ادامشىلىق ولشەمى وسىنداي, ويتكەنى ء«بارىمىز دە ادامنان جارالعانبىز, ال ادام توپىراقتان جارالعان». مۇنى ءدىن دە, ءداستۇر دە ايتادى. ءار پەندەگە توپىراق بۇيىرىپ جاتسا, ول – جاراتىلىس زاڭى. ادامنىڭ بۇكىل عۇمىرىن ەكى اۋىز سوزبەن – «تاڭەرتەڭ شىقتىم بازارعا, ءبىر كەبىن الىپ قايتتىم مازارعا» دەپ ءدال سۋرەتتەگەن اتالارىمىز دۇنيەدەن وزعاندارعا قاتىستى دا ءجون-جوسىقتى ءداستۇر دەڭگەيىنە جەتكىزىپ كەتكەنى اقيقات.
سول مازاردى, مازاراتتى, زيراتتى, قورىمدى قاستەرلەۋ, ارۋاقتى سىيلاپ, بەلگى (كوك تاس) ورناتۋ, اۋليەنىڭ باسىنا شىراقشى قويۋ سياقتى ساۋابى مول ىستەردى جۇيەسىمەن, قيسىنىمەن اتقارعان. سوندىقتان دا شىعار, ەل اۋماعىندا حالقىمىزدىڭ وتكەنىن ۇمىتپاي, جادىن جاڭعىرتۋعا, بىرلىگىنە سىزات تۇسىرمەي, توپتاسۋىنا تۇعىر بولىپ كەلە جاتقان تاريحي كەسەنەلەر مەن كەشەندەر از ەمەس. ولاردى رۋحاني داستۇرلەرىمىزدىڭ باستى نەگىزى دەپ باعالاعان ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كيەلى, قاسيەتتى ورىندارعا قاتىستى ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە قوسۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ال پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل جايدان-جاي ەمەس. وزدەرىڭىزگە ايان, مۇنداي قاسيەتتى ورىندارعا قاي زاماندا دا باسقىنشى-وتارشىلدار, كىساپىر پيعىلدى وزبىرلار قىرىن قارادى. ادەيى بۇزىپ, تالقاندادى, قاساقانا ءبۇلدىرىپ وتىردى. پيعىلى تۇسىنىكتى – ەلدىڭ ساعىن سىندىرۋ, رۋحىن السىرەتۋ, پاراساتتى ۇرپاق ساباقتاستىعىن ءۇزۋ.
تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەننەن كەيىن عانا وشكەنىمىز جانىپ, ب ۇلىنگەنىمىز بۇتىندەلە باستادى. رۋحانياتىمىزدىڭ ۇستىندارىن تۇگەندەۋدى قولعا الدىق. شىنتۋايتىندا, ەگەمەن ەل عانا ءوز سالت-ءداستۇرىن, عۇرپىن دامىتا الادى. قايسىبىر اعايىن جەتى اتا, ءۇش جۇرت, ءتۇپ-تۇقيانىن تۇگەندەۋدە عىلىمدى مىسە تۇتپاي, جۇيەلەۋدى ارتىق ساناسا, كوپ نارسە ەرتەگى-اڭىز دەڭگەيىنەن اسپاۋى مۇمكىن. ولقى تۇستار ورتاق تاريحىمىزبەن ۇيلەسپەسە دە, شەجىرەلەر ءتۇزۋ ۇردىسىندە ءبىرشاما يگى ءىس-شارالار اتقارىلىپ كەلەدى. تاعىلىمى دا, جاڭالىعى دا جەتەرلىك, قۇندىلىعى دا قۇپتارلىق, شاپاعاتى دا شۇكىرلىك.
ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – كەلەلى ءىستىڭ قازىر قولعا الماسا كەش بولاتىن, ەلىمىزدە ەتەك جايا باستاعان اتتەگەن-ايى. سولاردىڭ ءبىرى – الىس-جاقىن جەرلەردە, سايىن دالادا, جول بويىندا قالقايعان ەسكەرتكىش بەلگىلەر, مونۋمەنتتەر مەن كەسەنەلەر احۋالى. ماڭايىنىڭ قاراۋسىز قالۋى, ءشوپ-شالام, تىكەنەك باسۋى نەمەسە توزاڭى شىعىپ, قۇرىلىس, تۇرمىس قالدىقتارىنا تولىپ جاتۋى ءالى دە بولسا ەسكى سانانىڭ سارقىنشاعى مەن كىر-قولاڭى تازارماعانداي اسەر قالدىرادى.
ارينە اۋليە ءىرى تۇلعالار باسىنا بەلگى قويۋ, ولاردى رەتىمەن ۇلىقتاۋ – ەلدىك ءداستۇر. ء«تىرىنىڭ قادىرىن ءبىل, ءولىنىڭ قابىرىن ءبىل!» دەپ اتالارىمىز بەكەر ايتپاعان بولار. ءتىپتى جەكەلەگەن يماني-مادەنيەتتى, تاريحي كەشەندەردى كورگەندە, كوڭىل مارقايىپ, ۇلت ءۇشىن ماقتاناسىز, كوزىڭىز سۇيسىنەدى, كەۋدەڭىزدى ريزاشىلىق سەزىمى كەرنەيدى. ال باسىم كوپشىلىگىندە جاعداي جوعارىدا ايتقانداي, ياعني اباتتاندىرۋعا, كوگالداندىرۋعا كوڭىل بولىنبەيدى, ولىگە يمان تىلەپ, اۋليەلى جەرلەردى تىرىلەر زياراتىنا لايىق ورىنعا اينالدىرمايدى. ونداي سيىقتىڭ كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىنى جاسىرىن ەمەس.
ماسەلەن, كەز كەلگەن بەلگى-ەسكەرتكىشتى, مونۋمەنتتى, مۇڭتاس-مۇناقىپتى ورناتپاستان بۇرىن ۋاقىت, تابيعات سىنىن ەسكەرگەن ابزال شىعار. اسىرەسە جەر-جەردە, ەل-ەلدە, جۇرت-جۇرتتا, اۋىل-اۋىلدا, اتا-اتادا بىلەكتى سىبانا كەتەتىن بەلسەندىلەرى وسىنداي ءىستى قولعا العاندا, ونى ءارى قاراي ۇزاق جىلدار بويى كۇتىپ ۇستاۋدى (ەستەتيكاسىن ساقتاۋدى, كوگالداندىرۋدى) ۇمىتپاعانى ءجون. قۇرىلىستى سالۋىن سالىپ, ارنايى اس بەرىلگەن سوڭ, ونداي ورىنداردىڭ كوبى قايتا جەتىمسىرەپ, ەگەسىز جاتادى. كىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە (بالانسىندا) ەكەنى ايقىندالمايدى, شىراقشىسى تۇراقسىز بولادى, ۇستاۋ مەن كۇتىم شىعىنى ەسكەرىلمەيدى.
سوندا بۇل كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن؟ ۇرپاق ءۇشىن, ەل ءۇشىن بولسا, نەگە تياناقسىز تىرلىككە جول بەرەمىز؟ كيەلى ورىنعا دەگەن مادەنيەتىمىز وسىلاي قالىپتاسا ما ەكەن؟ مۇنداي بەيادەپ, بەرەكەتسىزدىك بۇگىنگى زامانعا, ەلدىككە لايىق پا؟ اتا داستۇردە ەرتەڭىن ويلاپ قانا ءىس تىندىرىلمايتىن با ەدى؟
الايدا ۇياتىمىزعا قاراي, اتالعان ءۇردىس توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلەدى. جالپى, مۇنداي بەلگىلەر قويۋ ىسىندە نەگە زاڭ, ەرەجە, نورما تالابى جوق؟ بار بولسا ونى رەتتەيتىن ءتيىستى ورىندار اي قاراپ وتىر ما؟ كوپشىلىك جينالاتىن ورىنداردىڭ قاۋىپسىز ءارى ەستەتيكالىق جاعىنان كورىكتى بولۋىن كىم باقىلاۋى ءتيىس؟..
حالىق ورىندى ايتىپ جۇرگەن تاعى ءبىر سىن – بەلگى قويۋ كەي وڭىرلەردە ات جارىستان اتان جارىسقا ۇلاسا باستاعانى. ءيا, بۇل ءۇردىس قىزدى-قىزدىمەن ادام اتا مەن حاۋا اناعا بارىپ تىرەلۋى عاجاپ ەمەس. قازىر سانامىزدا «نەگە ءبىرجولاتا سول اۋەلگى پايعامبار اتا مەن باستاۋ-تۇما انامىزعا الىپ ەسكەرتكىش ورناتىپ تىنبايمىز؟» دەگەن وي دا جاڭعىرىپ ءجۇر. شارتتى تۇردە الساق, كەمە قالعان دەسەتىن كيەلى قازىعۇرتتىڭ باسىنا قويىلاتىن ادام اتا مەن حاۋا انا مونۋمەنتىنە دۇنيە ءجۇزى قۇرلىقتارىنان ادامزات ۇرپاقتارى سابىلىپ كەلىپ جاتسا دەپ قيالدايسىڭ... ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ حالىققا ارناعان جولداۋىندا: «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن ءتول تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىز بەن تابيعاتىمىزعا تۋريستەر نازارىن اۋدارۋ تۇرعىسىنان اتاپ وتكەن ءجون» دەپ قالىڭ قاۋىمعا وي سالعانى دا راس. مۇنى ەندىگى جەردە ورىندالۋعا ءتيىس تاپسىرما دەپ قابىلداعان دۇرىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر تىڭ ۇسىنىسى – جوشى حان كەسەنەسىن تۋريستەر ىزدەپ كەلەتىندەي ەتۋ ماسەلەسى عالىمداردان باستاپ ءتۇرلى سالا ماماندارىن جاڭا ىزدەنىستەرگە جۇمىلدىرىپ وتىر دەۋگە بولادى. شىڭعىستىڭ وزىنەن باستاپ اۋلەتىنەن شىققانداردىڭ قايسىسىنىڭ زيراتى وسىلاي ساقتالعانى, ونىڭ باسقا اۋماقتا ەمەس, ناق قازاق جەرىندە بۇگىنگى زامانعا جەتكەنى تۋرالى تاريح تاعىلىمى الەمدى ءدۇر ەتكىزەتىن, دۇنيە ءجۇزىن ويلاندىراتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى ەمەس پە؟
انە, سولاي الەمدىك تۋريزمگە جول اشساق, كىم قوي دەپ وتىر؟ الدە ونداي دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ەلباسى, پرەزيدەنت, ۇكىمەت ارنايى تاپسىرما بەرۋ كەرەك پە؟ كورشى مەملەكەتتەر كوزىن تاۋىپ وتىرعان ىسكە نەگە سەلسوقپىز؟
جالپى ەلىمىزدى تانىتاتىن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وسىنداي جوبالارىن وتانسۇيەر كاسىپكەرلەر مەن ءىس ادامدارى نەگە ءىلىپ اكەتپەي جاتىر؟
الەمدىك ەكو-ەتنوتۋريزم مەنەدجمەنتىنىڭ, تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى, جىلدام دامىپ جاتقانىن ەسكەرىپ, ءىس جاساماساق, تۋريزم كوشى مەن كەرۋەندەرى ەلىمىزدى اينالىپ وتەتىن جاعدايعا تاپ بولاتىنىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى. ءيا, وزگەگە ايتۋعا جالىقپايتىن, وزىمىزگە كەلگەندە قولىمىز تيە بەرمەيتىن ماسەلە تۋرالى قام جەگەندە, مادەنيەتىمىزدى, سانامىزدىڭ ساپاسىن كۇرت كوتەرۋ كەرەكتىگى كۇن تارتىبىنە شىعادى. سونداي ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى مەجە ەتپەسە, بالالارىمىزدىڭ بالالارىنىڭ بالالارى دا جايباراقات داعدىمەن, سارىتاپ ادەتپەن, ەسكى سۇرلەۋمەن جۇرە بەرۋى ابدەن مۇمكىن.
ال ازىرگە ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا كوركەمدىك دەڭگەيى ءار قيلى, ءۇزىلىپ-ج ۇلىنعان شەجىرەدەي ءار جەردە ءبىر قارايعان ەسكەرتكىشتەر بىزگە «اۋەلى ءبىلىمىڭدى تەرەڭدەت, عىلىم مەن ونەرىڭدى دامىت!» دەپ ەسكەرتىپ تۇرعانداي كورىنەدى. شەتتەن كەلەتىن تۋريستەردى بىلاي قويعاندا, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ۇرپاعى ءۇشىن اتقاراتىن ىستەردىڭ ساپاسىنا كوڭىل ءبولۋدىڭ دە كوكەيكەستىلىگى ارتىپ وتىر.
شىندىعىن ايتار بولساق, اۋەلى بارشا قازاعىمىزدىڭ ورتاق ماقتانىشى سانالاتىن «قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى» جوباسىنا ەنگەن 100 نىساننان وزگە 32 ءدىني-عيبادات ورنىن, تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى 20-دان استام ءىرى ساياسي, تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى 15 مەكەندى (مارتەبەسى بارىنان وزگەسىن دە) ساقتاپ قالىپ, قولدان كەلگەنشە اباتتاندىرىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ قولىنا بۇلدىرمەي, ءبۇتىن تابىس ەتۋ – ەڭ ساۋاپتى ىستەرىمىزدىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ باسىن قوساتىن, بىرلىگىن ارتتىرىپ, بىرىكتىرەتىن ءhام بەكەمدەي تۇسەتىن كونە ءارى ماڭىزى بار مادەني مۇرامىز تاتۋلىعىمىز بەن تۇراقتىلىعىمىزعا, تۇتاستىعىمىز بەن باياندىلىعىمىزعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. بۇل – ەلباسى ايقىنداعان ماڭگى ەل بولۋ مۇراتىنىڭ, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقان ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇل – اتا-بابا اماناتىنا, قادىر-قاسيەتىنە ادالدىق.
ەل رۋحىن كوتەرەتىن عىلىمي, مادەني-تاريحي, قولدانبالى جوبالاردى ناۋقانشىلىقتان ساقتاپ قالۋ, ولاردى ۇزاق مەرزىمگە شاقتالعان ۇزدىكسىز ۇدەرىسكە اينالدىرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ دە, حالقىمىزدىڭ دا كەمەلدىك جولىن اشاتىنى انىق. سوندا ۇلى دالامىزدىڭ قىرى مەن سىرىن تانىپ مەڭگەرۋدى – ءاربىر پراگماتيك ازامات ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزى سانارى ءسوزسىز.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى