ەل ارداقتاعان ەر ءابىش

ءۇش ءجۇز الپىس اۋليەلى ماڭ­عىس­­تاۋدىڭ ويماقتاي عانا وڭدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپ, بوزبالا شاعىندا توعىز ادام عانا سىياتىن پاروممەن ورتالىققا جەتىپ, كولىكتەن كولىك اۋىستىرىپ, ءبىلىم ىزدەپ كەلگەن ونىڭ بار عۇمىرىنىڭ ەڭ باقىتتى دا ماعىنالى شاقتارى وسى الماتى قالاسىندا ءوتتى. وسىندا ءجۇرىپ جازۋشىلىق ونەردىڭ, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا شىقتى. ماعىنالى دا عيبراتتى عۇمىرىنىڭ تابانى كۇرەكتەي قىرىق جىلى ءدال وسى قالادا وتكەندىكتەن زاڭعار جازۋشى ەسىمىن ۇلىقتاۋدىڭ باسى ونىڭ اتىنا كوشە بەرۋمەن باستالدى. شاھاردىڭ ورتالىعىنان تۇپ-تۋرا تاۋ بەتكەيىنە دەيىن سىمداي تارتىلىپ جاتقان ءساندى ءارى ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرى كابلۋكوۆ ەندى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن بولادى. قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ شاراسىنا جينالعان زيالىلار مەن تۋعان جەرىنەن, الىس-جاقىن ايماقتاردان كەلگەن قاۋىم كورىكتى كوشەنىڭ لايىقتى يەسىن تاپقانىنا شىن قۋانىش ءبىلدىردى. كوشەنىڭ اشىلۋ راسىمىنە الماتى قا­لاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ قاتىسىپ, ۇلت رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان جازۋشىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.ءابىش كەكىلباي ۇلى سەكىلدى ءبىرتۋار پەرزەنتتى باعالاۋعا باعىتتالعان شارالار شەرۋى تاعى ءبىر تاعىلىمدىق ءمانى بار تاريحي ساتپەن ساباقتاستى. كوشە اتا­ۋىن بەرۋ شاراسى اياقتالا سالا, جيىلعان قاۋىم جامپوز جازۋشىنىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان العاشقى قاراشاڭىراعى تۇرعان ن.نازارباەۆ كوشەسىندەگى 118 ۇيگە قاراي شۇبىردى. ادەبيەت, ونەر, عىلىم الىپتارى قونىستانعان الماتىنىڭ التىن ورتالىعىنداعى ءتورت قاباتتى بولعانىمەن, توبەسى بيىك سالىنعان ەڭسەلى ءۇي وتكەن-كەتكەنگە ەندىگى جەردە ءابىش كەكىلباي ۇلى تۇرعان ءۇي ەكەنىن ەسكەرتكىش-تاقتا بەلگىسىمەن مويىن بۇرعىزىپ ايتىپ تۇرادى. جازۋشىلار وداعىنان تاياق تاس­تام جەردە تۇرعان قوناقجاي قالامگەردىڭ قۇتتى مەكەنىنە كەلىپ ءدام تاتىپ, ءوز ۇيىن­دەي ەركىن كوسىلىپ جاتىپ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسقان رۋحاني اعالارى مەن قالامداس باۋىرلارى سول ءبىر اياۋلى شاق تۋرالى العاۋسىز ەستەلىكتەردىڭ تيەگىن اعىتتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ساعىنىشقا اينالىپ, كومەسكى تارتا باستاعان شۋاقتى كۇندەر تۋرالى داۋىسى دىرىلدەي, كوزى بۋال­دىر تارتىپ تۇرىپ اڭگىمەلەدى. «بۇگىن ءبىز قازاق حالقىنىڭ تەڭدەسى جوق سۇيىكتى ۇلى ءابىش كەكىلباي ۇلى تۇرعان ءۇيدىڭ الدىندا باس قوسىپ تۇرمىز. بۇل ءۇي – بارشا حالقىمىز ءۇشىن ورنى بولەك تاريحي ءۇي. بۇل – ءابىشتىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, ۇرپاعى ءوسىپ, ءورىسى كەڭىگەن ءۇيى. ول كەزدە ءابىش جاس, اناسى اي-اپا تىڭ, وسىندا قان مايداندا قازا تاپقان كەكىلبايدىڭ ۇرپاعى بىرىنەن كەيىن ءبىرى دۇنيەگە كەلدى. قۋانىشىن بىرگە تويلادىق. ءابىشتىڭ العاشقى ولەڭدەر جيناعى دا, تۇڭعىش پروزالىق تۋىندىلارى توپتاسقان ء«بىر شوكىم بۇلت» تا, باسقا دا ەڭ قۋاتتى, ەڭ قۇندى شىعارمالارى وسى ۇيدە دۇنيەگە كەلدى. تانىمى تەرەڭ, زەردەسى بيىك جاس ءابىشتىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى قۇبىلىس بولىپ قالىپتاسۋىنا دا, ۇلى جازۋشى بولىپ تانىلۋىنا دا وسى ءۇي كۋا». وك­شەسىن باسقان ءىنىسى بولسا دا, دارىنى مەن دارالىعىن وزىنەن بيىك قويا سويلەگەن قارت قالامگەر ءابىشىن ساعىنىپ, جوقتاپ تۇرعانىن جاسىرا المادى.

الماتىدا جوسپارلانعان ءابىش كەكىل­باي­ ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى­نا ارنالعان ايتۋلى وقيعالاردىڭ تىزبەگى تۇس­­­تەن كەيىن اباي اتىنداعى قازاق مەم­لە­كەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن سالتاناتتى كەشپەن جالعاسىن تاپتى. قازاق قوعامىندا ء«ابىش الەمى» دەگەن تۇتاستاي تۇجىرىم قا­لىپتاستىرعان اڭىز ادام تۋرالى اۋقىم­­دى جيىندى الماتى قالاسى اكىمى­نىڭ ورىنباسارى ەرجان باباقۇماروۆ اشتى. «بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ مول مۇراسىنسىز ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ ادەبيەتىمىزگە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى ەتۋگە قوسقان ۇلكەن ۇلەسىن ەلىمىز جوعارى باعالادى. ەلىمىزدەگى ەڭ جو­عارعى ناگ­رادا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرىمەن» ماراپاتتالدى. بۇگىنگى كەشتە ءابىش كەكىل­باي ۇلىنىڭ جان-جاقتى قىرىمەن تەرەڭ تانىسامىز دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى كەش بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن, شىعارماشىلىق قا­ۋىم ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ونىڭ تاعى­لىم­دى ەڭبەك جولى ءبىزدىڭ تاريحى­مىز­دىڭ, ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى. سوندىقتان مۇنداي رۋحاني كەش­تەردى وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ءابىش كە­كىلباي ۇلىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەر رەتىندەگى كەلبەتى, اسقاق تۇلعالىق ەسىمى ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالادى», دەدى اكىم ورىنباسارى ە.باباقۇماروۆ.

ادەبيەتتەگى العاشقى جولى باستالعان, كەمەلىنە كەلىپ قالىپتاسۋ كەزەڭىنىڭ كۋاسى بولعان الماتى قالاسىنداعى كەش تالاي جاقسى-جايساڭنىڭ باسىن قو­سىپ, ەرەكشە تاعىلىمدى بولىپ ءوتتى. ءوزى ەرەكشە جاقسى كورىپ, ءسۇيىپ وت­كەن تۋعان جەرى ماڭعىستاۋىنىڭ ىس­تىق سالەمىن جەتكىزگەن ەل ازاماتتارى ارداقتى ۇلىنا اياۋلى مەكەن بولعان ال­ما­تىعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, الەم ادە­بيەتىنە ولجا سالعان ۇلى سۋرەتكەردى ارداقتاۋ ءىسى جالعاسا بەرەتىنىنە سەندىردى. ۇلى تۇلعاعا لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتى كوزدەلگەن مەرەيتوي اياسىندا الداعى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋدا دا ادە­بيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ حالىق­ارالىق كونگرەسى, ء«ابىش الەمى» اتتى تەاتر فەس­تيۆالى, مادەني بايقاۋلار مەن سپورت­تىق جارىستار, ەسكەرتكىش ورناتۋ, مۋزەي اشۋ سەكىلدى مول شارالار جيىنتىعى جوسپارلانىپ وتىرعانىنان كوپشىلىكتى حاباردار ەتتى.

ۇلت رۋحانياتىندا, ادەبيەتتىڭ جىلناماسىندا وشپەستەي ءىزىن قالدىرىپ كەتكەن قابىرعالى قالامگەر جونىندەگى قاتارلاس قالامداستاردىڭ ەستەلىگىنىڭ ءجونى بولەك. جازۋشىنىڭ سوناۋ ستۋدەنتتىك جىلداردان جاقىن جولداسى بولعان بەلگىلى قالامگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تولەن ابدىكتىڭ ساعىنىشقا, سىرعا, سىيلاستىققا تولى ەستەلىگىن جيىنعا كەلگەن جۇرت تولقىپ وتىرىپ تىڭدادى. بەينەسى الىستاعان سايىن, اسقار تاۋلار سەكىلدى شوقتانىپ, بىرتە-بىرتە بيىكتەپ بارا جاتقان ءابىش دوسىنسىز وتكەن ءتورت جىلدىڭ تەرەڭ سالماعىن سەزىندىردى. «اتاق-داڭقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بولادى. ءبىرى – ادامنىڭ ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە, ەكىنشىسى – ءوزى ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانعاننان كەيىن. دۇنيەنى دۇركىرەتكەن تالايلار كوزى جۇمىلعاننان كەيىن ءوزى دە, ءسوزى دە كومەسكى تارتىپ, كەلەر ۇرپاققا بولعان-بولماعانى بەلگىسىز بولىپ قالادى. سەبەبى داڭق بار دا, داقپىرت بار. استىڭدا تاعىڭ, باسىڭدا باعىڭ بولسا, سەنى جاعالايتىن ادامدار تابىلادى. بۇل – ەرتە مە, كەش پە, كۇنى بىتەتىن داقپىرت. شىن داڭق, ول – ماڭگىلىك. ءابىش سونداي ماڭگىلىك داڭقتىڭ يەسى», دەدى تولەن ابدىك. الەمدىك ادەبيەتتەگى ۇلكەن كۇردەلى ماسەلەلەردى كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنە, ىشكى تاعدىرىنا سىيعىزىپ قۇرۋ شەبەرلىگى ۇلتتىق ادەبيەتتە ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنان كەڭ كورىنىس تاپقانىن جازۋشى جان-جاقتى اڭگىمەلەدى. قازاق ادەبيەتىنە «وي تولقىنىنا» نەگىزدەلگەن جاڭاشا جازۋ ۇلگىسىن اكەلگەن, ءبىر ءوزى ادەبيەتتىڭ بۇكىل جانرىندا قالام تارتقان ءابىش كەكىلباي ۇلى ءالى تالاي ۇرپاق زەرتتەيتىن, شىعارمالارىنىڭ تىڭ, توسىن يىرىمدەرى اشىلا تۇسەتىن كەڭ اۋقىمداعى جازۋشى. اينىمايتىن مىنەزىمەن بولمى­سىنىڭ اسىلدىعىن كورسەتىپ, قيماسى­نا اينالعان قىمبات دوسى تۋرالى تولعا­نىسىن جۇرت تا «ايتا تۇسسە» دەگەندەي, سىلتىدەي تىنىپ وتىرىپ تىڭدادى. «ونىڭ شى­عارماشىلىق قىرى, قوعام, مەم­لەكەت ءىسىن باسقارۋداعى مىنەزىنىڭ كەڭدىگى, ادامعا دەگەن جاقسى كورۋ سەزىمى, ىقىلاسى – وسىنشاما باي مىنەزدى ءبىر ادامنىڭ بويىنا قۇداي تاعالانىڭ قالاي سىيدىرعانىنا تاڭعالامىن. ادامدى جاقسى كورۋ دەگەننىڭ ۇلگىسىن اينالاسىنا ءابىش ۇيرەتتى. ول شىن مانىندە ۇلى تۇلعا, ءوزى كەتكەننەن كەيىن بۇل ءتىپتى ايقىندالا تۇسكەن سەكىلدى. ءابىش ارقا­شان دا ويىڭداعىنىڭ ار جاعىن ايتاتىن عاجاپ اقىلدى جىگىت ەدى!» دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ادەبيەتتىڭ ۇزىن سوقپاعىندا بىرگە ساپارلاعان كۇندەردىڭ جادىدا ماڭگى قالعان ەڭ ساۋلەلى ساتتەرىن ەسكە العان تولەن اعا.

رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىر­الى كەمەڭگەر كەكىلباي ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا «الاشتىڭ ايبوز ابىزى» اتتى ارنايى بايانداما جاسادى. ەل گازەتىن ءوزى باسقارىپ وتىرعان تۇستا, «ەگەمەن قازاقستان» دەپ اتىن اۋىستىرعان ءابىش كەكىلباي ۇلى بولعانىن, ەندەشە ءابىش اعامىزدىڭ تويى – «ەگەمەننىڭ» دە تويى ەكەنىن ورىندى اتاپ ءوتتى. سان قىرلى اسىل تاس سەكىلدى ۋاقىتپەن بىرگە جارقىراي تۇسەتىن كەمەڭگەردىڭ ۇستانعان ۇستانىمدارىنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىن – كىسىلىك, قالامگەرلىك, قايراتكەرلىك تۇر­عىسىنان تەرەڭ اشىپ كورسەتتى. «ازات­تىقتىڭ اق تاڭى سىبىرلەپ اتقاندا مەم­لەكەتتىگىمىزدى نىعايتىپ, رۋحاني تۇ­عى­رىن بەكەمدەۋگە, جاڭا تۇرپاتتا زاڭ-جار­عىسىن تۇزۋگە دانالىقپەن ۇلەس قوسىپ, قالامگەرلىگى مەن قايراتكەرلىگىن تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ گۇلدەنۋى جولىندا سارپ ەتكەن, العاشقى مەملەكەتتىك حاتشى, جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى لاۋا­زىمىن اتقارعان, اسا كورنەكتى مەملە­كەت جانە قوعام قايراتكەرى, كلاسسيك جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتى ابىز دەۋ جاراسىمدى-اق» دەپ, تاۋ تۇلعانىڭ رۋحانيات پەن قوعامدىق-ساياسي ومىرگە سىڭىرگەن قىزمەتىنە كەڭ شولۋ جاساپ, «ابىز تۋرالى اڭىزدىڭ ەندى باستالعانىنا» ءۇمىت ارتتى.

ءبىر بويىنا اقىندىق, جازۋشىلىق, سىنشىلىق, اۋدارماشىلىق, ساياساتكەرلىك سىندى سان قىرلى قاسيەت قاتار قوناقتاعان, تۇعىرى بيىك پاراساتتى تۇلعانىڭ كەشىن ۇيىمداستىرۋشىلار سول بىرەگەي بول­مىستى ءبىرتۇتاس ەتىپ كورسەتۋدىڭ بار مۇم­كىندىگىن قاراستىرعانى ۇتىمدى شىقتى. ابىزدىڭ القالى جيىنىنا كەلگەندەر ساحنا تورىنەن ءۇزىلىسسىز كورسەتىلىپ تۇرعان دەرەكتى ءفيلمنىڭ قىزىقتى كادرلارىن كەش بويى تاماشالاپ, ونىڭ ۇلتىن شەكسىز سۇيگەن ۇلكەن جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن ءدال جانىنان تىڭداعانداي, اسقاق ادامي بولمىسىمەن قايتا تابىسقانداي بولدى. ب.بايقاداموۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك حور كاپەللاسىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ءارتىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ «ابى­لاي حان» سپەكتاكلىنەن وقىعان مونولوگى كەش اجارىن اشا ءتۇستى. تاريحتاعى ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستى بەينەلەۋ كەكىلباي ۇلىنىڭ كوپ قىرلى تالانتىنىڭ باستى مۇراتى بولسا, ەل تۋرالى ارمانىن سىيعىزعان «ابىلاي حاننىڭ» ورنى ءتىپتى الابوتەن. وتىز جىل بۇرىن ساحنالانسا دا, بۇگىنگى كۇنمەن ۇيلەسىمدى ساباقتاسىپ جاتقان ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ تاريحي دراماسى ءالى دە وزەكتىلىگىن جويماعانىن, كەرىسىنشە, ءدال وسى كۇنگە ارنالىپ اي­تىلعانداي ومىرشەڭ يدەياسىن كورەرمەن اسا ىقىلاستى قابىلدادى. كەش ولەڭمەن ورنەكتەلدى, انمەن اجارلانىپ, كۇيمەن كومكەرىلدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى ءانشى ەلەنا ابدىحالىقوۆا, كۇيشى ايگۇل ۇلكەنباەۆا, تامارا اسار, ماڭعىستاۋ فيلارمونياسىنىڭ ءانشىسى جولامان كوشكىنوۆ, «مۋزارت» توبى سەكىلدى بەلگىلى ونەر شەبەرلەرىنىڭ شاشۋى كەش سالتاناتىن اسىرا ءتۇستى.

« ۇلى ادامداردىڭ تۋعان كۇنى بولادى, ولگەن كۇنى بولمايدى» دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىن كول-كوسىر تالانتىمەن وزىنە تۇعىر سوعىپ كەتكەن الاشتىڭ الداسپانىنا كورسەتىلگەن تولاسسىز قۇرمەت ءتىپتى دالەلدەي تۇسكەندەي...الماتى