بۇگىنگى وقىرماندار سۇراقتارىنا «زاڭ-كەڭەس» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى, زاڭگەر شولپان سەيسەمباەۆا جاۋاپ قايتارادى.
ساعات سەيىتوۆ, الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى
– مەن زەينەتكەرمىن, زەينەتاقىم تومەن, ءدارى-دارمەگىمنەن اسپايدى. مەنشىگىمدە ەكى بولمەلى پاتەر بار. سونىڭ ءبىر بولمەسىن جالعا بەرىپ, ودان پايدا تاپسام, سالىق ورگاندارى تاراپىنان قانداي سۇراقتار تۋىنداۋى مۇمكىن؟
– ارينە پاتەردى جالعا بەرۋ – شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ ءبىر فورماسى. الايدا پاتەردى جالعا بەرگەننەن تۇسكەن اقىنى العاندا سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋدى ۇمىتپاۋ كەرەك. ياعني, سالىق كودەكسى بويىنشا پاتەردى جالعا بەرگەننەن سوڭ سالىق تۇرلەرىن قالاي تولەۋ كەرەك؟ ونداي جاعدايدا جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ, پاتەنت ارقىلى سالىق تولەۋگە بولادى. ەگەر جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلمەسەڭىز, وندا تاپقان تابىستى م ۇلىكتىك تابىس رەتىندە ەسەپتەپ, سالىق تولەۋگە رۇقسات ەتىلگەن. پاتەردى جالعا بەرۋدەن تۇسكەن پايدانى زاڭداستىرۋ ءۇشىن جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋگە مىندەتتى ەمەسسىز. بىراق ول ءۇشىن, پاتەردى جالعا بەرۋدەن تۇسكەن پايدا 1 جىلدىق جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنەن 12 ەسە جوعارى بولماۋى ءتيىستى. 2019 جىلعى جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 42 500 تەڭگەنى قۇرايدى. ەستە ساقتاڭىز, ەگەر جالعا بەرۋشى سالىق تولەۋدەن باس تارتسا, ول اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە سوقتىرادى.
ەرجەڭىس قالي, تۇركىستان وبلىسى, ماقتاارال اۋدانى
– مەنىڭ كامەلەت جاسقا تولماعان بالامدى الىپ شەتەلگە كوشىپ كەتەمىن دەگەن ويىم بار. بىراق, ول ويىمدى ىسكە اسىرۋعا بالانىڭ اكەسى قارسى, كوشۋگە رۇقساتىن بەرمەيدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ جولدارى قالاي بولماق؟
– شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا شىعۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى راسىمدەۋ ەرەجەلەرىنە سايكەس, ياعني شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كامەلەت جاسقا تولماعان بالالاردىڭ شىعۋىنا اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىڭ كەلىسىمى بولماسا, وندا سوتقا جۇگىنىپ, سوت تارتىبىندە شەشۋىڭىزگە بولادى. مۇنداي جاعدايدا اڭگىمە, شەتەلگە بالامەن بارۋعا تالاپ-ارىز بەرگەن اتا-اناعا, ياعني وندا تۇراقتى تۇرۋعا ەكىنشى اتا-انانىڭ كەلىسىمىنسىز شىعۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 21-بابىنىڭ 2-تارماعىندا ازاماتتاردىڭ شەكارادان ءوتۋ قۇقىعى كەپىلدەندىرىلگەن. دەگەنمەن, سوت بارىسىندا شەتەلگە كەتەتىن اتا-انا, مۇمكىندىگىنشە, كامەلەت جاسقا تولماعان بالاعا تالاپقا ساي جاعداي جاساپ, دۇرىس تاربيە بەرە الاتىندىعىنا دالەلدەمە كەلتىرۋى قاجەت بولادى. قانداي جۇمىس اتقارادى, جاڭا تۇرعىلىقتى جەردە تۇرعىن ءۇي جاعدايى قالاي بولادى, مۇلكى بار ما, سونى دالەلدەيدى.
سەرىك اسىلوۆ, اقتوبە وبلىسى, شالقار اۋدانى
– انامىز قايتىس بولعانىنا 4 اي بولدى. ءتىرى كەزىندە التىن بۇيىمدارى, باعالى زاتتارى كوپ بولاتىن. ول مۇراعا جاتا ما, جاتسا سوڭىندا قالعان 3 بالاسى ونى قالاي بولىسە الادى؟
– ءيا, مۇراعا تەك ءۇي, اۆتوماشينا عانا ەمەس, ودان باسقا جيھاز, ىدىس-اياق, التىن, كۇمىس, قىمبات تاستار, باسقا دا بۇيىمدار مۇراگەرلىك مۇلىكتىڭ قۇرامىنا كىرەدى. انالارىڭىزدان مۇراعا قالعان اسىل زاتتار مۇراگەرلەر اراسىندا تەڭ ۇلەسپەن بولىنەدى. ول مۇلىكتى زاتتاي بولۋگە مۇمكىندىك بولماعاندا, زات تۇتاس ءبىر مۇراگەرگە ءبولىنىپ, قالعانىنا ۇلەستىڭ قۇنى تولەنەدى.
سالىمگەرەي قونقاقوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى, قازتالوۆ اۋدانى
– اكەمىز ءتىرى كەزىندە ولەڭ, كوركەم شىعارمالار جازاتىن. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى گازەت بەتتەرىندە جاريالانسا, كوبى جاريالانباعان. سول ولەڭدەردى قازىر شىعارماشىلىق سالاسىندا جۇرگەن ادامدار بىزگە بەرسەڭىزدەر ءبىز وعان ءان جازىپ, اۆتور اتىن شىعارار ەدىك دەيدى. ءبىز ول ولەڭدەردى تاراتساق, كەيىن اۆتوردىڭ اتى ۇمىتىلىپ كەتە مە دەپ ۋايىمدايمىز. نە ىستەۋ كەرەك؟
– ەڭ الدىمەن اۆتورلىق قۇقىقتى زاڭداستىرۋ قاجەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» زاڭىنىڭ 30-بابىنا سايكەس, اۆتورلىق قۇقىق مۇراگەرلiك تارتiبiمەن زاڭ بويىنشا نەمەسە وسيەت بويىنشا اۋىسادى. الايدا ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزدىڭ مازمۇنىنان بايقاعانىمداي, مارقۇمنىڭ شىعارمالارى ونىڭ اتىنا وتپەگەن. دەمەك, اۆتورلىق قۇقىق زاڭداستىرىلماعان. بىراق, شىعارمالاردىڭ اۆتورى ءسىزدىڭ اكەڭىز بولعاندىقتان ونىڭ شىعارمالارىن بىرەۋلەر يەمدەنىپ كەتپەۋ جاعىن مۇراگەرلەرى جۇزەگە اسىرادى. ول ءۇشىن, ءسىز نوتاريۋسقا بارىپ, ودان مۇراگەرلىككە قۇقىق تۋرالى كۋالىگىن بەرۋگە ارىز جازاسىز, سول كۋالىكپەن مارقۇمنىڭ ولەڭدەرىنە اۆتورلىق قۇقىقتى زاڭداستىرارسىز.