حەم اعاي: شەبەرلىك ءھام شىڭىراۋ

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى, سىنشى

حەمينگۋەيدەن سوڭ كوركەم پروزانىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى

مەن حەمينگۋەيدىڭ بارلىق تۋىن­دىلارىن ءسۇيسىنىپ وقىعان ەمەسپىن. ما­عان ونىڭ جازعان شىعارمالارىنىڭ ىشى­نەن ء«ۇندىس اۋىلى» سياقتى (اقىن نۇر­جان قۋانتاي ۇلى وسى اڭگىمەنى قا­زاق تىلىنە وتە جاقسى ءتارجىمالادى) نيك ادامس جونىندەگى تىرناقالدى تۋىن­دىلارى, «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسى مەن «قوش بول, قارۋ», «كىمدى جوقتاپ كۇڭى­رەنەدى قوڭىراۋ» روماندارى قاتتى ۇناي­­دى. كەزىندە الەكساندر كۋشنەردىڭ «حە­مينگۋەي لەنيندىك يدەيالاردىڭ ايا­سىن­دا سوۆەت وقىرماندارىنىڭ سۇيىكتى جازۋشى­سىنا اينالدى» دەگەن سىڭايداعى سوز­دەر­دى ايتقانىن بىلەمىن. ارينە بۇل ورىس اقى­نىنىڭ سۋبەكتيۆتى كوزقاراسى. مەن ولاي ويلامايمىن. جۇرت ماقتاپ جۇر­گەن قالامگەردىڭ كەيبىر دۇنيەلەرىنە كو­ڭى­لىم تولماۋىنىڭ سەبەبى مۇلدە باس­قادا.

ءوز باسىم حەمينگۋەيدىڭ العاشقى اڭ­گىمەلەرىن جاقسى كورەمىن. قالاي دەسەك تە وندا ادام جانىنا اسەر ەتەتىن كىرشىكسىز تازا سەزىم بار. ال كەمەلدىككە جەتكەن شاقتاعى «فرەنسيس ماكومبەرانىڭ ۇزاق­قا سوزىلماعان باقىتى» نەمەسە «كي­ليماندجارو تاۋىنىڭ قارلارى» اڭ­گى­مەلەرىندە ول ءتاسىلدىڭ كومەگىنە قاتتى سۇيەنەدى. تاسىلمەن جازىلاتىن تۋىندىلاردا جاساندىلىق كوپ.

شىعارمالارىنىڭ كەڭەس وقىر­مان­دارىن تاربيەلەۋگە تيگىزگەن اسەرى كۇش­تى, ءوزى دە فاشيزمگە قارسى كۇرەسكەن سۋ­­رەتكەر بولعاندىقتان, ءبىر كەزدەرى ونىڭ ەسىمى ەلىمىزدە كۋلتكە اينالدى. ورىس­­تىڭ كەيبىر باتىسشىل جازۋشىلارى ءۇيىنىڭ تورىنە تولستويدىڭ ەمەس, حەمينگۋەيدىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قوياتىن. 1982 جىلى ماسكەۋدىڭ «كوركەم ادەبيەت» باسپاسى الەمگە ايگىلى قالامگەردىڭ ءار- قايسىسىنىڭ كولەمى 36 باسپاتاباق بولاتىن, (670-680 بەت) ءتورت تومدىق شى­عارمالار جيناعىن 200 مىڭ دانامەن جارىققا شىعاردى.

ادىلىنە جۇگىنسەك, امەريكادا حەمين­گۋەيدەن الدەقايدا مىقتى جازۋشىلار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى امەريكا نوۆەل­ليستيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان – شەرۆۋد اندەرسەن. بىرىنەن سوڭ ءبىرى نوبەل سىي­لىعىن يەلەنگەن حەمينگۋەي مەن فولكنەر تۆورچەستۆوسىنا اندەرسەن شى­عارمالارىنىڭ تيگىزگەن ىقپالى زور. ايت­قان ءسوزىمىزدىڭ شىندىق ەكەنىنە كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە, «ۋاينسبۋرگ وگايونى» وقىپ شىعىڭىز.

حەمينگۋەيدىڭ جازۋشىلىق «گەنيلى­گى» ونىڭ نيك ادامس تۋرالى العاشقى اڭ­گىمەلەرىنەن ايقىن كورىنىس تاپتى. بۇل شىعارمالاردا امەريكادا ءوسىپ كەلە جاتقان بالانىڭ اينالاسىنداعى وتە قورقىنىشتى, سىرقاتقا شالدىققان الەم­دى قالاي تاني باستاعانى اسقان شە­بەرلىكپەن سۋرەتتەلەدى. جازۋشى امە­ريكانىڭ پاليمپسەست سياقتى, ياعني وزگە ەلدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇ­لىن كوككە ۇشىرىپ, ونداعى جەردىڭ بەتىنە باسقا وركەنيەتتى ورناتىپ جاتقان ەل ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. كەزىندە بۇل ولكەنىڭ قوجايىندارى ۇندىستەر بول­عان. ەندى بۇگىن ولاردىڭ تۇگى قالماي جەر بەتىنەن جويىلۋدا. جازۋشى ءۇن­دىس اۋىلدارىنداعى ادامداردىڭ تاع­دىرى ارقىلى كۇنى كەشەگە دەيىن وسى اي­ماقتا تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن باسقا وركەنيەتتىڭ ءومىر سۇرگەن ەلەسىن ەسكە تۇسىرەدى. ۇندىستەر اۋىلى تۋرالى اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا شى­نايىلىعىمەن اسەر ەتىپ, كوڭىلىڭدە وش­پەستەي ءىزىن قالدىرادى. اسىرەسە ايە­لىنىڭ قينالعانىن كور­گىسى كەلمەگەن ءۇندىستىڭ ءوز-وزىنە قالاي قول سالعانى تۋرالى جەرلەردى وقىعانىمدا تۇلا بويىم تۇرشىگىپ كەت­كەنىن جاسىرا المايمىن.

ءبىر قىزىعى, وسىنداي عاجايىپ كىتاپ­تان كەيىن حەمينگۋەي «جوعالعان ۇرپاق» تۋرالى «فيەستا» دەگەن جاساندى رومان جاز­دى. وسى شىعارماداعى كەيىپكەردىڭ ترا­گەدياسى مەنى اسا قاتتى سەندىرە المادى.

حەمينگۋەيدىڭ ەڭ مىقتى رومانى – «سەنى جوقتاپ كۇڭىرەنەدى قوڭىراۋ». بۇل روماندى وقىپ شىققاننان كەيىنگى ال­عان اسەرىمدى سوزبەن جەتكىزە المايمىن. شىندىعىندا بۇل ادام­نىڭ جالعىزدىعى, ونىڭ مىنا دۇ­نيەدە ەشقانداي دا تىرەگى جوق ەكەنى تۋ­رالى جازىلعان عاجايىپ دۇنيە. ويت­كەنى كوممۋنيستەردىڭ ارتىندا دا, رەس­پۋبليكالىقتاردىڭ ارتىندا دا, امەريكا مەن ەۋروپانىڭ ارتىندا دا تۇرعان ەش­قانداي شىندىق جوق. بۇل تۋىندىسىندا حەمينگۋەي اينالاداعى بولىپ جاتقان ادى­لەتسىزدىكتەرمەن جانى قايشىلىققا تۇس­كەن اقىلدى ادامنىڭ تراگەدياسىن كور­سەتەدى. شىعارمانىڭ ءوزى دە كەرەمەت جازىلعان. ديالوگتار دا شەبەر ورىلگەن. ال «مۇحيتتاعى ارالدار» رومانىندا جا­زۋشى ديالوگتاردى قىسقا ەتىپ جازۋعا تىرىسىپ, كەرىسىنشە جاساندىلىققا ۇرىنادى. «سەنى جوقتاپ كۇڭىرەنەدى قو­ڭىراۋ» رومانىندا ءبارى شىنايى, ءار ءسوز, ءاربىر ءىس-ارەكەت, ءار دەتال ءوز قىز­مەتىن ءمىنسىز اتقارىپ تۇر. ونىڭ ەڭ باس­تى سەبەبى, ول بۇل شىعارمانى ءالى وزى­نە تولىق سەنىمدى ەمەس, كەمەلدىككە ەن­دى جە­تىپ تۇرعان شاعىندا جازدى. ال كە­مەل­دىككە قول جەتكىزگەنىنە تولىق سەنىمدى كەزىندە جازعان دۇنيەلەرىندە جازۋشى ءوزىن قاتتى قىزىقتاپ كەتەدى.

ارينە حەمينگۋەيدىڭ شوقتىعى بيىك شىعارماسى «شال مەن تەڭىز» اڭگى­مەسى. امەريكا مادەنيەتىندە ىنجىلدىك مادە­نيەتتىڭ باسىمدىعى كۇشتى. امەريكا بار­لىق ۋاقىتتا ءوز مادەنيەتىن ىنجىلگە ساي­كەستەندىرىپ قۇرۋعا تىرىسىپ كەلەدى. «شال مەن تەڭىز» امەريكالىقتاردىڭ تا­نىم-تۇسىنىگى بويىنشا, ەسكى وسيەتتىڭ (ۆەتحي زاۆەت) ىزىمەن جازىلعان شى­عارما. بۇل تۋىندىدان ەسكى وسيەتتە كەزدەسەتىن سيمۆوليكالاردى تابا الاسىز. ءومىردىڭ تەكەتىرەستەن تۇراتىنىن, وندا ءوز باقىتىڭدى تابۋ ءۇشىن سوڭىنا دەيىن كۇرەسۋ كەرەك ەكەنىن حەمينگۋەي سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن جازادى.

بۇعان دەيىنگى شىعارمالارىندا حەمينگۋەي پەسسيميزمگە سالىنىپ, «جەڭىم­پاز ەشتەڭەگە دە قول جەتكىزە المايدى» دەگەندى ۇنەمى ايتىپ كەلگەن بولاتىن. ال «شال مەن تەڭىزدە» كەرىسىنشە جەڭىمپاز كوزدەگەن مۇراتىنا جەتەدى.

ءسوز جوق, حەمينگۋەي شىعارمالارى­نىڭ قازاق پروزاسىنا تيگىزگەن ىقپالى كۇشتى بولدى. الپىسىنشى جىلدارى ادە­بيەتىمىزگە كەلگەن تالانتتى بۋىن ءابىش كەكىلباي, سايىن مۇراتبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, تولەن ابدىك ۇلى, دۋلات يسابەكوۆتەردىڭ تۋىندىلارىن وقىعان بولساڭىز, ونى انىق كورە الاسىز. بۇگىنگى پروزايكتەردىڭ ىشىندە دە حەمينگۋەي تۆورچەستۆوسىنان ءتالىم العاندار از ەمەس. سۋرەتكەردىڭ «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسى مەن قىرعىز جازۋشى­سى ش.ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» تۋىندىلارىنان ادام رۋحى­نىڭ مىقتىلىعىن كورسەتپەك بولعان يدەيا­نىڭ ۇندەستىگىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس.

ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە سوزگە, ءسوزدىڭ كەستەلىلىگىنە, كوركەمدىلىگىنە قاتتى ءمان بەرىلەدى. بىراق ول كەيدە كوپسوزدىلىككە ۇلاسىپ, شىعارماعا جان بىتىرەتىن, اسەرلى ەتە تۇسەتىن پسيحولوگيزم, سيتۋاتسيا, پوليفونيا ت.س. دۇنيەلەر ەكىنشى پلانعا كەتىپ قالىپ, قازاق پروزاسىنا ديناميكا جەت­پەي جاتادى. ءبىر ادامدى سيپاتتاۋ ءۇشىن ونىڭ ىشكى كۇيىن بەرۋ ءۇشىن بىرنەشە بەتتى الاتىن كوپسوزدىلىككە ۇرىنعان تۋىن­دىلار قازىر وقىلمايدى. پروزاعا جانا ستيل مەن ىقشامدىلىقتى الىپ كەلگەن جازۋشى ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «ايس­بەرگتىڭ شىڭى» تەورياسىن ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز دە جاڭا دۇنيەسىن باستار الدىندا ەسىنە الىپ وتىرسا, ۇتىلماس ەدى. حەمينگۋەيدىڭ ايتۋىنشا, ەگەر جازۋشى ءوزى جازىپ جاتقان دۇنيەنى وتە جاقسى بىلەتىن بولسا, بىلەتىن دۇنيەسىنىڭ كوبىسىن جازباي-اق قويعانى ابزال. ەگەر ول شىعارماسىن شىنايى جازاتىن بولسا, كوپ دۇنيە ايتىلماي قالسا دا, وقىرمان ونى ىشكى تۇيسىكپەن سەزەتىن بولادى. ايسبەرگ قوزعالىسىنىڭ عالاماتتىعى, ونىڭ سەگىزدەن ءبىر بولىگى عانا سۋدىڭ ۇستىنەن كورىنىپ تۇرادى. سول سياقتى ادەبيەتتە دە كوپ دۇنيە شىعار­مانىڭ بەتىنە قالقىپ شىقپاي, تەرەڭىندە بۇعىپ جاتۋى ءتيىس.

وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن شىڭعىس ايتماتوۆ ءبىر باسىلىمعا بەر­گەن سۇحباتىندا جيىرماسىنشى عاسىر­دىڭ ەڭ ۇلى جازۋشىسى رەتىندە ەكى قالام­گەردى – تولستوي مەن حەمينگۋەيدى اتاپتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءسوزدىڭ جا­نى بار. تولستوي قۇلاشىن كەڭگە سەرمەگەن, كوركەمدىككە قۇرىلعان پروزانى ەندى ەشكىم قايتالاي المايتىن بيىك شىڭعا كوتەرىپ تاستادى. حەمينگۋەي بول­سا ىقشامدىققا قۇرىلعان, ايتقىسى كەلگەن ويىن جۇمباقتاپ جەتكىزەتىن جاڭا پروزانىڭ ىرگەتاسىن قالاپ كەتتى. حەمينگۋەيدەن كەيىن الەم ادەبيەتىندە كوركەم پروزانىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى.

 

ءامينا قۇرمانعاليقىزى, ادەبيەتتانۋشى

زامانا ءۇنى

ءبىز كىتاپ سۇيگەن, كىتاپ وقىعان ۇرپاق­­پىز. سوندىقتان دا شەتەل ادەبيەتىن جاس شاعىمىزدا ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدىق. ءتىپ­تى تالعامسىز قولىمىزعا تۇسكەنىن وقىدىق. سوناۋ كونە گرەك اڭىزدارىنان باستاپ, «مىڭ ءبىر ءتۇن», شاحنامە, دانتە, شەكسپير, دجەك لوندون, جيۋل ۆەرن, سەرۆانتەس, ديۋما, كۋپەر, بالزاك, ۋەللس, ت.ب. ال ورىس ادەبيەتىن ءبىز شە­تەل­ دەپ سانامايتىنبىز. ال قازىر شەتەل ادەبيەتىن ءدال سولاي تويىمسىز, تال­عام­سىز قۇشتارلىقپەن وقىپ جا­تىرمىن دەسەم, وتىرىك بولار ەدى. اسىرەسە حەمينگۋەيدى قازىر بۇرىنعىداي قىزىعىپ وقىپ كەتە الماعان بولار ەدىم. ويتكەنى ءار جازۋشى – ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى. ءوز زامانىنىڭ ءۇنى. جازۋشىنى تۋدىراتىن دا, باعالايتىن دا, وسىرەتىن دە, وشىرەتىن دە ءوز زامانى. ءوز كەزىندە كەرەمەت دەپ باعالانعان تۋىندىلار قازىرگى ۇرپاق كوزىمەن قاراعاندا ءىش پىستىرار مىلجىڭدىق دەپ تانىلىپ جاتسا, وعان تاڭدانباڭىز. مەن دە حەمينگۋەيدى وعان باعا بەرەر جاستا وقىعان جوقپىن. سول كەزدەگى سانامىزعا سىڭىرگەن تاربيە بو­يىنشا ەڭ كەرەمەتى شەتەل, سونان سوڭ ورىس, ەڭ سوڭىندا قازاق ادەبيەتى. قازاق ادەبيەتى تەك سولاردان ۇلگى الۋ كە­رەك, سولارعا ەلىكتەۋ كەرەك دەپ ويلايتىنبىز. ال قازىر سارالاپ قاراسام, حەمينگۋەيدىڭ الەمدى جالت قاراتقان قانداي قاسيەتتەرى؟ ول نەسىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋىزعا ىلىكتى؟

بىرىنشىدەن, ەڭبەكقورلىعىندا, جازۋ­عا قۇشتارلىعىندا. 61 جىل ومىرىندە قالام تارتپاعان جانرى جوق.

ەكىنشىدەن, زامانا تاقىرىبىن تاپ با­سىپ, دەر كەزىندە كوتەرە بىلۋىندە.

وقىرماننىڭ كوكەيكەستى ارمانىن, كۇلتىلدەگەن جاراسىن كورە ءبىلدى. بۇكىل قۇرلىق ءبىر-بىرىنە جالعاسقان سوعىستان كوز اشپاي تۇرعان كەزدە, سول بۇكىلالەمدىك سو­عىس­تى بار شىندىعىمەن, سۇمدىعىمەن اشىپ سۋرەتتەپ بەرە ءبىلدى.

ۇشىنشىدەن, وزگە زامانداستارى ءالى رومانتيزمنەن ۇزاي الماي وتىرعاندا, ول رەاليزمگە, ءتىپتى مودەرنيزمگە قورىقپاي اياق باستى.

تورتىنشىدەن, ءتىلى قاراپايىم. اسىرە رو­مانتيكا, اسىرە پوەتيكا, اسىرە گەرويزم جوق. «ادام – قايدا دا ادام» دەگەن ۇلى زاڭدىلىقتى ۇمىتپايدى. پاراللەل سيۋ­جەت. ءبىر جاعىندا سو­عىستىڭ سۇرقاي ءپىشىنى, ءبىر جاعىندا سوندا دا جالعاسىپ جات­قان ادام-پەن­دە تىرلىگى. ماعان ۇناعان تاعى ءبىر ءادىسى – قاي جەردە جۇرمەسىن (بار­ماعان جەرى جوق قوي) تابيعات سۋرەتىن مول­دىرەتىپ بەرۋدى ۇمىتپايدى. عاجاپ كونتراست. تامىلجىعان سۇلۋلىققا ءسۇي­­سىنىپ تە ۇلگەرمەيسىز, دۇلەي كۇش (الدە سوعىس, الدە باسقا) ونى تاپتاپ تا ۇلگەرەدى. وقىرمان اسەرى, ايانىشى, زۇ­لىم كۇشتەرگە جەككورىنىشى جانە اۆتورعا دەگەن العىسى شەكسىز.

مىنە, بار قۇپيا وسىندا عانا. تاقى­رىپتى دەر كەزىندە تاڭداي ءبىل جانە وقىرماندى ناندىرىپ, سەندىرەتىندەي ءادىس-ءتاسىل تاڭداي ءبىل.

حەمينگۋەي شىعارماشىلىعىنىڭ اسەرى ورىس ادەبيەتىنە قاتتى ءتيدى. مىسا­لى, فادەەۆ. ال قازاق ادەبيەتى كوپكە دەيىن نەولوگيانىڭ قۇرساۋىنان شىعا الما­دى. ول كەيىپكەردى ادام-پەندە رەتىندە سۋرەتتەگەن جوق. الدەكىمگە ۇناۋ­عا ءتيىس «گەروي» رەتىندە سۋرەتتەدى.

 

ديدار امانتاي,

جازۋشى

ەرنەست حەمينگۋەي: ءبىرىنشى

ەرنەست حەمينگۋەي ەسىمى كەنەت ەسىمىز­گە تۇسكەندە, كوز الدىمىزعا «كلوزەري دە ليلا» كافەسىندە كۇنى ۇزاق وتىرىپ شاعىن اڭگىمەلەر جازعان جاس قالامگەر, جاق­تاۋلى الاكولەڭكە بار, فۋجەر كوتەرگەن جال­عىزدىق, اشىق تەڭىزگە بەت الىپ بارا جاتقان قارا قايىق, ورمان ىشىندە, وڭا­شادا مىلتىق اسىنىپ, سۇرلەۋ-سوقپاق قۋا­لاعان وقشاۋ اڭشى, افريكالىق سافاري نەمەسە ساۆاننا دالالارىندا جولبارىس اتىپ, ارىستان اۋلاعان جاۋجۇرەك جازۋشى, ءپاريجدى ازات ەتۋگە قاتىسقان قارا تەلپەكتى جورنالشى ەلەستەيدى.

ول ۇلكەندى-كىشىلى شىعارمالارىنا قا­لام تارتقاندا, جيىرماسىنشى عاسىر­دىڭ باسىندا الەم ادەبيەتى ۇردىسىنە مودەر­نيزم قوسقان ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلدى تۇگەل دەرلىك قولداندى, سونىمەن قاتار جا­ڭا جازۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىردى, ءتول مانەرىنە قول سوزدى, تۇبىندە تەرەڭ ىزدەنىستەرى ايتۋلى تابىسقا قول جەتكىزدى.

ناقتى قانداي جاڭالىق ەنگىزدى, ستي­لىندە نە كەرەمەت بار؟

ءبىرىنشى تالاپ – سويلەم قىسقا بولۋى ءتيىس, ەكىنشى, ءسوز ناقتى ءارى دەرەكتى بول­عانى ءجون, ءۇشىنشى, ارەكەت انىق جازىلۋى كەرەك, ءتورتىنشى, اسىرەلەۋدەن جانە سينونيمنەن باس تارتقان ابزال, بەسىنشى, انىق نارسەنى اشىپ ايتپاي وتىرىپ سۋرەتتەگەن نە ديالوگتا كەلتىرگەن دۇرىس (اتاقتى «ايسبەرگ» ءتاسىلى), التىنشى, كەز كەلگەن ۋا­قيعانى وسى شاقتا بەينەلەۋ قاجەت (سيتۋاتسيادا كورسەتۋ), جەتىنشى, فالش جىبەرمەس ءۇشىن بىلمەيتىن, كورمەگەن نارسە تۋرالى قالام تارتپاۋ كەرەك.

مىنە, وسى جەتى تالاپ ەرنەست ميللەر حەمينگۋەيدى شىڭعا شىعاردى. ءسوز ناقتى, دەرەكتى, نىعىز جاعدايدا, سويلەم ىق­شامدالادى, ارەكەت ايقىندالادى, ستيل قالىپتاسادى, اتموسفەرا تۋىندايدى.

ەرنەست حەمينگۋەي الەم ادەبيەتىنە قاتتى اسەر ەتتى. گابريەل گارسيا مار­كەس­­تەر­دەن باستاپ بىزدەرگە دەيىن. قا­زاق جازۋ­شىلارى ىشىنەن حەمينگۋەي ىقپا­لىنا ۇشىراعاندار قاتارىنان مۇحتار ما­­عاۋيندى, سايىن مۇراتبەكوۆتى, اسقار سۇ­لەيمەنوۆتى, قاليحان ىسقاقتى, جۇما­باي شاشتاي ۇلىن ايتۋعا بولادى.

ال «شال مەن تەڭىزدى» گەرمان مەل­ۆيلل­دىڭ «موبي ديك نەمەسە اق كيت» رومانىنا ۇقساتامىن. بىراق امەريكالىق اۆتوردىڭ اسەم جازبالارىندا فالش تا,­ پافوس تا جوق. شىنايىلىق قانا بار. سوسىن, ەستەتيكا.

حەمينگۋەي ەستەتيكاسىندا ءوز باسىڭ­نان ءوتىپ جاتقانداي كۇي تۋعىزاتىن (ەف­­فەكت پريسۋتستۆيا) الىپ كۇش بار. اري­نە, ونىڭ دا ءالسىز شىعارمالارى بولدى. مىسالى, «جارقاباقتا, اعاش كولەڭكەسى استىندا» («زا رەكوي, ۆ تەني دەرەۆەۆ») رومانى. ەڭ ۇزدىك تۋىندىسى – «تۇنگى جارىق» («تام, گدە چيستو ي سۆەتلو») اڭگىمەسى.

ول – ءارى زاماناۋي, ءارى ساعىنىشتى شىعارمالار اۆتورى. جازعاندارى – ءمول­دىر. اڭگىمە-روماندارىنان كەشە دۇر­كىرەتىپ بىرگە وتكىزگەن ءدۇبىرلى مەرەكە جاڭعىرىعىن ەستيمىز. بۇگىن ول كۇندەردى ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. ءسوز جوق, دانىشپان. تولستوي ءتارىزدى ەمەس, وزگەشە, وزىنشە كەمەڭگەر, ءومىر قۋا­نىشىن جىرلاعان سۋرەتكەر, اجال قاسىرەتىنەن قورىقپاعان تۋىندىگەر.

 

ەرمەك قانىكەي,

ادەبيەتتانۋشى

سانتياگونىڭ كۇيىن كەشكەن حەمينگۋەي

وتانىنىڭ ۇلكەن قالالارىنا ۋا­قىتشا ايالداپ, ءومىرىنىڭ نەگىزگى كەزەڭىن گاۆانادا وتكىزگەن (كۋبا), ۇنەمى يتاليا, ۆەنەتسيا, پاريجگە كەتىپ بارا جاتاتىن ول نيۋ-يوركتى «تۇرپايى, الدام­شى قالا» دەپتى. ونى كۇندىز دە, تۇندە دە ۇنات­پاپتى. قولجازباسىن قولتىعىنا قىسىپ, كوزىلدىرىگىنىڭ قىرىنا قاعاز قىستىرىپ, ۇستىندە كىلەڭ جۇننەن توقىلعان كيىمدەر, ونىڭ سىرتىنان تىرتىستىرىپ پيدجاك كيىپ اپ مۇندا كەلگەندە  كەزدەسەتىن ادامدارى دا ساناۋلى بولعان ەكەن. بيىل­عى جىل نيۋ-يورك تۋرالى ارتىنا قالدىرعان بۇل لەپەسىنە جەتپىس جىل, ءوزىنىڭ تۋىل­عانىنا 120 جىل تولعان ە.حەمينگۋەي – امەريكا تۋرالى اتاپ ايتار­لىقتاي كوپ ەشتەڭە جازباعان امەريكالىق جازۋشىسى. امەريكادا تۋعان جانە سوندا ومىردەن وتكەن. ونىڭ باستى كەيىپكەرلەرى امەريكالىقتار بولعانىمەن, وقيعالىق كەڭىستىك وزگە ولكەلەردە ءوربيدى. ونىڭ ف.كۋپەر, م.تۆەن, ت.درايزەر, و'گەنري, ال زامان­داستارى: ف.سكوتت فيتسدجەرالد, ۋ.فول­كنەرلەر مەن كەيىنگى ءىزباسارلا­رى­­نان وزگەشەلىگى وسىندا. سونداي-اق بەلگىلى ءومىربايان: ونىڭ زامانداستارىندا سوعىسقا قاتىسپاعاندار از. ءوزى دە سوعىستى كوردى, مايدان كەشتى, بى­راق سوعىس تۋرالى جازبادى. دالىرەك ايت­ساق, سوعىستىڭ قاتىگەز كارتيناسىن ەمەس, ونىڭ سالدارىنان زارداپ شە­كەن­دەردىڭ «بەيبىت ءومىرىن» باسىنان وت­كىزدى. جازۋشى ءۇشىن باستان كەشۋ مەن ونى جازۋدىڭ اراسىندا سونشالىقتى ايىر­ماشىلىق جوق. بۇعان «كۇن دە شىعادى» (1926) اتتى العاشقى رومانى مەن كەيىنگى اڭگىمە, پوۆەستەرى, ال سونىڭ ىشىندەگى «قوش بول, مايدان!» رومانى تاقىرىپتىق تۇرعىدان تولىق دالەل.

شىعارماشىلىق كارتاسىنا جاتاتىن افريكا مەن گاۆانا ارالدارىندا, يسپانيا, يتاليا جەرىندە, پاريجدە (وقي­عالىق كەڭىستىك) دۇنيەگە كەلگەن امە­ريكا جازۋشىسىنىڭ اڭگىمە, پوۆەست, ەستەلىك, تىپتەن سۇحباتتارىندا سوعىس تا­­قىرىبى جازىلماعان. ول تۋرالى ەش­تەڭە دەمەۋدىڭ وزىنە قانشالىق قاي­رات كەرەك, ونى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, ايت­سە دە حەمينگۋەيدىڭ شىعارماشىلىق ءومى­­رى سوعىس تاقىرىبىنان تۇبەگەيلى اي­نالىپ ءوتتى دەۋگە نەگىز جوق. ءوزىن ايت­پاي-اق, سوعىس جايىنداعى ەس­­­تە­لىكتەردىڭ سۇمدىق ەلەستەرى, جان دۇ­نيەسىن ازاپتاعان ونىڭ كەيىپكەرلەرى مايداندا ولگەندەردەن دە اناعۇرلىم ازاپقور جاندار بولدى. بۇلار ءتىرى, سونىسىمەن جازالانعان. ويتكەنى, ەستەگىلەر قابىرگە دەيىن ازاپتا­ۋىن قويمايدى, ال و دۇنيەدەگىلەر ءفانيدىڭ بۇنداي ماشاقاتىنان قۇتىلعان. ولار ەكى دۇنيەنىڭ الدىندا دا ازات بولعاندار. مىنە, وسىلاردى نەشە ءتۇرلى ادەبي قۋلىقپەن شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە اينالدىرىپ, وتىرىكتى سۋداي اعىزاتىن سوعىستى كورمەگەن, بىراق سوعىس تۋرالى جازاتىن جازۋشىلار ە.حەمينگۋەيدى كوزى تىرىسىندە-اق قو­سا ازاپتادى. سودان, ءوزى ايتقانداي, جازىپ وتىرعان وقيعا تۋرالى جالپى جۇرت بىلەتىن بەلگىلى جايتتار جايىندا ەشتەڭە ايتپاۋدى ادەتكە اينالدىردى. ادەت سوناۋ سوعىس جىلدارىندا باستالعان ەدى. بۇل مانەر, تەرمين سوزبەن ايتقاندا, ستيل بوپ قالىپتاستى. ول جازۋشى مەن وقىرمان اراسىندا تەڭ ويىن دەگەن بولماۋى كەرەك, ەكىنشى, ءتىپتى ءۇشىنشى رەت وقى­سا دا وقىرمان جازۋشىدان ءبىر ۇپايعا جەڭىلىپ تۇرسىن دەگەن پىكىرىن ارقاشان ايتىپ جۇرگەن. بۇنداي ويدى, ناقتىراق ايتقاندا, كوركەمدىك قۋاتتى تەك ۋاقىت قا­نا تارازىلايدى. ال ۋاقىت دەگەنىڭىز – كوركەم شىعارما ءۇشىن قاتال وقىرمان. ە.حەمينگۋەي جازىپ وتىرعاندا ۋاقىت سيمفونياسىنىڭ قۇدىرەتتى تاياعىن كىم قاي كەزدە, قاشان قولىنا ۇستاپ سەرمەپ قالسا دا ماڭگىلىك مۇراتتىڭ كۇيىن تو­گىپ قويا بەرەتىن يوگانن سەباستيان باح­تىڭ مۋزىكاسىنداي ەتىپ جازۋىم كەرەك دەپ وزىنە ۇلكەن تالاپ قويعان. وعان تەك ءبىر عانا ءسوز, سويلەم, ءتىپتى ءسوز ارا­سىن­داعى جال­­عاۋلىقتاردى ءدال تاپسام بول­دى دەي­دى, ال ءارى قاراي جاقسى جازىپ كەتە الا­تى­نىنا جازۋشىنىڭ كۇمانى بولماعان. سوز­گە ەركىندىك بەرىپ, اسپانعا ۇشىرىپ قويا بەر. وقيعا جايلاپ قانا باستالىپ, ادامدى مۇرتتاي ۇشىراتىن كۇيگە جەتكەنشە ارىن­داپ كەتە بەرسىن, ونىڭ بويى بالقىپ, سىلەسى قاتقانشا توقتاما. سونان كەيىن وقۋ­شى ەركىن تىنىسىن الاتىن شاماعا دەيىن جەتكىزە شيەلەنىستى باسەڭدەتە ءتۇس – جازۋشىنىڭ بىزگە ايتقان سىرى وسىنداي. بۇل وزىنە وڭاي, ەستىپ وتىرعان ادامعا ودان دا وڭاي, بىراق وزىنەن باسقا ەشكىم دە باعىندىرا الماعان كوركەمدىك تالاپ (شەبەرلىك) بولىپ قالعانى عانا شىندىق. مىسالى, شال گولفستريمگە قايىعىمەن ءبىر ءوزى عانا شىعىپ ءجۇردى. كۇندە جاماۋدان ساۋ جەرى جوق جەلكەنىن كوتەرىپ كەلە جاتادى. تاس-تالقانى شىققان جاساقتىڭ قۇلاعان تۋى سياقتى. ءبارى دە كورىپ وتىر, كۇلكى دە ەستىلەدى. ايانىش ەتۋشىلەر دە جوق ەمەس. بىراق شال كۇيرەۋگە جارالماعان. ءوزى دە كۇشتىنى قانشالىقتى مويىنداپ وت­سە, تەڭىز دە سول. ول ءجۇزىنشى كۇنى دە تە­ڭىزگە ءجۇزىپ شىعار ەدى. سانتياگو تە­ڭىزگە شىق­قان سول 85-ءشى كۇنى سالماعى جار­تى توننا, ۇزىندىعى ون سەگىز فۋت بو­لاتىن جايىن بالىق قارماعىن قاۋىپ, ونى­مەن ءۇش كۇن تەڭىزدە ءجۇزىپ, سوسىن ونى گارپۋنمەن تۇيرەپ ءولتىرىپ, ەندى ونى ءوزى قايىعىنا تاڭىپ اپ, سوسىن التى بىردەي اكۋلامەن ايقاسىپ, ونىڭ ءبىرىنشىسىن گارپۋنمەن جايراتىپ, ەكىن­شىسىنەن گارپۋنىمەن قوسا سۋ تۇبىنە كەتىرىپ, ءۇشىنشىسى مەن ءتورتىنشىسىن ەس­كەككە بايلاعان پىشاعىمەن ءولتىرىپ, بە­سىن­شىسىنە پىشاعىن سىندىرتىپ, ال­تىنشىسىن توقپاقپەن توقپاقتاپ ءجۇ­رىپ تەڭىز تەرەڭىنە جىبەرىپ, اقىرى ج ۇلىپ تارتىپ تاۋىسقان جايىننىڭ قۋ قاڭقاسىنا قاراۋعا ءداتى جەتپەي, تەڭىزدىڭ كەرمەك سۋىنا كوزى جاساۋراي قاراپ, ولار­دى جەڭگەنىمەن, اياعىندا ولاردان جە­ڭىلىپ, لاشىعىنا ارەڭ جەتسە دە «بىراق, ادام كۇيرەۋگە جارالماعان.

ادامدى قۇر­تۋعا بولار, ال جەڭۋگە بولمايدى» دەي­­تىن ءوز ءسوزىن, ايگىلى حەمينگۋەيلىك فرا­­­­­زانى, جانسەبىل توزىممەن, ىسىمەن, ادا­­­مي كۇرەسكەرلىگىمەن, سودان سوڭ دار­مەنسىز قارتتىعىمەن ادەبيەت بەتىندە دا­لەلدەيتىنىن ءبىلدى مە؟ جالپى, جازۋشى مەن سانتياگونى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. «مەن دە كلەمەنسو سياقتى سەكسەن بەس جاسقا كەلگەنگە دەيىن تۇعىردان تايماعان ەركەك بولىپ قالسام دەيمىن. بىراق بەرني بارۋح ءتارىزدى بولعىم كەلمەيدى... بۇل جالعاندا ءبارى دە وتەر-كەتەر, باياعى بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى بولعان فلويد سياق­تانىپ, ءبىر كەزدە مەنىڭ دە سۇيەگىم قۋراپ قالار. باس ساۋعالاۋ دەگەن تەك اۋزىنان انا ءسۇتى كەت­پەگەندەردىڭ ءىسى عوي. قورعاعان شەبىڭدى ۇستاپ تۇرۋعا بولماعان كەزدە, قايتسەڭ دە ونى جاۋعا قىمباتقا تۇسى­رەتىنىڭ سياقتى, بۇل ومىردەن سىيلى بولىپ كەتەتىن كەزەگى كەلگەندە دە كىم جانىن اياپ قالاتىن ەدى. ءولۋ – دەگەن قيىن جۇمىس ەمەس». ول وسى ويىن ايتقان كەزدە 50 جاستا جانە «شال مەن تەڭىز» جازىلۋعا 2 جىلدان استام عانا ۋاقىت قالعان بولاتىن. سانتياگو دا قورعانسىز قارتتىق پەن قورلىققا شىداماي, بالانى ەسىنە قانشا رەت الدى, بىراق جەڭىلۋدى ويلاعان جوق, ال ولىمنەن قورقاتىن ادام تەڭىزگە شىقپايدى, وعان 4 كۇنگى ارپالىس دالەل. ءبىز بۇل شىعارما تۋرالى ونىڭ كولەمىنەن دە كوپ دۇنيەلەر جازىلعانىن, ايتىلعانىن قاپەرگە الىپ قاراساق, جازۋشىنىڭ اتىلىپ ءولۋىن «مۇ­را­گەرلىككە» جوريتىنداي ىڭعاي جوق. ول اتىلىپ ولۋدەن بۇرىن دا ءوزىن-ءوزى اتىپ ولتىرگەن دەيتىن ويلاردى ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعىنا قاراپ قيسىنداعان جا­زۋ­شى, قاتەلەسپەسەم ماركەس ەدى. ول ادە­بيەت ايدىنىنا «شال مەن تەڭىزدەن» كەيىن تالاي شىقتى, بىراق نە اكەلدى؟ ول شى­عار­ماشىلىعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ­سانتياگونىڭ كۇيىن كەشپەدى مە ەكەن؟ ول دا قورعانسىزدىق پەن قارتتىققا ىمىرا­سىز كۇرەس اشا الدى. ول ەمحانا مەن ال­دە­بىر تاسادان قىسىم جاساپ, قىسپاققا ال­عان­داردىڭ الدىندا جەڭىلگىسى كەلگەن جوق... 

ە.حەمينگۋەي «شال مەن تەڭىزدە» ادام دەيتىن جاراتىلىستىڭ تاعى ءبىر قى­­رىن تابيعاتپەن, سول تابيعاتتاعى تا­عى ءبىر الىپ تا سۇلۋ كۇشپەن بەتپە-بەت كەل­تىرە وتىرىپ, كوپ داۋىس, كوپ ۇنمەن تە­رەڭ اشتى. مۇندا كەيىپكەرلەر ءبىز وي­لا­عانداي از ەمەس. شال سويلەپ كەتكەندە اينالاسىندا بەينەبىر كوپ ادام جۇر­گەندەي اسەردە قالاسىڭ. ول جالعىز ەمەس! ونىڭ كۇستارمەن, بالىق­تارمەن, تەڭىزبەن سويلەسۋى, ءومىرىنىڭ وتكەن شاق­تارىنا جاساعان ساياحاتتارى, مۇڭى مەن ماحابباتى, وزىنەن مىقتىلارعا تابىنۋى, سودان سوڭ افريكا دالاسى, ارىستان­دارمەن جۇرگەن ءتۇسى, مونولوگتار مەن ديالوگتار – كوركەمدىك قاباتتاردىڭ اس­تارىندا جاتقان كەيىپكەرلەر الەمى ەمەي نە؟ ال ءبىر كەزدە جۇبايىنان قال­عان م ۇلىكتەرمەن قاتار قابىرعادا ءىلىنىپ تۇراتىن ونىڭ سۋرەتى –  قاراعان سايىن­ كوڭىلىن بوساتا بەرەگەن سوڭ شال تى­عىپ قويعان. كويلەكتەرىنىڭ استىندا جات­قان جۇبايىنىڭ سول سۋرەتى – شىعار­مانىڭ ىشىندەگى ايتىلماي قالعان ماحاببات داستانى. دەمەك, بۇل پوۆەست – تاريحي وقيعالار مەن تاريحي ادامداردى, تابيعات پەن ادامدار اراسىنداعى ماڭ­گىلىك قارىم-قاتىناستاردى, سولاردى قور­شاعان زوومورفتى الەمدى, پەيزاجداردى اسقان ۇنەمشىلدىكپەن جازىپ ءارى جازباي كەتكەن ءوز ۋاقىتىنداعى قىسقا رومان!

سەنتيابر ايىندا, 85-ءشى ساپارىندا سالماعى 1,5 تونناداي, ۇزىندىعى 18 فۋت (5,5 مەتردەي) بولاتىن الىپ بالىقتى ۇس­تاعان سانتياگو ءماناليندى (بالانى, ول شال  قۇر قاڭقامەن كەلگەندە ءۇش رەت جى­لايدى) 12 رەت ەسىنە الادى, ۇلى دي ماد­جيونى 8 رەت, قۇدايدى 2 رەت ەسىنە تۇسىرگەن 4 كۇنگى ارپالىستا, 6 اكۋلانى ءولتىرىپ, 5 رەت قۇلاپ تۇرىپ, گاۆانا ارالىنا جەتتى. (قارۋى: گارپۋن, پىشاق, توق­­پاق, رۋمپەل). مىنە, بۇلار «شال مەن تەڭىزدەگى» ەسكە الىنىپ, بىراق جازىل­ماي قالعان حەمينگۋەيلىك جولدار ەمەس پە ەكەن؟ 

ونىڭ كەيىپكەرلەرى شەتىنەن تاباندى, شەتىنەن جاۋجۇرەك, اتىلعان وققا دا كىرپىك قاقپاي قارايتىن ادامدار, مۇنىڭ سەبەبى ونىڭ ءوزى سونداي ادام. دج.لوندون ەكەۋىنىڭ تابيعاتى مەن بولمىسى جانە بولمىس پەن تابيعاتتى سارالاۋلارى ۇقساس. بۇل جاعىنان كەلگەندە ول دا ەشكىمگە ۇقسامايتىن جالعىز جازۋشى بولىپ قالمادى.

1929 جىلى «قوش بول, مايدان!» رو­مانىن جازعان حەمينگۋەي زامانداسى, «جوعالعان ۇرپاقتىڭ» وكىلى ە.م.رەماركتى قايتالاعان جوق, دالىرەك ايت­ساق, وعان ۇقسامادى. ەكەۋىنىڭ دە رومانى 1929 جىلى جازىلىپ, جاريالانعان. تاع­دىرلارى مەن شىعارماشىلىق جولدارى دا بىردەي. بىراق, ە.حەمينگۋەي العاشقى رومانىمەن سوعىس تاقىرىبىنا وزگەشە كەل­گەنىن ايتتىق, سوندىقتان اتالعان رومانى دا سونىڭ جالعاسى بولىپ شىقتى. ال سوعىستى بارلىق سۇمدىق سۋرەتىمەن اش­كەرە ەتكەن «باتىس مايداندا وزگەرىس جوق» (1929), «قايتقاندا» روماندارى جازۋ­شىعا ءوز سوزىمەن ايتقاندا ءارى جاقسى ماعىناسىندا «نەنى جازباۋ كەرەگىن» سەز­دىر­دى. ول سوعىستىڭ قاندى كارتيناسىن جاساۋعا تالپىنعان جوق, ونىڭ سالدارىن جازدى. «كۇن دە شىعادى» (فيەستا) مەن «قوش بول, مايدان!» وسىنىسىمەن وز­­گەشە.

گەنري فرەدەريك پەن كەترين باركلي اراسىنداعى تاڭعاجايىپ ماحاببات –سوعىس­تاعى سەزىم سيمفونياسى. ونىڭ جا­نىڭا شاتتىق قۇياتىن ۇنىندە ۇلى ءومىر جات­قان ەدى. ول گەنري مەن كەتتىڭ ناعىز ما­­­حابباتقا بولەنەتىن شاعىندا جانە باسقالاردىڭ دا وسىنداي جاستارىندا كورۋگە ءتيىس ومىرلەرىن كىمدەر تاس-تالقان ەتىپ وتىر. ورىمدەي جاستار قان تىلەمەيدى, ول – كەكسەلەردىڭ ءىسى. جارالى سولداتتىڭ جانايقايىندا ءوز ومىرىندە كورۋگە ءتيىس ادامي ءلاززاتتاردىڭ جوقتاۋى جاتسا, ءتانىن تەسكەن وقتار ماحاببات ءۇشىن تۋلايتىن قانىن قارا جەرگە اعىزسا, ال كەتكە سولاردىڭ كوزىندەگى ۇرەيىن كورۋگە جازسا, دەمەك سوعىس ادىلەتسىز.

ادامدى جىرتقىشقا اينالدىرۋ قيىن ەمەس, ال جىرتقىشتى ادامعا اينالدىرۋ بەيمۇمكىن. ماحابباتتان, سەزىمنەن ايىرىلعان ادامدار دا ايۋان سياقتى. سوعىس ادامداردى سول قاسيەتتەن جۇرداي بولۋعا ءماجبۇر ەتەدى. سوعىستىڭ سول ز ۇلىمدىعىنان قاشقان قوس عاشىق, ەكى قىرشىن جاس, ەكى ادام – ومىرگە, تاريحقا, ۇجدانعا, وتانعا قيانات جاساعان جوق, ءتىپتى ونداي ويدى ويلاپ كورمەدى. ال سوعىستىڭ كوزىمەن قاراعاندا – قاشقىن-دەزەرتيرلەر.

كەت تە سوعىس قۇربانى, گەنري ەكى ەسە سوعىس قۇربانى. ول بارىنەن ايىرىلدى. ول ەندى ەشكىم ەمەس. ول ەندى كەتتى تابا ما؟ ول ءوزىن ساقتاي الا ما؟ ول ەندى ۇرپاق اكەلە الا ما؟ ول ءوزى بار ما؟ مۇمكىن, جاقسى ومىرگە جەتكەن شىعار, الايدا ونىڭ كوزىنەن, ەسىنەن كەت­تەر, ولگەن سولداتتار, سوعىس سۋرەتتەرى كەتە مە؟ سوعىس جاراسى جازىلا ما؟ مى­نە, وسى نارسە ادامدارعا جازۋشىنىڭ اۋزى­مەن «قوش بول, مايدان!» دەگەن ءسوز­دى ايتقىزعانىمەن, ولار: قايعىلار, قا­سى­رەتتەر, ز ۇلىمدىقتار, ولىمدەر قوش­تاس­پايدى ەكەن. ال وزدەرىنە زامانداس­تارى «سەندەر ازعان ۇرپاقسىڭدار!» دەپ كىنا تاققاندا, ولاردىڭ ەسەڭگىرەگەن, اراق­قا تىم ۇيىرلىگىن, ءتىپتى ادام ءولتىرىپ جىبە­­رەتىنىن, قاتىگەزدىگىن بەتتەرىنە باسۋ ءۇشىن ايتقان, الايدا سوعان كىم كىنالى دەگەنگە اۋىزدارىن اشپايدى. جاۋاپ: ءوزى­نىڭ, رەماركتىڭ شىعارمالارىندا تۇرسا دا...

«قوش بول, مايداننىڭ» بىردە شيرى­عىپ, بىردە باسەڭدەپ, (قوڭىر مۇڭ مەن جا­لىندى ماحاببات ساتتەرىن بايانداعان كەز­دەردە) ۇنەمى قوزعالىس ۇستىندە باياندالاتىن وقيعالار تىزبەگىندە ليريكالىق مۋ­زىكاعا ءتان ىرعاق بار. ۇزىك-ۇزىك ۇل­كەن ءومىر سۋرەتتەرى بار. روماننىڭ, اسى­رەسە سوڭعى تاراۋىن, قىرىق ءبىرىنشى تا­راۋ­دى وقۋ – سول مۋزىكانىڭ شىرقاۋ شىڭ­عا شارىقتاپ بارىپ ۇزىلگەن قارالى مار­شىن تىڭداۋ. وتە اۋىر! كەتتىڭ سوڭ­­عى سوزدەرى, سوڭعى ارەكەتتەرى اسا اۋىر, قاسىرەتتى كورىنىس. گەنريدىڭ, سو­عىس كور­گەن ادامنىڭ ءومىر الدىنداعى دار­مەنسىزدىگى, دالباسا, ماعىناسىز ويلا­رىنداعى ماعىنالىلىق, قۇر ساندالۋ مەن ءدامحانالاردى ويسىز, ءتىلسىز ارالاۋ, وتكەن ءومىر­دىڭ كەيبىر سۇمدىق ىستەرى (توماردى وتقا تاستاپ, ونداعى قۇمىرسقالاردىڭ قى­رىلعانىن قاراپ وتىرىپ, ءوزىن ولار ءۇشىن تاڭىرىدەي سەزىنگەنى مەن سوڭعى سات­تەگى كەترين ەكەۋىنىڭ ومىرلەرىمەن ويناپ وتىرعان تاپ سونداي بەلگىسىز كۇش, قۇ­داي بارداي سەزىلۋى...), اقىرى جانسىز ءتاننىڭ جانىندا جالعىز قالعانى, بۇ­نىڭ ەندى ەش ماعىناسى جوق ەكەندىگى, سوسىن جاۋىپ تۇرعان جاڭبىر استىمەن وتەلگە كەتىپ بارا جاتۋى – ەشبىر پا­فوس­سىز سوعىس تۋعىزعان رەالدى ءومىر. حەمينگۋەيلەردىڭ ءومىرى. سوعىس ۇر­پاق­تا­­رىنىڭ, سول ءۇشىن تۋىپ, سول ءۇشىن ول­گەن, ولمەگەنى – «ازعان ۇرپاق» دەگەن اتاق العانداردىڭ ءومىرى. ەندى ەسىڭىزگە ءتۇ­سىرىپ كورىڭىزشى, اندرەي بولكونسكي جۇ­بايى كنياگينيا ليزا تولعاق ۇستىندە جات­قاندا قانداي سەزىمدەردى باسىنان كە­شۋشى ەدى. ول دا مايداننان كەلگەن بو­لاتىن. ليزا ءوزىنىڭ كورۋگە ءتيىس تاماشا ءومىرىنىڭ وسىنشالىق اۋىر ازاپقا سال­عانىنا جىلاپ جاتىپ بولكونسكيگە «نە ء­ۇشىن؟» دەگەن سۇراق قويۋشى ەدى عوي. ول دا ولەدى. وسى ەپيزود: ليزا مەن كەت, اندرەي مەن گەنري لينياسىندا ۇندەستىك بار. ە.حەمينگۋەيدىڭ «اقىل-ەسىمنەن ايى­رىلعاندا نەمەسە قول جەتپەيتىن بيىككە شىققاندا بولماسا, تولستوي مىر­زاعا قارسى سايىسقا شىعۋعا ءومىرى بارا قويماسپىن» دەيتىن ايگىلى سوزىنەن كلاس­سيكتەردەن نەنى ۇيرەنگەنىن, دۇرىس ما­عىناسىندا قانداي اسەرى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. دەمەك, ول دا ۇلگى كورگەن ۇلكەن ادەبيەتتىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى.

جازۋشى ج.شاشتاي ۇلىنىڭ «شال مەن جىلقى» دەگەن پوۆەسىن قولىما العاش العاندا تاقىرىپ تانىس بولدى. قازاق جازۋشىسىنىڭ پوۆەسى «شال مەن تەڭىز» رومانىمەن تاقىرىپتىق جاعىنان دا, قۇرىلىمدىق جاعىنان دا, كوركەمدىك شەشىمى جاعىنان دا ءوزارا ۇندەسەتىن سياقتى. «شال مەن جىلقىدا» شالدىڭ اينالاسىمەن قارىم-قاتىناسى, ۇلتتىق مىنەز-قۇلقى, سوعان ساي تانىم-تۇسىنىگى, تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىسقان ءومىرى, وعان شاعاتىن مۇڭى مەن ارمانى, دالانىڭ پەيزاجى, جىلقى مەن قازاق, مىنە وسى قوس قۇندىلىقتىڭ جولىنداعى كۇرەسى, ەڭ سوڭىندا, سول جىلقىنىڭ تۇ­بىنە جەتكەن ءومىر تەڭىزىندەگى «اكۋلا-ادامداردىڭ» (ە.حەمينگۋەي شالدىڭ اۋزىمەن اكۋلالاردى بىرىڭعاي جامان دەپ سيپاتتاماعان, ونى دا وزىمەن سالىستىرىپ باعالاپ وتىردى, تۋىسى سياقتى) الدىندا شۇجىعىن قولىنا ۇستاپ وتىرعانى جەڭىلىس ەمەس, بىراق جەڭىس تە ەمەس ەدى. ءبىز كوز الدىمىزعا ەكى شىعارماداعى ەكى شالدى ءوزىنىڭ كوركەم كەڭىستىگىنە شىعارىپ قويىپ, اسىرەسە كامەرالىق پلاندا كەڭ باقىلاپ قاراساق, نازىك ءبىر ۇندەستىك بايقالادى. مۇنى دا ناقتى ماتىندىك مىسالدارمەن دايەكتەپ, اسەر, ىقپال, ەلىكتەۋ دەگەن كۇي­كى سوزدەردەن اراشالاي الساق, وندا بۇل ادە­بي اسەردىڭ, رۋحاني جالعاستىقتىڭ بىز­دەگى مىسالى عانا ەمەس, قازاق جازۋ­شىسىنىڭ وزىنشە تاپقان وزگەشە ۇلتتىق ىزدەنىستەرىنىڭ ءبىر ۇلگىسى. وكىنىشكە قاراي الەم ادەبيەتىندەگى, سونداي-اق قازاق پرو­زاسىنداعى حەمينگۋەي ۇلگىسىنىڭ كوبى جۇ­پىنى عانا قايتالاۋلاردان اسا ال­ماعان.

 

ادەبي اڭگىمەنى ۇيىمداستىرعان مارجان ءابىش,

«Egemen Qazaqstan»