭىنەن تانىتا ءتۇسۋدى مۇرات ساناپ وتىر.
قايىرباي تورەعوجا,
جۋرناليست
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى