پەندە بالاسى ءبىرىن-ءبىرى قىزعانباي تۇرا المايدى. كىمنىڭ بولسا دا توڭىرەگىندە وتباسىن, جەكە باس جەتىستىگىن كورە المايتىن, ءتىپتى سىرت كەلبەتىنە قىزعانىشپەن قارايتىندار تابىلادى.
پەندەلەردىڭ اراسىندا وزىندە جوققا قىزىعىپ, قىزعاناتىندار بار دا, بىرەۋدىڭ باسىنداعى ازعانتاي باقتى كورە الماي «وعان بەرگەنشە ماعان نەگە بەرمەيدى بۇل ءومىر» دەپ كۇيىنەتىن تەرىس نيەتتىلەر دە كەزدەسەدى. وسىنداي كورە الماستاردىڭ ورتاسىندا ادام بالاسى ءوزىن قالاي ۇستايمىن, وزگەنى قالاي جاۋىقتىرمايمىن دەگەن وي جەتەگىندە جۇرەدى. ويتكەنى كورە الماۋشىلىقتىڭ اقىرى جاۋلاسۋعا اكەلەتىنى ايقىن. قاستاندىققا دا وسى قىزعانىش يتەرمەلەيدى. قانداي فورمادا بولسا دا, قىزعانىش بويىندا بار پەندە جۇيكە جۇيەسىندەگى الدەبىر جەتىسپەۋشىلىكتىڭ قۇربانى ەكەنىن بىلمەيدى. ءيا, قىزعانىش – جۇيكە اۋرۋى, تۇپتەپ كەلگەندە كىسى بويىنداعى دەرت ەكەن. بۇل دەرتپەن كۇرەسپەسە, پەندە قيىن جاعدايعا تاپ بولۋى مۇمكىن. قىزعانىپ ءجۇرىپ, جانى نازىك ادامداردىڭ دا جۇيكەسىن جەپ قۇرتاتىندار بار عوي. ەندى قىزعانىش دەگەن قانداي اۋرۋ, سوعان توقتالايىق.
ءدىن تۇرعىسىنان قاراساق, قىزعانشاقتىق جاقسى ەمەس. دۇنيە جۇزىندەگى قانداي ءدىني باعىت بولسا دا, بارلىعى قىزعانشاقتىقتان ارىلۋعا شاقىرادى. ماسەلەن, قىزعانىش حريستيان دىنىندە ۇلكەن كۇنا سانالادى. مۇسىلمان قاعيداتتارى بويىنشا, وزگەنىڭ مۇلكىنە كوز سالۋ, بىرەۋدىڭ جەتىستىگىنە تەرىس نيەتتە بولۋ, وزگەنىڭ ارتىقشىلىعىن كورە الماۋ دۇرىس ادامعا ءتان ەمەس. ەجەلگى مىسىر جازبالارىندا قىزعانىش پەندە بويىنداعى جەكسۇرىندىقتىڭ ەڭ سوراقىسى ەكەنى جازىلعان. بايىرعى شىعىس عۇلامالارى قىزعانىشتىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا ادامدى ولىلەر الەمىنە اكەلەتىنىن, بۇنداي لاس سەزىمنەن ارىلماعان كىسىنىڭ تانىمەن قوسا جانى دا جويىلاتىنىن ەسكەرتكەن.
قىزعانشاق پەندە قاي حالىقتا بولسا دا سۇيكىمسىز ەكەنى بەلگىلى. قىزعانىش ۇعىمىن ءارتۇرلى حالىقتاردا بەلگىلى ءبىر تۇسكە بالايدى. لاتىن تىلىندە قىزعانىشتى «livor» دەگەن, ول «كوگەرۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ەجەلگى ريمدە ءىشى تار پەندەلەرگە قاتىستى «قىزعانىشتان كوگەردى» دەگەن تىركەس قولدانىلعان. شىعىس حالىقتارىندا قىزعانىش قىزىل تۇسپەن استاسادى. قىتايدا قىزعانىشتى «قىزىل كوزدىڭ دەرتى» سانايدى. قازاقتا «قىپ-قىزىل قىزعانىش, قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى» دەگەن سياقتى تىركەستەر بار. جالپى, قىزعانىش قارا نيەتپەن بايلانىستى بولعاندىقتان, قارا تۇسپەن دە بەينەلەنەدى.
پسيحولوگتار ادەتتە وزىندە باردان گورى وزگەنىڭ قولىنداعىنى ارتىق كورەتىن پەندەلەردى قىزعانشاقتار ساناتىنا جاتقىزادى. قىزعانشاق پەندە ءۇشىن بار جاقسىنىڭ ءبارى وزگەنىڭ قولىندا, ساتتىلىك تەك باسقانىڭ جاعىندا. قايىرشىنىڭ قولىنداعى ءبىر تال المانى دا قىزعاناتىندار بار. ال ونىڭ قايىرشى ەكەنى, الما جەۋ مۇمكىندىگى سيرەك تيەتىنىن سول ءسات ويلامايدى. الما ۇستاعان قايىرشى سول ساتتە وزىنەن گورى باقىتتى بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان «تۇرىنە قاراماي, جاقسى پىسكەن المانى قايدان الدى؟» دەپ ويلاي باستايدى. ەشكىمنىڭ ەشتەڭەسىن كورە المايتىن سۇراپىل قىزعانشاقتار «ول قايىرشى عوي, نەگە الما جەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق قويادى وزىنە ءوزى. پيعىلى تار پەندەنىڭ ويىنشا جاقسى المانى تەك ءوزى جەۋى كەرەك, قايىرشى ودان الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن بولعاندىقتان جەمىستەن تاتۋعا قۇقى جوق.
پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ويلانىپ قاراساق, ناعىز باقىتسىز قايىرشى ەمەس, ونىڭ قولىنداعى المانى كورە الماعان پەندە ەكەن. بىرەۋدىڭ تيتتەي مۇمكىندىگىن كورە الماۋدىڭ ءوزى باقىتسىزدىق. ويتكەنى قىزعانشاق پەندە جامان ويمەن جۇرەدى. لاس پيعىل ادامنىڭ ومىرلىك ەنەرگياسىن ازايتىپ, تۇلا بويىن «لاستايدى».
قىزعانشاق پەندەنىڭ قانداي بولاتىنىن نەيروفيزيكتەر دە زەرتتەپتى. فرانتسيانىڭ دەنساۋلىق جانە مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى (INSERM) قىزعانشاقتار ميىنىڭ قۇرىلىسىن زەرتتەگەن. ارنايى جۇرگىزىلگەن تاجىريبە كەزىندە فۋنكتسيونالدى ماگنيتتى-رەزونانستىق توموگرافيا ارقىلى قاتىسۋشىلاردىڭ ميىن سكانەرلەگەن. سىناق قاتىسۋشىلارىنا ۇستەل ۇستىندە جاتقان جالعىز كونفەت تۇسىرىلگەن ۆيدەو مەن بىرنەشە ءتۇرلى-ءتۇستى فانتيككە ورالعان كونفەتتى بىرەۋ الىپ جاتقانى بەينەلەنگەن ۆيدەوروليك كورسەتىلگەن. وسى ەكى بەينەجازبانىڭ بىرەۋىن تاڭداۋ ۇسىنىلعان. قاتىسۋشىلاردىڭ 60 پايىزى بەيتانىس ادام تاڭداعان كونفەتتى قالايتىنىن ايتقان. بۇل سىناقتىڭ قورىتىندىسى, بىرەۋدىڭ قولىنداعى زاتقا دەگەن قىزىعۋشىلىق پەندە ميىندا سانادان تىس قىلاڭ بەرەدى ەكەن. بىرەۋدىڭ قولىنداعى كونفەتتى تاڭداعان الپىس پايىز قاتىسۋشىنىڭ ميىن تەرەڭىرەك زەرتتەي تۇسكەن عالىمدار, «قىزعانىش – ميداعى اۋىتقۋشىلىقتىڭ كورسەتكىشى» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
پسيحولوگتار وزىنە دەگەن سەنىمى تومەن پەندەلەر قىزعانىشقا بەيىم دەگەن پىكىردە. وزىندە بار قابىلەتتى, زاتتى, ت.ب. باعالاماي, باسقانىڭ باسىنداعىسىن ارتىق كورىپ, سوعان ۇمتىلۋ بويىندا ۇلكەن كەمشىلىگى بارلارعا ءتان بولسا كەرەك. بۇنداي كىسىلەر ادام بارلىعىنا تۇگەل يە بولا المايتىنىن مويىنداعىسى كەلمەيدى. باسقا جەتكەن جەتىستىككە ءوزى دە ءبىر كۇنى جەتەتىنىنە سەنبەيدى. قىزعانشاق پەندەگە وزگەنىڭ جەتىستىگى ماڭداي تەر, ەڭبەكپەن ەمەس, وپ-وڭاي كەلگەن ولجا سياقتى كورىنەدى.
شەتەل عالىمدارى قىزعانشاقتار مەن جاعىمپازداردىڭ ورتالىق مي جۇيەسىندەگى ورتاق اۋىتقۋ بەلگىلەرىن انىقتاعان. مي جۇيەسىندە كەمشىلىگى بارلار وزگەگە قۇلدىق ۇرىپ كۇن كورگەندى قالايدى, بار جاقسىلىق باسقانىڭ باسىندا دەگەن ويمەن ءومىر سۇرەدى. قىزعانشاق پەندەنىڭ ادال ادامنان الدەقايدا تومەن ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى «بار جاقسىلىق تەك ماعان بولسا» دەگەن تار پيعىلدان ارىلا الماۋى.
ادام بويىنداعى قىزعانىش دەرتىن تۇبىرىمەن جويمايىنشا, ءوز جولىندا تۇرعان كەدەرگىلەردەن قۇتىلا المايدى ەكەن. ياعني قىزعانىش دەگەن كەسەل الدىمەن كىسىنىڭ وزىنە تەرىس اسەر ەتەدى. «كۇنشىلدىڭ كۇنى قاراڭ» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان عوي. «قىزعانىش – جۇرەكتىڭ ۋى» دەپ فرانتسۋز جازۋشىسى فرانسۋا ۆولتەر ايتپاقشى, بىرەۋدىڭ ارتىقشىلىعىنا كوزىن ءسۇزىپ, «قايتكەندە وعان جاماندىق كەلەدى» دەگەن تەرىس پيعىلمەن جۇرگەن پەندە تالاي جاقسىلىقتان قۇر قالادى.
پسيحولوگتار مىنانداي قاراپايىم كەڭەستەر ارقىلى قىزعانىشتان ارىلۋعا بولادى دەيدى: اركىم ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن مويىنداپ, ارتىقشىلىعىن ءبىلىپ, ورتامەن سىيلاستىق قارىم-قاتىناستا بولۋى كەرەك; ءوزىنىڭ ءار قادامىن ەكشەپ, بىرەۋدى «اڭدىعاننان» گورى, ءوز بويىنداعى كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ; ومىردە جاقسىلىققا ۇمتىلۋ, تىرشىلىكتىڭ جارقىن جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرۋ; بىرەۋدىڭ قابىلەتى سەنەن ارتىق بولسا, وعان زيان جاساما, دوستاسۋعا تىرىس – جاقسىلىق ۇيرەنەسىڭ; ەگەر كىسى ءوزىن كاسىبي جانە رۋحاني تۇرعىدا ءاردايىم جەتىلدىرىپ وتىرسا, ونىڭ باسقالاردى قىزعانۋعا ۋاقىتى بولمايدى; وزگەلەرگە جاقسىلىق ويلاي ءبىلۋ; وزگەنىڭ قۋانىشىنا قۋانۋ; ەڭ باستىسى, قىزعانىش ادام دەنساۋلىعىنا زياندى ەكەنىن ءبىلۋ جانە ودان ساقتانۋ.
شارافات جىلقىباەۆا