بەسىك – ومىرگە جاڭا كەلگەن نارەستەنىڭ اناسىنىڭ قۇشاعىنان كەيىنگى جىلى ۇياسى. پەرىشتە-ءسابيدىڭ اق وتاۋى! ات ۇستىندە ءجۇرىپ ەلىن قورعاعان باتىر قازاقتىڭ اسىل بۇيىمى. قازاقتار بەسىكتى قاراعايدان, قايىڭنان, كوبىنە تالدان جاسايدى. بەسىكتى «تالبەسىك» دەپ اتاۋدىڭ سىرى وسىندا. ىڭعايلى ەتىپ قيۋلاستىرعان بۇل دۇنيە كوشىپ-قونۋ جاعدايىندا دا تىرشىلىككە قولايلى. ونى ات ۇستىندە ەردىڭ الدىنا الىپ تا, تۇيە ۇستىندەگى قورشاۋ ىشىنە دە ارتىپ تا جۇرە بەرەدى. م.اۋەزوۆ كەزىندە «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى دا تەرەڭ.
ەلىمىزدىڭ عىلىمىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, 33 جاسىندا مينيستر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان شاحماردان ەسەنوۆ مۇقىم قازاقتىڭ ماقتانىشى. جۋىردا اتاقتى عالىمنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كەزىندە بولەنگەن بەسىگى تابىلدى. وعان يە بولىپ, وسى كۇنگە دەيىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن شيەلى اۋدانى العاباس اۋلىنىڭ تۇرعىنى كەنجەگۇل اپامىز ەكەن.
...ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە اعايىندى شايمەردەن, اقبەرگەن ءبىر اۋلادا تۇراتىن-دى. ۇلكەنى كولحوز جۇمىسىندا بولسا, كىشىسى مەكتەپتە مۇعالىم. ول كەزدە شەشەلەرى ناعي اجەمىز بار. شايمەردەننىڭ پىستە اپامىزدان تۇرسىن ەسىمدى قىزى مەكتەپكە دەيىنگى جاستا دا, اقبەرگەننىڭ كەنجەگۇلمەن ەندى باس قۇراعان كەزى. – ءبىر كۇنى ەكى جەڭىل كولىك سىرعىپ كەلىپ, ەسىك الدىنا توقتاي قالدى. اۋدان باسشىلارى قۇرمەتتەپ, ءبىر ايەل كىسىگە جولباسشىلىق جاساپ ءجۇردى. – بۇل كەلگەن ءشاريپا اپامىز ەكەن. شاحماردان ەسەنوۆتىڭ شەشەسى. ءبىزدىڭ اتامىزعا اتالاس تۋىس بولىپ كەلەدى. ويتكەنى ەنەمىز: «ىلگەرىدە وسى ءشاريپانى جورابەككە ۇزاتىپ ەدىك», دەگەندى ءجيى ايتىپ, اڭگىمەلەپ وتىراتىن-دى. اتاقتى كىسىنى ومىرگە اكەلىپ, اق ءسۇتىن بەرگەن اپامىز ۇزىن بويلى, ادەمىشە كەلگەن, جاسى الپىسقا جاقىنداسا دا «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيدى» دەگەندەي كەلىستى كىسى كورىندى. ءبىر كورگەننەن جاقىن تارتاتىن جىلىشىرايلىلىعى ەسىمدە قالىپتى. ۇستىندە اق كويلەگى مەن ورنەكتى قارا قامزولى بار, – دەپ ەسكە الادى كەنجەگۇل الماحانقىزى.
وسى وقيعا باياندالىپ وتىرعان مەرزىمنىڭ ناقتى ۋاقىتى – 1961 جىلدىڭ قارا كۇزى. شاحماردان ەسەنوۆتىڭ گەولوگيا ءمينيسترى كەزى. ول كەزدە شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يساتاي ابدىكارىموۆ بولسا, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قونىسبەك قازانتاەۆ. ال «لەنين» كولحوزىنىڭ توراعاسى ءازىمحان يسمايلوۆ بولاتىن. ءشاريپا اپامىز ەلگە قىدىرىستاپ كەلىپ, تۋىس اعاسى سادىقتىڭ ۇيىندە بولۋدى قالاعان سەكىلدى. اۋدان باسشىلارى كولحوز توراعاسىنىڭ جەڭىل كولىگىن ءبىر اپتاعا بوساتىپ بەرىپ, جانىنا جاۋاپتى ادامداردى دا قوسىپ بەرەدى. عالىمنىڭ اناسى تۋعان ولكەسىن ارمانسىز ارالايدى. تىرىگە – سالەم, ولگەنگە باتا جاسايدى. ايتەۋىر كۇندە قوناققا شاقىرۋشىلار قاتارى مول بولىپتى..
– ءشاريپا اپامىز قايتادان جولعا شىعارىندا شايمەردەن كوكەگە: «اۋىلدا باياعى شاحماردان جاتقان بەسىگى ساقتاۋلى. سونى الىپ كەلىپ بالالارىڭدى بولەڭدەر, تۇرسىن قىزىڭنىڭ سوڭىنان باسقا دا كىشكەنەلەر ەرسىن, ءبارى دە وسكەن سوڭ, شاحماردانىم سەكىلدى ەلگە بەلگىلى ازامات بولسىن!», دەپ باتاسىن بەرىپتى. مۇنى كەيىننەن ۇلكەندەردەن ەستىدىك قوي, ءبىز بوساعانى جاڭادان اتتاعان جاس كەلىنبىز, كوپ نارسەنى تۇسىنە بەرمەيتىن كەزىمىز ەمەس پە, – دەپ ەسكە الادى كەنجەگۇل اپا.
سودان قىستىڭ ءبىر كۇنى شايمەردەن تارتوعايعا اتپەن بارىپ, قولدان جاسالعان, سىرتى ءتۇرلى قازاقى ويۋمەن ورنەكتەلگەن الگى بەسىكتى الدىنا وڭگەرىپ الىپ كەلەدى. اۋزى دۋالى اپانىڭ ايتقانى كەلىپ, جاس كەلىن ۇزاماي بوسانادى دا, ءسابيدىڭ ەسىمىن ارناۋىت قويىپ, الگى بەسىككە بولەيدى. بۇل 1962 جىلدىڭ 23 ناۋرىزى بولاتىن. سونان كەيىن دە شاحماردانداي مارقاسقا جاتقان قۇت بەسىكتە تاعى دا سەگىز بالا, كەيىنەن ولاردىڭ كىشكەنەلەرى بولەنىپ, ءبارى دە ءتاي-ءتاي باسىپ كەتەدى. ارناۋىتتان سوڭ الما, گۇلي, الۋا, فاريدا, مەيرام, ءانۋار, زاكيرا, ەرنار ءبارى دە باياعى اپالارى بەرگەن باتانىڭ اللانىڭ قۇلاعىنا شالىنعانى شىعار, ءبارى دە جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ءبىرى نۇر-سۇلتان, ءبىرى الماتى, باسقا دا وبلىس ورتالىعىندا ءتاۋىر قىزمەتتەر ىستەپ ءجۇر. ولاردىڭ بالالارىنىڭ ءوزى وتىز جاستى ورتالاپ تولىسقان ازاماتتار. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شاڭىراقتىڭ ەڭ كەنجەسى ەرنار عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, بەلگىلى بيىكتەردى باعىندىرىپ ۇلگەردى. ول استاناداعى مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. باياعى العاش بەسىككە بولەنگەن ارناۋىت بولسا, شيەلى تەمىرجولىندا ءورت ءسوندىرۋ پويىزىنىڭ باستىعى. ورتاسىنا سىيلى, مامىلەگە مىعىم جىگىت. بۇل بالانى شايمەردەن مەن پىستە اپامىز باۋىرىنا باسقان. سوندىقتان دا اۋىلداعىلار ونى شاكەڭنىڭ ۇلى دەۋىنەن ءالى كۇنگە جاڭىلىسقان ەمەس.
– «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن راس ەكەن, شاحماردان اعا جاتقان قۇتبەسىك بىزگە دە قۇتتى بولدى. ءشاريپا اپانىڭ مەيىرىمىن سالعان جاراتۋشىعا ريزامىن. وتاعاسى دا مەكتەپتە ابىرويلى قىزمەت ەتتى, ءوزىم دە شامام كەلگەنشە جۇمىس ىستەدىم. ءوسىپ-ءونىپ جاتىرمىز. شۇكىر!– دەيدى ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز كەنجەگۇل الىمحانقىزى. اتاقتى عالىم تەربەتىلگەن تالبەسىك بۇگىندە شيەلى اۋداندىق ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرىلىپ, وسىندا كەلۋشىلەردىڭ كوزايىمىنا اينالدى.
نۇرماحان ەلتاي
قىزىلوردا وبلىسى,
شيەلى اۋدانى
سۋرەتتە:
كەنجەگۇل اپا مەن عالىم جاتقان بەسىك.