پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋدان كەيىن رەسمي قىزمەتىنە كىرىسكەنىنە ءجۇز كۇن تولدى. ارينە ءجۇز كۇن تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم عانا ءسات. بىراق ادام بالاسى ءجۇز كۇندە كوكتەمدە ەككەن ەگىنىنىڭ پىسكەنىن, تولدەرىنىڭ مارقاعا اينالعانىن كورەدى. دەمەك ءار ءساتتى باعالاي بىلگەن ادام ءۇشىن ءجۇز كۇن نەمەسە ءبىر توقسان دا از ۋاقىت ەمەس. سول سەبەپتى پرەزيدەنتتىڭ 100 كۇنىن شولىپ شىقپاققا بەكىندىك. الايدا اڭگىمەنى تەك الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۇرعىسىنان وربىتپەك نيەتتەمىز. ويتكەنى قازاقستاندىقتار ءۇشىن بۇگىنگىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى الەۋمەتتىك سالادا جاتىر. ازىق-ت ۇلىك باعاسى دا, جالاقى دا, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ دا قىسقاسى بۇقارانىڭ كۇنكورىسىنە تىكەلەي قاتىسى بار دۇنيەلەردىڭ بارلىعى وسى «الەۋمەتتىك سالا» دەيتىن كەڭ اۋقىمدى ۇعىمعا سىيىپ كەتەدى.
ول ءاۋ باستان بۇقارا مەن بيلىكتىڭ اراسىندا شىڭىراۋ قالىپتاسا باستاعانىن جاقسى ءبىلدى. ونىڭ كوپ ماسەلەدەن حاباردار ەكەنىن, الگى شىڭىراۋدى سەزىپ جۇرگەنىن ءبىز twitter-دەگى جازبالارىنان بايقايتىنبىز. ءارى ونىڭ اككاۋنتى فەيك ەمەس ەكەنىن دە بىلەتىنبىز. «ياپىر-اۋ, مىنا كىسى جوعارى قىزمەتتە وتىرسا دا بۇقارا قىزۋ تالقىلاپ جاتقان دۇنيەلەردى ءبىلىپ وتىرادى ەكەن عوي» دەيتىنبىز ىشتەي. كەيىن ونىڭ بۇل داعدىسى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە كىرىسكەن سوڭ بۇقارا مەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋعا قىزمەت ەتە باستادى. ال ءوزى پرەزيدەنت رەتىندە ۇستاناتىن باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەتىپ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدى تاڭدادى.
ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ جازىلعان. بۇل دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ ەل ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي ازاماتتاردىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋعا, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋعا مىندەتتەمە الاتىن مەملەكەت بولۋدى كوزدەيتىنىن بىلدىرەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءبىز ءسوز ەتكەن باپتى وسىلاي تۇسىندىرگەن. ودان بولەك كونستيتۋتسيانىڭ بىرقاتار وزگە باپتارى دا «الەۋمەتتىك مەملەكەت» قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋعا, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا, زەينەتاقى تولەۋگە, ءبىلىم الۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋعا, وتباسىن, انا مەن اكەنى, بالانى قورعاۋعا, ازاماتتاردى مۇمكىندىگىنە قاراي تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا مەملەكەت مىندەتتى. ارينە مەملەكەت بۇل باعىتتا قىرۋار شارۋا تىندىرعانى دا بەلگىلى. بىراق سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندەگەنى راس. سودان دا بولار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنى ەسكەرە وتىرىپ, بيىلعى اقپان ايىندا وتكەن Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان بولاتىن. بۇل باستامانى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ارمەن قاراي جالعاستىرىپ اكەتتى. ءسويتىپ مەملەكەتتىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ساياساتىنا تىڭ سەرپىن بەرگەن جايى بار. شىنىمەن «الەۋمەتتىك مەملەكەت» قۇرۋعا بەل شەشە كىرىسكەن سىڭايلى. ماقسات – حالقىنىڭ قارنى توق, كويلەگى كوك, ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەت قالىپتاستىرۋ.
ءاۋ باستا ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىن «يگىلىك بارشاعا! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» دەپ اتاعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىنداعى باسىمدىقتار دا الەۋمەتتىك سالاعا بەرىلگەن بولاتىن. تۇعىرنامادا مەملەكەت الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا قوسىمشا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولەتىنى ايتىلعان. ال ءبىر عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە جۇمسالاتىن شىعىندى تۇراقتى نەگىزدە ارتتىرىپ, ءىجو-ءنىڭ 5%-ىنا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. از قامتىلعان, كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 40 مىڭنان استام جالدامالى پاتەر سالىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ, 2023 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار سانىن ءۇش ەسەگە كوبەيتۋ ماقساتتارى دا بار. ايتا بەرسەك, تىكەلەي بۇقارانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەتىن ماقساتتار كوزدەلگەن-ءدى. كەيىن ق.توقاەۆ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا ايتىلماسا دا, ەل ءۇشىن وزەكتى سانالاتىن بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋدى دە قولعا الدى. ءسويتىپ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالعانىن كورسەتتى. ماسەلەن, ازاماتتار العان نەسيەلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن كەشىرۋ ماسەلەسى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا جوق, بىراق قوعام ءۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە ەدى. ق.توقاەۆ وسى باستاما ارقىلى حالىققا ايرىقشا قولداۋ جاسادى.
راس, بۇرىن بۇل ماسەلە تۋرالى قوعام بەلسەندىلەرى ءىشىنارا ايتىپ قالاتىن. الايدا ازاماتتاردىڭ نەسيەسىن كەشىرۋگە قاتىستى بيلىك ەشقانداي ەمەۋرىن بايقاتپاعان-دى. ءسويتىپ جۇرگەندە ماۋسىمدا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىقتى. وسىلايشا ەلىمىزدە العاش ءھام سوڭعى رەت ازاماتتاردىڭ نەسيەلەرىن كەشىرۋ شاراسى باستالدى. قىركۇيەكتە باستالعان شارا كەزىندە كوپ بالالى, الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار وتباسىلاردىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرىنىڭ ءبىراز بولىگى جابىلدى. بىلەتىندەر 500 مىڭ ادامنىڭ نەسيەسىنىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەت وتەپ بەرگەنىن ايتادى. حالىق بۇعان ءدان ريزا. وعان ق.توقاەۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى رەسمي اككاۋنتتارىن شولىپ شىققان ادامنىڭ كوزى ايقىن جەتەدى. سول كۇندەرى بۇقارانىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن العىسى مەن ىقىلاسى زور بولدى. سەبەبى بۇل شارا ەلدەگى نەسيە الۋشىلارعا ۇلكەن كومەك بولعانى ءمالىم. ال ءبىزدىڭ ەلدە موينىندا نەسيەسى بار ادامداردىڭ سانى ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا 5 ملن-عا, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا 6.3 ملن-عا جەتكەن. ونىڭ 1,5 ملن-ى نەسيەلەرىن ۋاقىتىندا وتەي الماعاندار قاتارىنا كىرگەن. ال وتانداستارىمىزدىڭ بانكتەردەن العان نەسيەلەرىنىڭ جالپى سوماسى 4 ترلن تەڭگەگە جەتىپتى. مىنە, ءدال وسىنداي كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقانىن ەسكەرە وتىرىپ پرەزيدەنت ازاماتتارعا ءبىر رەت مەملەكەت تاراپىنان جاردەم جاساۋعا بەكىنسە كەرەك. ودان بولەك پرەزيدەنت الداعى ءتورت جىل ىشىندە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 2 ەسە وسەتىنىن ايتقان-دى. ءسويتىپ 2020 جىلدان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 25 پايىز وسەتىن بولدى. ءارى قاراي كەزەڭ-كەزەڭىمەن جالعاسا بەرەدى. پرەزيدەنت قازاقتىڭ «اش بالا توق بالاداي وينامايدى, توق بالا اش بولام دەپ ويلامايدى» دەيتىن (تانىمال ماقال «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1921 جىلعى ساندارىنىڭ بىرىندە وسىلاي جازىلىپتى) ماقالىنىڭ بۇگىندە وتە وزەكتى ەكەنىن سەزىپ وتىرسا كەرەك. الەۋمەتتىك ماسەلە شەشىلمەي وزگە شارۋالاردىڭ وڭالا قويۋى قيىن ەكەنىن تۇسىنگەن ادامنىڭ ارەكەتى بۇل.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقپەن كەرى بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرماعانى بايقالىپ تۇرادى. ونى پرەزيدەنتتىڭ ەل حالقىنا ارناعان العاشقى جولداۋى دا ايعاقتايدى. «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا «قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نازار اۋدارۋ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى سانالادى» دەگەن ەدى پرەزيدەنت. ال ءوزى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە كىرىسكەننەن بەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىن ارالاپ شىقتى. ەلدەگى كەز كەلگەن ماسەلەنى نازاردان تىس قالدىرماۋعا تىرىسىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ twitter اككاۋنتىن شولىپ شىققان ادام ونىڭ ەلدەگى ءاربىر وقيعاعا بەي-جاي قارامايتىنىن كورەدى. تابىسقا جەتكەن جاس بالانى دا, ارىزىن ايتقان جاسامىستى دا تىڭدايتىنىن بايقايسىز. مارقاكولدە براكونەرلەردىڭ سايران سالىپ جۇرگەنىن دە twitter-دە جازىپ, ءتيىستى قۇرىلىمدارعا تاپسىرما بەرگەن-ءدى. ناتيجەسىندە تابيعاتتى توناپ جۇرگەن براكونەرلەر تۇتقىندالعانى بار. جاقىندا قىتايعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىندا بىرنەشە جىل بۇرىن سول ەلدە تۇتقىندالعان وتانداسىمىز اقجارقىن تۇرلىبايدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەنى كوتەرىپ, كورشى ەلدىڭ باسشىلارىنا جەكە ءوتىنىش ايتقانى بار. بۇل دا بۇقارانىڭ كوڭىلىندەگى دۇنيەلەردى ءدوپ باساتىنىن بايقاتادى. باسىلىمدار مەن ينتەرنەت رەسۋرستارىندا جارىق كورگەن ماتەريالداردى ءبولىسىپ, لەبىز ءبىلدىرىپ وتىراتىنى دا پرەزيدەنتتىڭ زاماناۋي كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن بۇقارامەن بايلانىس ءۇشىن ءتيىمدى پايدالاناتىنىنىڭ بەلگىسى. ءارى سايلاۋدا وزىنە داۋىس بەرىپ, قولداعان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋدىڭ كورىنىسى. بۇل − بۇقاراسىن سوڭىنان ەرتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى قاسيەت. «ارتىنان ەلى ەرمەگەن باسشى – باسشى بولا المايدى. باسشىنىڭ ارتىنان ەرمەگەن ەل – ەل بولا المايدى. قۇدايعا شۇكىر, ءازىر باسى امان, مالى تۇگەل ەلىمىز دە بار, ەل قامىن ويلاپ, تۋرا باستارلىق ەرىمىز دە بار» دەپتى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن. ءبىزدىڭ تاقىرىپ رەتىندە ۇلت زيالىسىنىڭ ءسوزىن تاڭداۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا.