لاتىن الىپبيىنە قاتىستى سەمينار ءوتتى

بۇگىندە قالىڭ بۇقارانىڭ نازارى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىنە اۋىپ وتىر. سەميناردىڭ كىرىسپە سوزىندە الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ورتالىعىنىڭ باس ينسپەكتورى باقىت قالىمبەت بۇگىنگە دەيىن لاتىن ءالىپبيىن ۇيرەتۋگە بايلانىس­تى ەلىمىزدە, سونداي-اق ء«تىل قازىنا» ورتالىعىندا, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ت.ب. ور­تالىقتاردا وتكەن سەمينار-ترەنينگتەردە سالا ماماندارىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى تىڭدالعانىن جەتكىزدى. ال ترەنينگتەن وتكەن ماماندار ماسەلەمەن ءجىتى تانىس بولعاندىقتان, كەلەلى جايتتاردى قوزعاپ, تالقىعا سالۋ ماقساتىندا كەزەكتى سەمينار الاڭىندا باس قوسىپ وتىر.

اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك ىستەر جونىندەگى پرورەكتورى جاڭاگۇل سۇلتانوۆا ەلباسىنىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كوتەرىلگەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جاس ۇرپاقتىڭ وي-ءورىسىنىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋىنىڭ العىشارتى ەكەندىگىنە توقتالىپ, ۇزدىكسىز دامۋ مەن يننوۆاتسيا عاسىرىندا زاماناۋي مۇمكىندىكتەردى يگەرۋ اسىرەسە, پەداگوگ كادرلاردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر دەگەن پىكىرىمەن ءبولىستى.

ءوز ءسوزىن «قىركۇيەك ايى – تىلدەر مەرەكەسى» دەپ باستاعان ش.شاياحمەتوۆ اتىن­داعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ كەڭەسشىسى, ء«ۇش بايلىق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, قوعام قايراتكەرى ورازكۇل اسانعازى «قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كو­شۋىنىڭ ومىرشەڭدىگى» تاقىرىبىنا وراي ءتىل تاريحىنا قاتىستى بىرقاتار جايت­تى ورتاعا سالدى. «تىلدەر مەرە­كەسى 5 قىركۇيەك دەپ بەلگىلەنگەنىنە مىنە, ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بۇل كۇن ۇلت­تىڭ ۇستازى, تۇڭعىش رەفورماتور, ۇستازدىقتى ۇلكەن عىلىمعا اينالدىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىمەن تىعىز بايلانىستى. ۇلكەن-كىشىمىزگە ارناپ كىتاپ جازعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلتتىق وقۋلىعىمىزدىڭ اتاسى. سوندىقتان دا بايتۇرسىن ۇلى سىندى تۇل­عانىڭ ءىلىمىن وقىپ-مەڭگەرۋ ءاربىر ۇلت­جاندى ازاماتقا رۋحاني ازىق بولۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ وتكەن قوعام قايراتكەرى ءتىل تاريحىنا قاتىستى جايتتاردى دا قوزعاپ ءوتتى. «وتكەن عاسىردىڭ 1992 جىلدارى لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى عالىم ءابدۋالى قايدار ماسەلە كوتەرگەن تۇستا ەلباسى ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋالدى ەسكەرىپ, تىنىشتىق ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋدارعان بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە حالقىمىزدىڭ سانى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى تۇستا ەلباسى لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى كوتەرىپ, ناتيجەسىندە ۇلتتىق كوميسسيا جاساقتالدى. بۇگىندە ونىڭ قۇرامىندا ءتورت جۇمىسشى توبى بار. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماق­تارىندا ءوتىپ جاتقان سەمينارلار لاتىن ءالىپبيىنىڭ كەم-كەتىگىن پىسىقتاپ, جان-جاقتى جەتىلدىرۋگە باعىتتالۋدا. كەزىندە اراب قارپىن دە وقىدىق, اتاتۇرىك «جەر بەتىندەگى تۇركى حالقى ءبىر ارىپپەن جازايىق, ەۋروپاعا تۇسىنىكتى بولسىن» دەگەن تۇستا لاتىنعا دا كوشتىك» دەدى ورازكۇل اسانعازى. «بۇگىندە تۇركى ەلىنىڭ 56 پايىزى لاتىن, 28-دەيى اراب گرافيكاسىندا, 17 پايىزعا جۋىعى, ياعني قىرعىز اعايىندار مەن قازاقتار, سونداي-اق رەسەيگە قاراستى تۇركىلەر كيريلل قارپىن پايدالانىپ كەلەدى. ال جەر بەتىندە 200-دەي مەملەكەتتىڭ 70 پايىزى لاتىن گرافيكاسىن پايدالانسا, 4 پايىزدايى عانا كيريلل قارپىمەن جازادى. اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا قارىشتاپ دامىعان زاماندا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتارالىق تىلگە اينالۋى اسا ماڭىزدى. ەلورداداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە كۇلتەگىن تاسىنىڭ كوشىرمەسى قويىلعاندا قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ «مەنىڭ بابام جازۋىن تاسقا جازعاندا, ورىستىڭ دا, قىتايدىڭ دا جازۋى جوق ەدى» دەگەنىن قاپەرىمىزدە ۇستايىق» دەگەن ورازكۇل اسانعازى ءوز ءسوزىن: ء«تول تاڭبامىزدىڭ تاسقا باسىلعانى ب.ز.د. ءىىى-V عاسىرلاردان باستاۋ الاتىندىعىن ەسكەرەتىن بولساق, «وسكەن ەل تاريحىن تاسقا جازادى, وشكەن ەل تاريحىن جاسپەن جازادى» دەپ ءتامامدادى.

سەمينار ءارى قاراي مامانداردىڭ جەكەلەگەن ۇسىنىس-پىكىرلەرى نەگىزىندە ءوربىدى. «كىرمە سوزدەردى يگەرۋدىڭ تىل­دىك مەحانيزمىن قالاي جوعالتتىق» تاقى­رىبىندا پىكىر وربىتكەن اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قالامقاس قالىباي: «بۇگىنگى قازاق جازۋىنىڭ ەملە ەرەجەسىن رەفورمالاۋ ۇستانىمىندا عالىمدارىمىز ۇلكەن ءبىر قاراما-قايشىلىقتا تۇر. بىرىنشىدەن, لاتىن جازۋىنا بەيىمدەلگەن قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەسىن رەفورمالاۋ ارقىلى كىرمە سوزدەردى يگەرە الاتىن ۇلتتىق سيپاتتاعى جازۋ قالىپتاستىرۋ, ەكىنشىدەن, ءدال وسى كىرمە سوزدەردى يگەرۋدەگى تىلدىك مەحانيزمنىڭ كىلتى بولىپ تابىلاتىن ءتىلىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىن تانىتاتىن ۇندەسىمدىلىك زاڭدىلىعىنىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلگەن «جازۋدى وڭتايلاندىرۋ» ءۇردىسىن ساقتاپ قالۋ» دەپ اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ قيىنى – وسى ەكى ۇستانىم ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارادى. حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ء«وزىنىڭ زاڭىمەن وزگەرتپەي قازاق ءتىلى ىشىنە ەشبىر جات ءسوزدى المايدى, كىرگىزبەيدى. بۇل اقيقات نارسە» دەۋىنىڭ ءوزى سول كەزدەگى ءتىلىمىزدىڭ كىرمە سوزدەردى يگەرۋدەگى وسى الەۋەتىنىڭ قانشالىقتى مىعىم بولعاندىعىن كورسەتەدى. قازاق ءتىلىنىڭ وسى «تىلدىك مەحانيزمىن» دۇرىس تانىعان ءتىل جاناشىرلارى سول كەزەڭدە كىرمە سوزدەردى (تەرميندەردى) جازۋدىڭ باستى ۇستانىمى سويلەۋ تىلىندەگى ۇندەسىم زاڭدىلىعىنا باعىنۋى قاجەتتىگىن كورسەتىپ, جازۋدا فونەتيكالىق ۇستانىمدى باسشىلىققا الاتىن وتە دۇرىس شەشىم قابىلداعان ەدى. جازۋ تەورياسى ەرتەدەن قالىپتاسقان, تىلدەرى سان قيلى فونەمالارعا باي ۇندىەۋروپا ەلدەرىنىڭ جازۋ تەورياسى ءۇشىن وتە قولايلى بولىپ تابىلاتىن «وڭتايلاندىرا جازۋ» ۇستانىمى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا ساي كەلمەيتىندىگىن, ۇنەمدەي جازۋ قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك (سينگورمونيزم) زاڭىنا نۇقسان كەلتىرىپ, ءتىل اۋەزدىلىگىن بۇلدىرەتىندىگىن ۇلت جاناشىرلارى تەرەڭ تۇسىنگەن.

«لاتىن قارپىن وقىتۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ماسەلەلەرى» تاقىرىبىن قوز­عاعان قازاق ۇلتتىق قىزدار پەدا­گوگي­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىنىشتىق ەرمەكوۆا «سوڭعى ءالىپبي قۇرامىنداعى ارىپتەر سول كۇيىندە قالا ما, الدە وزگەرتىلە مە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ارىپتەردى جازۋدىڭ ادىستەمەلىك سيپاتىن اشىپ كورسەتىپ, «قالاي بولعاندا دا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان تاڭبا جۇيەلى شەشىلمەيىنشە, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شىعا بەرەتىندىگى ايقىن» دەپ اتاپ ءوتتى.

«الىپبيگە وزگەرىس ەنگىزبەس بۇرىن, الدىمەن /ي, ۋ/ ارىپتەرىنىڭ دىبىسىن بىرىكتىرىپ نە اجىراتىپ جازۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپقانى ءجون. ونسىز ءالىپبي ماسەلەسى شەشىمىن تابۋى ەكىتالاي» دەگەن نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, PhD دوكتور قالدىباي قىدىرباەۆ: «اتالعان دىبىس تىركەستەردى بىرىكتىرىپ جازۋعا نەگىزدەلگەن ءالىپبي, ولاردى اجىراتىپ جازۋعا نەگىزدەلگەن الىپبيدەن وزگەشە بولۋى ءتيىس. لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازىرگى قازاق ءالىپبيى ي مەن ۋ-دى (ياعني [ىي], ء[ىي], [ۇۋ], ء[ۇۋ], [ىۋ], ء[ىۋ] دىبىس تىركەستەرىن) بىرىكتىرىپ جازۋدى قولدايتىندارعا دا, اجىراتىپ جازۋدى قولدايتىندارعا دا ساي كەلمەيدى» دەگەن ۇسىنىسىمەن ءبولىستى. ال ماتەماتيك ۇستاز قۋانتقان ۆانوۆ لاتىن ءالىپبيى جوباسىنا قاتىستى «ەملەمىزدەگى كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەر» تاقىرىبىن قوزعاپ, بىرقاتار دالەلدەرىن ۇسىندى.

سەميناردا لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋدىڭ عىلىمي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, شەشۋ جولدارىن قاراستىرعان ماماندارعا ءتىلدى وقىتۋعا بايلانىستى ماتەريالدار تاراتىلىپ, سەرتيفيكات بەرىلەدى.

الماتى