ءباتيما زاۋىربەكوۆا, سۋرەتشى-گوبەلەنشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
– ءباتيما ەسمۇراتقىزى, 1970 جىلداردان باستالعان قازاقستان گوبەلەن ونەرى تاريحىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭى ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزبەن بايلانىستى. ءسىزدى «گوبەلەننىڭ اناسى» دەپ ارداق تۇتامىز. قولونەر كەشە دە وزەكتى ەدى, قۇندىلىعىن بۇگىن دە جوعالتقان جوق, تاڭسىق ونەردىڭ بۇگىنگى تىنىسىن باقىلاپ وتىراسىز با, قالاي دامىپ كەلەدى؟
– ءاۋ باستا ونەرگە كەلۋىمە انام ءبۇبىحان سەبەپكەر بولعانىن ەرتەرەكتەگى سۇحباتتارىمنان باستاپ ايتىپ كەلەمىن. انام ون ساۋساعىنان ونەر تامعان وتە ىسمەر ادام بولدى. جانارىڭنىڭ الدىندا جايناپ جاتاتىن كوزدىڭ جاۋىن الار قۇراق كورپەلەرىن ايتپاعاندا, ويۋ ويىپ, سىرماق سىرۋ, كيىم تىگۋ سياقتى شىدام مەن شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن قيىن شارۋانى تاڭداپ-تالعاپ جاتپاستان, اۋىل ايەلىنە ءتان بەينەتقورلىقپەن بەل جازباي ءجۇرىپ اتقارا بەرەتىن. بالا كۇنىمدە جامبىل وبلىسى مويىنقۇم اۋدانىنداعى ءبىز تۇرعان فۋرمانوۆكا اۋىلىنىڭ قاي ۇيىنە بارساڭ دا, ءجۇن ءتۇتىلىپ, ۇرشىق ءيىرىلىپ, كيىز باسىلىپ, ايەلدەر قاۋىمى قاۋىرت تىرلىكتىڭ قامىندا قاربالاسىپ جۇرەتىن. كىشكەنتاي كۇنىمنەن وسىنىڭ ءبارىن كورىپ, اپالارىما قولقابىس جاساپ ءوستىم. بىردە جۋرنال پاراقتاپ وتىرعان انام مۇقاباداعى گۇلفايرۋس يسمايلوۆانىڭ سۋرەتىن الاقانىمەن ايالاي سيپاپ ءوتتى دە: «سەن دە گۇلفايرۋس سياقتى سۋرەتشى بولساڭ عوي, ادەمى قىزدارعا سۋرەتشى بولۋ جاراسادى ەكەن», دەدى. ىشكى ويىم جامبىلداعى مادەني اعارتۋ ۋچيليششەسىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتى بولسا دا, مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ امالسىز انامنىڭ ايتقان ءسوزىن جەرگە تاستاي الماي, تۋىسىمىزدىڭ ءۇيىنىڭ مەكەنجايى جازىلعان ءبىر جاپىراق قاعاز بەن ەكى سومكەمدى كوتەرگەن كۇيى الماتىعا كەلدىم. ن.گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە قۇجات تاپسىرۋعا كەلگەندە, ديرەكتورى اقىراپ جۇبانوۆتىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. بالاشا قالبالاقتاپ: ء«بىزدىڭ ۋچيليششەگە كەلگەنىڭ جاقسى بولدى, مۇندا قىزدار از وقيدى, قازاق قىزدارى مۇلدە ات ءىزىن سالمايدى» دەپ قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ, ورنالاسۋىما ءوزى كومەكتەستى. سىرلى سەزىمگە تولى سۇلۋلىق الەمىنىڭ ەسىگى العاش وسىلاي اشىلىپ ەدى. سودان بەرى ەلۋ جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. بۇل ونەر دامۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن باستان كەشىپ كەلەدى. وركەندەگەن دە, قۇلدىراعان دا كەزى بولدى, بىراق قولونەر قانداي ماڭگىلىك بولسا, گوبەلەن دە ومىرشەڭدىگىن جوعالتقان ەمەس.
– لۆوۆ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن قازاق گوبەلەنىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ۇستازىڭىز قۇراسبەك تىنىبەكوۆپەن جولىقپاعاندا, ءسىزدىڭ گوبەلەنشى بولماۋىڭىز دا مۇمكىن بە ەدى؟
– مەن – سۋرەتشىمىن, ال گوبەلەنمەن اينالىسۋ ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن. گوبەلەنشى قۇراسبەك تىنىبەكوۆ تۋرالى العاش اقىراپ قۇدايبەرگەن ۇلىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىم. قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ اتاسى امەن قايداروۆ بىردە ءبىزدىڭ ۋچيليششەگە ارنايى كەلىپ, جۇمىسىمىزبەن تانىسىپ, بىرنەشە سۋرەتشىنى «قازاقفيلمگە» مۋلتيپليكاتورلىققا تاڭداپ الدى. سولاردىڭ قۇرامىندا مەن دە كينوستۋدياعا جۇمىسقا ورنالاسىپ كەتتىم. ءاربىر شىعارماشىلىق ادامى ىشتەي ەركىندىكتى, وي, سانا ەركىندىگىمەن بىرگە ۋاقىت ەركىندىگىن دە قالايتىنى بەلگىلى عوي, تارتىپكە باعىنىپ ءجۇرىپ-تۇراتىنىنا توسەلە الماي سولقىلداپ جۇرگەن ماعان بولاشاعىمنان ءۇمىت كۇتكەن جاناشىر ارىپتەستەرىمنىڭ «مۋلتيپليكاتسيالىق تاقىرىپتار اياسىندا عانا شەكتەلىپ قالاسىڭ با؟» دەگەن ءسوزى قامشى بولىپ ءتيىپ, كاسىبىمنىڭ باعىتىن باسقا ارناعا بۇرۋعا ءوزىم دە وقتالىپ جۇرگەنمىن. اقىرى مولداحمەت كەنباەۆ اعامىزدىڭ اقىلىمەن «قازاقفيلمنەن» كەتىپ, «ونەر» كومبيناتىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. ال «ونەر» ول ۋاقىتتا ناعىز شىعارماشىلىقتىڭ قىز-قىز قايناپ جاتاتىن قارا قازانى بولاتىن. تاعى دا سول كىسىلەردىڭ كەڭەسىمەن ق.تىنىبەكوۆپەن تانىسىپ, ءبىر اپتا جانىندا تاپجىلماي وتىرىپ, گوبەلەن توقۋدىڭ تەحنيكا-تاسىلدەرىن ۇيرەندىم.
– ءسىز مەملەكەتتىك سىيلىقتى 34 جاسىڭىزدا يەلەنگەن ەكەنسىز. بيىك دارەجەدەگى سىيلىقتى كەزەك كۇتىپ يەلەنەتىن كەشەگى اقساقالدىق ولشەممەن الساق تا, ەشكىم ەشنارسەگە تاڭىرقامايتىن بۇگىنگى وزگەرىس تۇرعىسىنان قاراساق تا, تىم توسىن جاعداي. مەملەكەتتەن مۇنشاما بيىك دارەجەدەگى اتاق الۋىڭىزدىڭ سىرى بۇگىنگى وقىرمانعا دا قىزىق, ءوز اۋزىڭىزدان ەستىپ, قۇلاعدار بولعانىمىز ءجون شىعار؟
– قازاققا تاڭسىق ونەردىڭ قىر-سىرىنا وزىمشە بويلاپ, جەكەلەگەن كىشىگىرىم تاپسىرىستاردى قىزىعا ورىنداپ, كومبيناتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە, تاعدىرىما بەدەر سالاتىن تاريحي ءمانى بار تارتۋ كۇتىپ تۇرعانىن ول كەزدە ويلاعام جوق, ارينە. باق تا, باسقاسى دا ادامعا كۇتپەگەن جەردەن, توسپاعان تۇستان كەلەدى ەكەن, اياقاستى تۇسكەن تاپسىرىس, تاپسىرىس بولعاندا دا, ورتالىق كوميتەتتىڭ وزىنەن تۇسكەن ادام ايتسا نانعىسىز اسا اۋقىمدى تاپسىرىسقا العاشىندا ءوزىم دە توسىرقاپ قارادىم. الايدا بۇل جاڭادان ۇيرەنگەن ونەرىمە ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا مىندەتتەدى. ءتورت سۋرەتشىگە: ق.تىنىبەكوۆ, ي.يارەما, ە.نيكولاەۆا جانە ماعان سول ۋاقىتتاعى ەڭ بيىك عيمارات – «قازاقستان» قوناقۇيىنىڭ تومەنگى قاباتىن اينالدىرا 100 شارشى مەتر گوبەلەن توقۋ تاپسىرىلدى. ءبىز جۇمىسقا تىڭعىلىقتى دايىندالدىق, الدىمەن ەسكيزىن جاسادىق, ونى ۇكىمەت قاراپ, بەكىتتى. جانىمىزعا بەس-التى كومەكشى الىپ, ون ادام توقۋدى باستاپ كەتتىك. باسقا جاققا مويىن بۇراتىن ۋاقىت بولمادى, كۇندىز-ءتۇنى تەك توقۋمەن اينالىستىق. 1977 جىلى باستالعان جۇمىستى بەل جازباي وتىرىپ ەكى جىل توقىپ, 1979 جىلى اياقتادىق. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى تورتەۋىمىزدى دە مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىندى. سىيلىق گوبەلەن مەن سۋرەتتەن ارناۋلى ءبىلىم العان قۇراسبەك ەكەۋمىزگە بەرىلدى.
– وزگەلەردىڭ تاراپىنان وكپە بولمادى ما؟ قالاي دەگەنمەن, بۇل جوبادا قولونەرشىلەردىڭ ۇلكەن توبى جۇمىس ىستەدى عوي...
– جوق, كەۋدەدە سىزى قالاتىنداي كوڭىلسىز جاعدايدىڭ بولعانى ەسىمدە جوق. ورتاق جۇمىستى ابىرويمەن اتقارىپ شىققان ونىمىزعا دا ورتالىق كوميتەت العىسىن ءبىلدىردى. بۇل جىلدارى جۇزگە جۋىق سۋرەتشىنىڭ پاتەرگە قولى جەتىپ, پاتەرمەن بىرگە شەبەرحاناسىن قوسا يەلەنىپ, كوڭىلى توق جۇرگەن كەز. «ۆەسنوۆكا» اتالعان وزەننىڭ بويىنداعى سۋرەتشىلەردىڭ بيىك ۇيىندە كىلەڭ قىلقالام يەلەرى مەن مۇسىنشىلەر ءبىر-بىرىمىزبەن كورشى تۇردىق. بىراق مىنا ءبىر جاعداي ەشقاشان ەسىمنەن كەتكەن ەمەس. قالاعا كەلگەنىنە قانشا جىل بولسا دا, سامبىرلاپ سويلەپ, ساڭقىلداپ كۇلەتىن اۋىل بالاسىنا ءتان قاراپايىم مىنەزىنەن اجىراي الماعان قۇراسبەك كورشىم ءبىر كۇنى كەلدى دە: «ەي, ءباتيما, ءبىز ۇسىنىلىپ جاتقان مىنا مەملەكەتتىك سىيلىقتى الساق بار عوي, ولە بەرسەك تە بولادى», دەدى جەلپىنىپ تۇرىپ. جاس ادامنىڭ ءولىم تۋرالى ايتقانى ماعان سونداي قورقىنىشتى كورىندى, تاپ قازىر اجال كەلىپ جانىمىزدى الاتىنداي ەكى كوزىم الاقانداي بولىپ: «قىزىقسىڭ عوي, قۇراسبەك, اتاق العاننان كەيىن ادام قىزىعىن كورمەۋشى مە ەدى؟ الا سالىپ, اجال قۇشاتىن بولساق, ونداي سىيلىقتىڭ ماعان كەرەگى جوق» دەپ ۇرسا جونەلدىم. ادامعا اجال تۋرالى ايتقىزعان كەزدە, اللا سەزدىرەدى دەيتىن ءسوز راس بولۋى كەرەك, ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى اتاعىن تىم جاس يەلەنگەن قۇراسبەك كەلەسى جىلى وقىس جاعدايدا كوز جۇمدى. وسى جاعدايعا ءالى كۇنگە تاڭىرقايمىن. ءوزى دە تىنىمسىز, وتە ەڭبەكقور جان ەدى, عۇمىرى قىسقا بولسا دا, گوبەلەن دەيتىن ونەردى كوپكە تانىتىپ, ولشەۋسىز ءىس تىندىرىپ كەتتى.
– ءسىز گوبەلەنمەن اينالىسا باستاعان كەزدە بۇل ونەردىڭ توڭىرەگىنە ۇيىرسەكتەگەندەر كوپ ەمەس ەدى, سودان بەرى ەلۋ جىل وتسە دە, ۇيرەنگىسى كەلىپ جالىنا قول ارتقان جاستى كوپ دەپ ايتا المايمىز. جاس بۋىن قيىن بولعان سوڭ اينالىسقىسى كەلمەي مە؟
– راس, جىپكە جان ءبىتىرۋ وڭاي ەمەس, گوبەلەن – وتە قيىن ونەر. قىلقالاممەن سۋرەت سالۋ ءبىر باسقا, قىزىلدى-جاسىلدى جىپتەردى ءجيى-ءجيى الماستىرا, ءبىر ءتۇستى ەكىنشى تۇسپەن ۇندەستىرە وتىرىپ تۇرلەندىرىپ ورمەك توقۋ ول مۇلدە بولەك ونەر. تاپسىرىستىڭ اۋقىمى مول, قولونەرشى ەڭبەگىنە دەگەن سۇرانىس جوعارى بولدى. الايدا بەلگىلى سۋرەتشى ايشا عالىمباەۆانىڭ ايتقان اقىلى قۇلاعىمنان ەشقاشان كەتپەدى. «اقشا ءۇشىن جاسالا بەرەتىن ۇساق-تۇيەك شارۋانى قايتەسىڭ, ءباتيما, سەن ماڭىزى بار كورمەلەرگە قاتىس, سەنى كاسىبي مامان رەتىندە دامىتاتىن, شىعارماشىلىعىڭدى وسىرەتىن ىسپەن اينالىس. ۇلكەن كورمەلەرگە قويىلاتىن سالماقتى تۋىندىلاردى كوبىرەك جاسا, سوندا سەن مىنانداي بولاسىڭ» دەيتىن مارقۇم باس بارماعىن اۋاعا بىلەپ. سودان بەرى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن كورمەلەردەن سىرت قالىپ كورگەن ەمەسپىن. العاش رەت ماسكەۋدە وتكەن ۇلكەن كورمەگە 1976 جىلى كۋرستاسىم كاميل مولاشەۆ ەكەۋمىز قاتىسىپ, ديپلومانت اتاندىق. سول كورمە جەتىستىگى مەن جەڭىسى مول كەلەشەككە جول اشقانداي بولدى. ول ۋاقىتتا تاقىرىپتىق كورمەلەر كوپ جانە ءجيى وتەتىن. ايى-كۇنىڭ جەتىپ تۇرعان اياعىڭنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان ۇيدەن شىقپاي, تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, گوبەلەن توقىپ, كورمەگە دايىندالۋ كۇندەلىكتى تىرشىلىك ىرعاعىنا اينالادى. بۇگىنگى جاستاردىڭ ىلۋدە بىرەۋى بولماسا كوپشىلىگى مۇنشاما جۇكتەمەگە شىدامدىلىق تانىتا المايدى.
– جاڭا زامان ۇلگىسىمەن جاسالسا, الاشا, سىرماق, تەكەمەتتەرىمىز دە ءتورىمىزدى جايناتىپ جىبەرەتىن كۇن تۋار ەدى, اتتەڭ, بۇگىنگى تالعامعا بەيىمدەلە الماي, ونىڭ ۇستىنە باعاسى دا قىمبات بولىپ, قالتارىستا قالىپ كەلەدى. ال گوبەلەن ونەرى ەسكىرمەك تۇگىلى ۋاقىتپەن بىرگە تۇرلەنىپ, زاماناۋي ديزاين مەن ينتەرەرمەن ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ, ساندىك قولدانبالى بۇيىم رەتىندە ماڭىزىن ارتتىرىپ كەلەدى. سۇرانىسقا قانشالىقتى يە؟
– نەگىزى, ورتا عاسىردا اعايىندى گوبەلەندەر نەگىزىن سالىپ, وسى ونەردىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ سۋ قاراڭعى سوقىر بولىپ قالعانىمەن, فرانتسۋز حالقى ولاردىڭ ونەرىن بيىككە كوتەرىپ, ۇلتتىق ونەر ەتىپ قالىپتاستىردى. گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى. ول ەرتە زاماندا اقسۇيەكتەردىڭ سۇيىكتى ونەرى بولىپ سانالاتىن, قۇنىن قىمبات ۇستادى, سول داۋىردە ءومىر سۇرگەندەر جاراسىمدى-جاعىمدى اۋرا بەرەتىندىگى ءۇشىن ەرەكشە اسپەتتەي ءبىلدى. ونىمەن پاتشانىڭ سارايىن, باي-باعلانداردىڭ ءۇيىن بەزەندىرەتىن. تاستان سالىنعان ءزاۋلىم سارايلار سالقىن بولاتىندىقتان قابىرعاسىنا جىلۋ بەرۋ ءۇشىن كەرەگە تۇسىنا گوبەلەن ىلىنەتىن. گوبەلەن ەشقاشان اياقتىڭ استىندا جاتپايدى, ول تەك تورگە ىلىنەدى. الايدا ءدال فرانتسۋزدار سەكىلدى «گوبەلەن» دەپ اتاماعانىمەن, قازاقتار بۇل ونەردى اتام زاماننان مەڭگەرىپ, تۇرمىسىندا كەڭىنەن پايدالانعانى شىندىق. بىراق كاسىبي تۇردە اينالىسقان قۇراسبەككە دەيىن وعان ونەر رەتىندە اسا ءمان بەرىلمەدى. ايتپاقشى, ءبىز, گوبەلەنشىلەر وسى ونەردىڭ ارقاسىندا ءبىراز ەلدى شارلادىق. مىسالى, گوبەلەننىڭ وتانى فرانتسياعا بارعاندا فرانتسۋزداردىڭ مەنىڭ اشىق ءتۇستى, بوياۋى قانىق تۋىندىلارىما قىزىققانى سونشا, ادامنىڭ باسىن اينالدىراتىن ۋادەسىن ءۇيىپ-توگىپ, سول توپىراقتا قالۋىمدى ءوتىندى. يران, بالتىق بويى ەلدەرى, ازەربايجاندا, رەسەيدە بۇل ونەر ايرىقشا دامىعان, باسقا دا كەڭەستىك ەلدىڭ بارىندە ورتالىقتان قامتاماسىز ەتىلىپ, ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
– ءسىزدىڭ وزگە ارىپتەستەرىڭىزدەن ەرەكشەلىگىڭىز, ءۇش ءتۇرلى ءومىر سالتىنىڭ: كەڭەستىك, شەتەلدىك جانە تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى ءومىردىڭ كۋاسى بولىپ, سول تىنىسپەن جۇمىس ىستەگەنىڭىز بولار. تۇركيادا بىرنەشە جىل ءومىر ءسۇرىپ, تۇرىك اعايىندارعا گوبەلەن ونەرىن ۇيرەتىپ قايتقاننان كەيىن شىعارماشىلىعىڭىزدا وزگەرىس بولدى ما؟
– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردىڭ باستاپقى قيىندىعى اسىرەسە ومىرگە يكەمسىزدەۋ جارالعان ونەر ادامدارىنا اۋىرلاۋ تيگەنى بەلگىلى. بىراق جاسىمنان ەڭبەكپەن شيراتىلىپ وسكەندىگىمنەن بولار, تۋىندى جاساماق تۇگىلى تاماق تابۋ قيىنعا سوققان كەزەڭدە ءجىپ شيراتقان جۇمىسىمدى ءبىر كۇن قاڭتارىپ قويعان ەمەسپىن. شاعىن بولسا دا, تاپسىرىستار ءتۇسىپ جاتتى, شامام كەلگەنشە شىعارماشىلىعىمدى توقىراتپاۋعا تىرىستىم. 1995 جىلى تۇركيادا قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرى وتەتىن بولىپ, مادەنيەت مينيسترلىگى سول كۇندەردىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن كورمەگە قاتىسۋىمدى سۇرادى. ۇلت پەن قولونەر – ەگىز ۇعىم, اۋەلدەن شىعارماشىلىعىمنىڭ تەمىرقازىعى قازاقى تانىمعا نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى بولار, ءارتۇرلى يدەياداعى تۋىندىلارىمنان جاسالعان توپتامانى تۇرىك باۋىرلار جىلى قابىلداپ, ونەرىمنىڭ الداعى جاڭا بەلەسىن بەلگىلەگەندەي بولدى. ول ۋاقىتتا ءىرى ونەر ورتالىعى سانالاتىن الماتىنىڭ وزىندە سۋرەت گالەرەيالارى جوقتىڭ قاسى ەدى, ال انكارا قالاسىندا 120 گالەرەيانىڭ بولۋى مەنى قاتتى تاڭىرقاتتى. ەكى جىل وتكەن سوڭ 1997 جىلى تاعى دا انكارا مۋزەيىندە جەكە كورمەمنىڭ اشىلعانى سول ەدى, بىرنەشە گالەرەيانىڭ قوجايىنى ءبىر مەزەتتە جۇگىرىپ كەلدى. ءوتىنىشى بىرەۋ عانا: «كورمەڭىزدى بىزدە وتكىزىڭىز!» نە كەرەك, تۇركيادا وتكىزگەن ءۇش جىلىم شىعارماشىلىق تابىسقا تولى, ءبىر كورمەمدى وتكىزە سالىپ, ەكىنشى كورمەگە قاۋىرت كىرىسكەن بەلسەندى جۇمىس ىرعاعىنا قۇرىلعان جەمىستى جىلدار بولدى. ناتيۋرمورت, تابيعات, تاۋ, كورىنىستەرى, گۇل, ارۋ قىز, ادەمى ايەل, ۇلتتىق ءتول تانىمنان تۋعان گوبەلەندەرىم پىشاق ۇستىنەن ۇلەسىپ الاتىن دۇكەننىڭ بۇيىمى سەكىلدى جەدەل ساتىلىپ جاتتى. تۇركياعا كەلىسىمەن بىردەن كەسكىندەمە ونەرىنە قايتا ورالىپ, جۇمىس, نەگىزىنەن, وسى باعىتتا ءوربىدى.
بىردە ەلشىلىكتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەندى اشىلعالى جاتقان كورمەمە بۇكىل جۇمىسىمدى ورنالاستىرىپ بولىپ, ەل كەلگەنشە ازىرلەنبەككە ۇيگە كەتىپ, قايتىپ ورالسام, گوبەلەندەرىمنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ ەتەك تۇسىنا بىرەۋ دوڭگەلەكتەپ قىزىل تاڭبا سالىپ تاستاپتى. قورقىپ كەتتىم. دەرەۋ ۇيىمداستىرۋشىنى تاۋىپ الىپ, ءتۇسىندىرۋىن سۇرادىم. ول جاي عانا جىميىپ: ء«سىزدىڭ تاڭبا سالىنعان سۋرەتتەرىڭىزدىڭ ءبارى دە ساتىلىپ كەتتى» دەيدى. «قالايشا؟ كورمە ءالى اشىلعان جوق قوي». ء«بىزدىڭ كليەنتتەرىمىزدىڭ ءبارى دە ءىرى بانكيرلەر مەن بيزنەسمەندەر. ءتارتىپ بويىنشا ولار كورمە اشىلماي تۇرىپ ەكى ساعات بۇرىن شاقىرىلادى. مارتەبەلى مەيماندارىمىز كورمەنى ءبىرىنشى بولىپ ارالاپ, ءبىرىنشى بولىپ تاڭداپ, ۇناعان تۋىندىسىن ءبىرىنشى بولىپ ساتىپ الماسا, بىزگە وكپەلەپ قالادى, گالەرەيامىزعا كەلمەي قويۋى دا مۇمكىن», دەدى. بۇل مەن ءۇشىن جاڭالىق ەدى. ساپالى ورىندالعان تىڭ تۋىندى ونەردەگى شىنايى باسەكەلەستىككە جول اشىپ قانا قويماي, ماركەتينگ قالىپتاستىراتىنىنا ءبىرىنشى رەت كوز جەتكىزدىم. تاۋلىكتى تاۋلىككە جالعاپ جۇمىس ىستەپ, كورمەدەگى تۋىندىلارىمدى ءۇستى-ۇستىنە تولىقتىرىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى شاقىرعان گالەرەيالاردا بەسىنشى, توعىزىنشى كورمەمدى اشۋعا ارەڭ ۇلگەرىپ ءجۇردىم. تۇرىك كاسىپكەرلەرى كورمەمدى ۇيىمداستىرىپ قانا قويماي, 1000 دانامەن كاتالوگ شىعارىپ بەردى. ءار كورمەمە باق وكىلدەرىنىڭ مول شوعىرىن شاقىرىپ, كەڭ كولەمدە ناسيحاتتالۋىنا ءمان بەرەتىن. كەلگەن مەيماندارعا ارناپ مول داستارقان جايادى. مىنە, سۋرەتشىگە دەگەن قۇرمەت! ولار سۋرەتشىگە ەرەكشە ءىلتيپاتتى. بىردە قازاقستان ەلشىلىگى بىرقاتار سۋرەتشىلەردىڭ اراسىندا «تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەل – تۇركىستاندا» دەگەن تاقىرىپتا شاعىن بايقاۋ جاريالادى. سالىنعان كارتينالاردىڭ ىشىندە ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنە مەنىڭ جۇمىسىم ۇناعان ەكەن, «س.دەميرەل – تۇركىستاندا» دەگەن تۋىندىم بۇگىندە تۇركيا ەلىندەگى ءىرى مۋزەيلەردىڭ بىرىندە ءىلىنىپ تۇر.
– ايتالىق, سۋرەتشىنىڭ تۋىندىسى قايتالانباۋىمەن, ءبىر-اق رەت جازىلۋىمەن قۇندى. ال گوبەلەن شە؟ بىلۋىمىزدە, ءسىزدىڭ «باقىت قۇسى» دەگەن گوبەلەنىڭىزدىڭ بىرنەشە كوشىرمە نۇسقاسى بار...
– ءبارىن دە تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسى شەشەدى. گوبەلەننىڭ بەينەلەۋ ونەرىنەن ايىرماشىلىعى, ءبىر تۋىندى بىرنەشە كوشىرمەگە دەيىن جاسالا بەرەدى. بىراق تۋىندىنىڭ كوشىرمەسى جاسالعانىمەن, اينا-قاتەسىز ءدال سول كۇيىندە قايتالانبايدى. كومپوزيتسيا وزگەرىسكە تۇسەدى. گوبەلەندەرىمنىڭ ەرەكشەلىگى, وتە كوپ بوياۋ ءتۇرىن جانە ساپالى جىپتەردى عانا قولدانامىن. ءبىر جۇمىستىڭ وزىندە 100-150-گە دەيىن بوياۋ ءتۇسى پايدالانىلادى. بوياۋدىڭ ءار ءتۇسىنىڭ ءوز ء«تىلى» بار, ورنىمەن قولدانعان بوياۋ سويلەپ تۇرادى. كەيدە ون سانتيمەتر سۋرەتتىڭ ىشىندە بەس-التى ءتۇستى بوياۋ ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ جاتادى. گوبەلەندى گوبەلەن ەتەتىن ماڭىزىنىڭ ءوزى سوندا, بوياۋدىڭ ءتۇرى كوپ بولعان سايىن كارتينا اجارلانىپ, تارتىمدىلىعى ارتا تۇسەدى. جۇمىستارىمدى سەرياعا ءبولىپ جاسايتىن ماعان ءبىر تاقىرىپتى بىرنەشە نۇسقادا سالعان ۇنايدى. مىسالى, ادامنىڭ باقىتقا ىنتىقتىعىن بىلدىرەتىن «باقىت قۇسىن» عانا ەمەس, سان عاسىر بويى ساۋلەت ونەرىنىڭ جانە تۇتاس مادەنيەتتىڭ گۇلدەنۋىنە ءۇنسىز كۋا بولىپ كەلە جاتقان احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تۇركىستان قالاسىن دا ءارتۇرلى نۇسقادا, الۋان ءتۇرلى بوياۋلار گامماسىن پايدالانا وتىرىپ, سالىپ كوردىم. سول سەكىلدى وتە كونە داۋىرلەردىڭ كۇمبىرى ىسپەتتى پەتروگليفتەر «تاستاعى تاڭبالار» بولىپ بىرنەشە رەت قايتالاپ سالىندى.
– تۇتىنۋشىلار تاراپىنان قانداي جۇمىستارىڭىز كوبىرەك سۇرانىسقا يە؟
– باسىنا ساۋكەلەسى جاراسقان ارۋ, كيمەشەگىمەن كوز تارتقان كەلىنشەك, جالپى قىناما بەل كامزول, جەلبىر ەتەك كويلەك كيىپ, ۇلتتىق سالتاناتىمىزدى اسىرعان ايەلدەردىڭ تۇتاس گالەرەياسىن تۇزگەنىمدى مەنىڭ شىعارماشىلىعىممەن تانىس ادامدار جاقسى بىلەدى. مىنە, وسى توپتاماداعى تۋىندىلار ءبىرىنشى كەزەكتە سۇرالادى. ال شەتەلدىكتەردىڭ قىزىعاتىن تاقىرىپتارى بولەك. مىسالى, «قۇراقتار» دەگەن جۇمىسىمدى شەتەلدىكتەر جاقسى كورەدى. «جىبەك جولى», «باقىت قۇسى», «احمەت ياساۋي» اتتى پولوتنولارىما, قازاقتىڭ داستارقانىمەن بايلانىستى ناتيۋرمورتتارعا كوبىرەك قىزىعىپ جاتادى. ءار گوبەلەنشىنىڭ ءستيلى, توقۋ تەحنيكاسى ءارتۇرلى. مەن كلاسسيكالىق تاقىر ۇلگىدە توقيمىن, ءارتۇرلى ماتەريالدى ارالاستىرىپ توقۋعا ەشقاشان اۋەستەنگەن ەمەسپىن. كومپوزيتسيا قۇرعان كەزدە قاراپايىم بەينەنى سول كۇيىندە كوشىرە سالمايمىن, مەن ءۇشىن نە نارسەنىڭ دە كوركەم بولۋى باستى ورىندا, مىندەتتى تۇردە ستيلگە بەيىمدەپ, اسەم ەتىپ ۇسىنۋعا تىرىسامىن. 2008 جىلى استانادا وتكەن اۆتورلىق كورمەمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا قۇتتىقتاپ تۇرىپ: ء«باتيما, مەن ساعان ريزامىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن كورمەلەردەن, سۋرەتشىلەردىڭ شىعارمالارىنان كورىپ جۇرگەن قىزداردىڭ ءبارىنىڭ كوزدەرى سىعىرايىپ, سولعىن تارتىپ تۇرۋشى ەدى, ءبىر ءتۇرلى سۇرىقسىز كورىنەتىن. ال سەن سالعان قىزداردىڭ كوزدەرى بوتانىڭ كوزىندەي ءمولدىر, اشىق, تۇڭعيىق, ناعىز قازاق قىزدارىن كورەمىن. راحمەت ساعان» دەگەن ەدى. بۇل – مەن ءۇشىن ۇلكەن باعا.
– اقىن قۇربىڭىز كۇلاش احمەتوۆا ء«باتيمانىڭ قولونەرى – گوبەلەن, ءباتيمانىڭ گوبەلەنى – اق ولەڭ» دەپ جىرلاعان ەكەن. ءداۋىتالى ستامبەكوۆشە ايتساق, «امىرىمەن جىپتەردىڭ كۇن شىعارىپ, تۇسكىلەمنىڭ بەتىندە تاڭ اتىردىڭىز». ءجىپتىڭ سيقىرىنا جۇمساعان قۋاتتىڭ ورنىن قالاي تولتىراسىز؟
– كەز كەلگەن شىعارماشىلىق ادامى مازالاعان ىشكى ويىن ىسكە اسىرىپ, جۇمىسىن كوڭىلدەگىدەي اياقتاپ بولعان سوڭ جان سارايى اشىلعانداي راحات كۇي كەشەدى. سونىمەن بىرگە جۇمسالعان قۋاتپەن بىرگە جان قازىناسىنىڭ دا ورتايىپ قالاتىنى بار. ول مىندەتتى تۇردە وقۋمەن, ىزدەنۋمەن تولادى. سۋرەت سالعاندا, گوبەلەن توقۋعا وتىرعاندا مىندەتتى تۇردە ەرمەك سەركەباەۆتىڭ, نۇرجامال ۇسەنباەۆانىڭ, مايرا مۇحامەدقىزىنىڭ, تالعات كۇزەنباەۆتىڭ, بولات بوكەنوۆتىڭ, جاس بولسا دا الەمدى تامسانتقان ديماش قۇدايبەرگەن مەن كىشكەنتاي ەرجان ماكسيمنىڭ اندەرىن تىڭدايمىن, ولاردىڭ تۇلا بويىڭدى شىمىرلاتاتىن كەڭ تىنىستى اندەرى, اۋەزدى, سىرلى, سيقىرلى ءۇنى مەنىڭ شابىتىمدى شارىقتاتا تۇسكەندەي بولادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى قولىم الدىما سىيماي بوس سەندەلىپ جۇرگەن كۇنىم بولماپتى. كۇنۇزاق شەبەرحانادامىن. قۇدايدىڭ ماعان دەنساۋلىق, كۇش-قۋات بەرگەنىنە وتىرسام دا, تۇرسام دا مىڭ شۇكىر ايتامىن. بويىڭدا قۋاتىڭ تاسىعان جاستىقتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ىشىمدەگى ونەرىمدى, ويىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن اللاما ريزامىن. جۇمىسىمدى اياقتاپ بولىپ, قىزىلدى-جاسىلدى بوياۋعا مالىنعان, كوز اربايتىن تۋىندىنىڭ ماعان قاراپ تۇرعانداعى راحاتىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى