اقىن تويىنا دايىندىق قالاي؟

اقىننىڭ 175 جىل­دىق مە­رەيتويىن وتكىزۋگە دا­يىن­دىق بارىسى جونىندەگى جۇ­مىس كوميسسياسى وبلىستا دا قۇرىلعان بولاتىن. وبلىس اكى­مى دانيال احمەتوۆتىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن, قۇرامىنا ءوڭىردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەنگەن كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتى­رىسى جاقىندا دارا تۇل­­عا تۋىپ-وسكەن توپىراق اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قا­ر­اۋىل اۋىلىندا ءوتىپ, مە­رەي­­­­تويعا قاتىستى اتقارى­لا­­­­تىن شارالار جان-جاقتى پىسىق­تالدى.

اقشوقىدا مۋزەي سالىنادى

كوميسسيا وتىرىسىندا قىس­قاشا بايانداما جاساعان ايماق باسشىسى ءسوزىن وسىنداي جاعىمدى جاڭالىقپەن باستادى. «وسىندا كەلە جاتقا­نىمدا سىرت قاسقابۇلاق پەن اقشوقىعا ارنايى بۇرىلدىم. كوردىم. ۇلى اقىن دۇنيەگە كەلگەن سىرت قاسقابۇلاق پەن ويشىلدىڭ اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلى, ونىڭ اۋلەتى, ۇرپاقتارى جەرلەنگەن اقشو­قىعا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سىرتى قورشالادى. اباي اۋدانى اكىمدىگى ازىر­لەگەن جوبالارعا تاعى دا قو­سىمشا قارجى بولەمىز. ال قۇ­نانباي اۋلەتى جەرلەنگەن اق­شوقىعا كوڭىل بولمەسە بول­مايدى. ءبىز مۇندا كولەمى ور­تاشا مۋزەي سالامىز. جان-جاعىن جاقسىلاپ اباتتاندى­رامىز. ويتكەنى, حالىق ۇلى ابايدىڭ ءتۇپ-تامى­رىن, قاي­دان شىققانىن ءبىلۋى كەرەك» دەدى د.احمەتوۆ.

ورايى كەلگەندە ايتا كەتە­يىك, وسى سىرت قاسقابۇلاق پەن اقشوقىنىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنباي ەسكە­رۋ­سىز, قاراۋسىز قالىپ كەلە جاتقانىن «Egemen Qazaqstan» بىرنەشە مارتە كوتەرگەن بولا­تىن. ەل پرەزيدەنتى قا­سىم-جومارت توقاەۆ بيىل كوك­تەم­دە, ناقتىراق ايتساق, 26 ساۋىر­دە شىعىس قازاقستانعا جاساعان جۇمىس ساپارىندا سەمەيدە زيالى قاۋىم وكىل­دەرىمەن كەزدەسكەندە: « ۇلى ابايدى ۇلىقتاعاندا ونىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ ەل تا­ريحىنداعى ەڭبەگىن ۇمىت­پا­ۋىمىز قاجەت. ول – سەمەيدە عانا ەمەس, تۇتاس قازاق تا­ري­­حىندا ءوز ورنى بار تۇلعا. ونى حالقىمىز جاقسى بىلەدى, قا­دىر تۇتادى. جاس ۇرپاققا جاقسى ۇلگى-ونەگە بولاتىن ءىس­تى مەن ارقاشان قولدايمىن. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭ­عى­رۋ» باعدارلاماسىن جۇ­زە­گە اسى­رۋ ءۇشىن ءبىز, شىن ما­نىن­دە, وسىنداي ساباقتاستىق داستۇرىنە جول اشاتىن بىرەگەي باستامالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك» دەپ وبلىس اكىمدىگىنە قۇنانباي ەسىمىن ۇلىقتاۋعا بايلانىستى ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرعان-دى.

كوميسسيا وتىرىسىندا وب­لىستىق مادەنيەت باس­قار­ماسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ازا­مات مۇحامەدچينوۆ مەرەي­توي اياسىندا وبلىستىق, رەسپۋب­لي­­كالىق, حالىقارالىق دەڭ­گەيدە 330-دان اسا ءىس-شا­را وت­كىزۋ جوسپارلانىپ وتىر­عا­نىن, قا­زىرگى ۋاقىتتا جالپى سوما­سى 880 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنگەنىن, بىراق بۇل سوما الداعى ۋاقىتتا ۇلعايۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. سە­­مەي قالاسى مەن اباي اۋدا­نىنداعى تاريحي-مادەني نىسانداردى اباتتاندىرۋعا جانە جولداردى جوندەۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقىن مەرەيتويى شەڭبەرىندە ابايتانۋشى, تۇركىتانۋشى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق عى­­­لىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, جيدەبايداعى مۋزەي كەشەنىندە «اباي – ۇلى ويشىل» اتتى حالىقارالىق سۋرەتشىلەر پلەنەرى, وبلىس­تىڭ شىعارماشىلىق ۇجىم­دارىنىڭ تۇركيا, رەسەي, قى­­­­تاي مەملەكەتتەرىنە گاس­ترول­­دىك ساپارلارى ۇيىم­داس­­­تىرىلادى. سونىمەن قا­تار اقىن مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قازاق جا­نە ورىس تىلدەرىندە قو­يى­لىم­­­­دار ازىرلەنىپ, ەلىمىزدىڭ وقۋ­­­شىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «اباي وقۋلارى» بايقاۋى, جاس­تار اراسىندا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى وتكىزىلەدى. ال قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكا­لىق تۋرنير, اۋدارىسپاق, كوك­پار, بايگە سەكىلدى ۇلتتىق سپورت ويىندارىن جۇرتشىلىق قا­­­­راۋىلداعى كيىز ۇيلەر قالا­شى­­عىندا تاماشالايتىن بولادى.

سەمەيدەگى ابايدىڭ تا­ري­حي-مادەني جانە ادەبي-مە­موريالدىق قورىق-مۋزە­يى­نىڭ ديرەكتورى جاندوس اۋبا­كىر مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­ترلىگىنە بيۋدجەتتىك ءوتى­نىم بەرىلگەنىن, مەرەيتوي اياسىندا قورىق-مۋزەيدىڭ بىرنە­شە نىساندارى جوندەلىپ, قاي­­­تا جاڭعىرتىلاتىنىن, اباي شىعارمالارىنىڭ 4 تىل­­­دەگى جيناعى جارىق كو­رە­­تى­نىن, ەلىمىزدىڭ وزگە قا­لا­­لا­رىندا كورمەلەر ۇيىم­داس­تى­رىلاتىنىن, اباي-شاكا­رىم كەسەنەسىنە «قازقايتاجاڭ­عىر­­تۋ» مەكەمەسى عىلىمي رەس­تاۆراتسيالىق جۇمىستار جۇر­گىزەتىنىن, سول جەردە « ۇلىلار مەكەنى» مۋزەيى اشىلاتىنىن, كەسەنە توڭىرەگى اباتتاندىرىلاتىنىن باياندادى.

قاراۋىل قىزۋ دايىندىق ۇستىندە

ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدى­عىندا نەگىزگى مەرەيتويلىق شارالار اۋدان ورتالىعى قا­­­راۋىلدا دۇبىرلەپ وتكەنى بەل­گىلى. كەلەسى جىلى دا سولاي بو­لارى انىق. وسى ورايدا قا­زىر شىڭعىستاۋ جۇرتى ۇل­كەن تويعا قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. قاراۋىلدا قاربالاس. جيىندا ءسوز العان اباي اۋدا­نىنىڭ اكىمى جارقىنبەك باي­سابىروۆ اۋدان جۇرتى 175 جىلدىق مەرەيتويعا بارىنشا ازىرلەنىپ جاتقانىن, اۋدان ورتالىعىنا ۇلى اقىننىڭ ەڭ­سەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلىپ, سول جەردەگى الاڭ تولىعىمەن اباتتاندىرىلعانىن, جەڭىس ساياباعى جوندەۋدەن ءوتىپ, 4 با­تىرعا بيۋست قويىلعانىن, جي­دەبايداعى اباي-شاكارىم كەسەنەسى سەمەيدەگى شاكارىم ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ كومەگىمەن جا­­­رىقتاندىرىلعاندىعىن بايان­­­داپ, قاراۋىل تۇرعىن­دا­رى­نىڭ ءبىر تىلەگىن جەتكىزدى. «قا­راۋىلداعى اباي اتىنداعى مەك­تەپ-ليتسەي 476 بالاعا ار­نال­عان بولسا دا, وندا 869 با­لا وقىپ جاتىر. ال قاراۋىل گيمنازياسىندا (137 بالاعا ارنالعان) 326 بالا ءبىلىم الۋدا. قاراۋىل اۋىلىنا تاعى ءبىر مەكتەپ كەرەك. وسىعان كو­مەكتەسسەڭىز جاقسى بولار ەدى» دەدى اۋدان اكىمى وبلىس باس­­شىسىنا. د.احمەتوۆ ەل تى­لەگى ەسكەرۋسىز قالمايتىنىن, بۇل ماسەلە شەشىمىن تاباتىنىن جەت­كىزدى.

جيىندا سەمەيدەن قار­ا­ۋىل­عا دەيىنگى جولدىڭ جايى دا ءسوز بولدى. «سەمەي-قاراۋىل» باعىتىنداعى جول 2017-2019 جىلدارى 4 ميلليارد تەڭ­گەدەن استام قاراجاتقا جون­دەلگەن بولاتىن. وتىرىستا وب­لىستىق جولاۋشىلار كولى­گى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجان ءجۇمادىلوۆ ەندى «سەمەي-قاراۋىل» جولىنان سە­مەيدەگى اباي مۋزەيىنە دە­يىن­گى 12, بورىلىگە دەيىنگى 4 جا­نە اقشوقىعا دەيىنگى 21 شا­قى­رىم جولداردى جوندەۋ جوس­پار­لانىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.

زيالى قاۋىم وكىلدەرى نە دەدى؟

وتىرىستا كوميسسيا قۇ­­را­مىنا ەنگەن زيالى قاۋىم وكىل­دەرى تاراپىنان بىرنەشە ۇسى­نىس ايتىلدى. بەلگىلى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يە­­­گە­رى تىنىشتىقبەك ابدى­­­­­كا­كىم­ ۇلى توي-تومالاق, كون­­­فەرەنتسيا, كونتسەرتتەرمەن شەك­تەلمەي ابايتانۋدى جو­­عارى دەڭگەيگە كوتەرەتىن تا­­­عى­لىمدى-تانىمدىق شارا ۇيىم­­داستىرۋ قاجەتتىگىن ال­عا تارتتى. «ابايتانۋ دەگەن جاي عانا تويدىڭ شارۋاسى ەمەس, بۇل – اۋقىمدى عى­لى­­­مي جۇمىس. ابايتانۋعا ءبىر عاسىردان استى دەسەك تە, ءبىز ابايدى ءالى تاني العان جوق­­پىز. «جالىن مەن وتتان جا­رالعان ءسوز ۇعاتىن قايسىڭ بار» دەيدى ۇلى ابايدىڭ ءوزى. وسى جالعىز اۋىز سوزگە ءالى جا­ۋاپ تابىلعان جوق. ابايدى اقىن دەيمىز. فيلوسوف دەيمىز. دۇرىس. حاكىم دەيمىز. حاكىم دەگەن ءسوزدىڭ دە بايىبىنا بارا الماي ءجۇرمىز. مەنىڭشە, اباي حاكىمنەن دە بيىك. مىسالى, قازاقتا ماڭدايدىڭ سورى بەس ەلى دەگەن ءسوز بار. نەمەسە ماڭ­دايدىڭ باعى بەس ەلى دەيدى. بەس بەرەسى, التى الاسى دەيدى. بەس كۇندىك جالعان دەيمىز. نەگە ول بەس كۇندىك؟ پەشەنە, بەس شەشە دەيمىز. اباي وسىلاردىڭ بار­لىعىن ايتتى ما؟ ءبىز وسى ما­­سەلەلەرگە ءۇڭىلۋىمىز كەرەك. وسى مەرەيتويدا ابايتا­نۋ­دى ءبىر مىسقال بولسىن جو­­­عارى كوتەرەيىكشى. سول ءۇشىن ابايدى تانۋعا ارنالعان ۇل­كەن بايقاۋ ۇيىمداستىرساق دەگەن تىلەگىم بار» دەدى اقىن. سە­مەيلىك عالىم, ابايتانۋ­شى اسان وماروۆ ۇلى اقىننىڭ ولەڭدەرىن وقۋ چەللەندجىمەن شەكتەلمەي, حاكىمنىڭ سوزىنە ۇڭىلسەك, سونى كوپشىلىككە جەت­كىزسەك, دارىستەر وقىساق دەدى. سونىمەن قاتار اقشوقىداعى قۇنانباي قورىمىنان 300 مەتر جەردەگى ۇلى اباي وتىز جىل تۇرىپ, 150 ولەڭىن شى­­عارعان ءدوڭ نازاردان تىس قال­ماي, قورشالسا دەگەن ءوتى­نىشىن ءبىلدىردى. ال وس­كە­­مەن­دىك اقىن, جازۋشى, قا­زاق­ستان جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ شىعىس قازاقستان وب­لىستىق فيليالىنىڭ ديرەك­تورى الى­بەك قاڭتارباەۆ «مە­رەيتوي قارساڭىندا شى­عىس قازاقستان وبلىسى مەن وس­كەمەن قالا­سىن اباي دەپ اتا­ساق» دەگەن ۇسى­نىسىن جەتكىزدى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,اباي اۋدانى, قاراۋىل اۋىلى