ءىلياس جانسۇگىر ۇلى «جۋرناليست» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان العاشقى قازاق بالاسى. 1925 – 1928 جىلدارى ماسكەۋ قالاسىنداعى مەملەكەتتىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىندا وقىعان. ولەڭسوزدىڭ جۇيرىگى بولعان ءور اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا حالىقارالىق ء«ىلياس ىزىمەن» عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى ماسكەۋ قالاسىندا بولدى.
ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي توپ قۇرامىندا بەلگىلى ءىلياستانۋشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇراتبەك يمانعازينوۆ, جۋرناليست گۇلجان تۇرسىن, تالدىقورعانداعى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ادەبي مۋزەيىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى سالتانات تولەگەنقىزى جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى بار. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ماسكەۋ قالاسىنداعى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ءومىر جولىنا, ادەبي-مادەني قىزمەتىنە قاتىستى تاريحي نىسانداردى ارالاپ, تانىسىپ شىقتى. سونىمەن قاتار رف مەملەكەتتىك كىتاپحاناسى مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ادەبيەت جانە ونەر ارحيۆىندە بولىپ, قورجىنىمىزدى مول قازىناعا تولتىردىق.
ماسكەۋدەگى رف مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىندا (گارف) جۇمىس ىستەپ, تاريحي قۇجاتتاردى تاۋىپ وتىرمىز. ۇزىن سانى – 73 قۇجات. ستۋدەنت ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ وقۋ ۇلگەرىمىنە قاتىستى قۇجاتتار. № 5214, 7668 قورلارمەن جۇمىس ىستەپ وتىرعانىمىزدا «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ جازعان حاتىن كەزدەستىردىك. تاريحي قۇجاتتا:
«نا ۆاش № ب/4730 سووبششاەم, چتو ناشا رەداكتسيا لەتوم ۆ دوستاتوچنوي ستەپەني وبسلۋجيۆاەتسيا سۆويمي جە رابوتنيكامي-سوترۋدنيكامي, ۆۆيدۋ چەگو نەت وسوبوي نەوبحوديموستي ۆ پراكتيكانتاح.
ودناكو س ەتيم رەداكتسيا «ەنبەكشي-كازاح» پروسيت وتدەل پەچاتي وتكومانديروۆات ت. دجانسۋگۋروۆا يلياسا, وكونچيۆايۋششەگو ۆ ەتوم گودۋ گيج, دليا پوستوياننوي رابوتى ۆ ناشە راسپورياجەنيە.
پروسبا و رەزۋلتاتە ناشەي پروسبى ۋۆەدوميت» دەپ جازىلعان. جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنا جازىلعان بۇل حاتقا گازەتتىڭ سول كەزدەگى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى شايمەردەن توقجىگىتوۆ, حاتشى ءابدىراحمان ايسارين قول قويىپتى. 1928 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە جازىلعان بۇل حات قىزىلوردا قالاسىنان جىبەرىلگەن. سول جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى قىزىلوردا قالاسى, ك. ماركس كوشەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ەكەن.
بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار وسى قۇجات تۋرالى از-كەم تۇسىنىك بەرۋدى ءجون كوردىك. وسى حاتتان كەيىن اقىن بىردەن «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە جۇمىسقا قابىلدانعان. بيىل جۇزجىلدىق مەرەيتويى بولىپ وتىرعان اتا باسىلىمنىڭ تاريحي جىلناماسىندا ءىلياستىڭ دا ايقىن قولتاڭباسى قالعان. اتا باسىلىمنىڭ تاريحىن تۇگەندەپ, ەڭبەك ەتكەن شىعارماشىلىق توپ – جۋرناليستەردى تىزىمگە العاندا ءىلياس جانسۇگىروۆتى جاڭاشىل جۋرناليست, گازەت ءتىلى مەن تەحنيكاسىن, ماكەت جاساۋ, بەزەندىرۋ, يلليۋستراتسيا سياقتى ماماندىققا قاتىستى ارنايى پاندەردى يگەرگەن تۇڭعىش ديپلومدى مامان دەپ سانايمىز. انىعىندا, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى مەملەكەتتىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتى جوعارى وقۋ ورنىن تۇڭعىش بىتىرگەن ديپلومدى تۇلەكتى بىردەن جۇمىسقا قابىلداعان. بۇل گازەت ارقىلى ءىلياستىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىگى قالىپتاستى, پۋبليتسيستىك قىرى مەن وزىندىك قولتاڭباسى دارالاندى.
ءىلياس جانسۇگىر ۇلىنىڭ ولەڭدەرى العاش رەت «قازاق», «اق جول», ء«تىلشى», «جەتىسۋ ايەلى», «جاس قازاق», «سانا», «شانشار» باسىلىمدارىندا جاريالانعان. مۇعالىمدىك, اعارتۋشىلىق سالاداعى قىزمەتتەرىن ەسەپتەمەگەندە, ىلەكەڭ ەڭبەك جولىن كوررەكتورلىقتان باستاعان. «اق جول» گازەتىنە كوررەكتور بولىپ كىرىپ, عاني مۇراتباي ۇلىنىڭ شاپاعاتىنا بولەنىپ, تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر دايىندايتىن قازاق ينستيتۋتىنىڭ دايىندىق كۋرسىندا وقىدى. سول تاشكەنتتە ءجۇرىپ تەاترمەن تانىسىپ, ۇلكەن شاھارداعى ادەبي-مادەني تىرشىلىككە ارالاستى. سودان سوڭ ء«تىلشى» (قازىرگى الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى) گازەتىنىڭ ءجۋرناليسى بولىپ, ءبىراز ۋاقىت جۇمىس ىستەدى. دەسە دە ىلەكەڭنىڭ تالانتى تولىق اشىلعان, جۋرناليستىك قابىلەتىن مەيلىنشە تانىتقان ورتاسى وسى – قاراشاڭىراق «ەڭبەكشى قازاق» ەدى. اقيقاتىندا, وسى گازەت ارقىلى كوپكە كەڭىنەن تانىلعان اقىن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ رۋحاني ومىرىنە بەلسەنە قىزمەت ەتىپ, ورىس ينتەلليگەنتسياسىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. ماكسيم گوركيمەن تانىستىق شىعارماشىلىق دوستىققا اينالدى. وسى گازەتتەگى تىلشىلىك قىزمەتىنەن كەيىن ءىلياستىڭ جۇلدىزى جانىپ, باعى اشىلدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى باسىلىپ شىققان كىتاپتارى جاريالانىپ جاتتى. جازۋشىلار وداعىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ العاشقى توراعاسى دا بولدى. وسىنداي شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرگە تىنىمسىز ەڭبەك, شالقار شابىتىنىڭ ارقاسىندا جەتتى.
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالانعان ماقالالارىنا اقىن «تاڭقىباي», «قۇيقالىق», «ساقا» ت.س.س. بۇركەنشەك اتپەن قول قويىپ, جازعانى بەلگىلى. وسى گازەتتە جۇرگەن كەزىندە اقىن ەل ادەبيەتى, ونەر, تەاتر, كينو سالالارى تۋرالى قوردالانعان پروبلەمالىق وزەكتى تاقىرىپتاردى كوتەرىپ, وقىرماننىڭ دا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ دە نازارىن اۋدارتقان. ءىلياستىڭ مۋزىكا ونەرى تاقىرىبىندا جازىلعان ساراپتامالىق ماقالالارىندا نوتاعا تۇسپەگەن قازاقتىڭ ءاربىر ايماعىنداعى كۇيشىلىك ءداستۇر, ونەر مەكتەبى, داۋلەسكەر كۇيشىلەر مەن انشىلەر, قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ونەرلەرى تۋرالى كەسەك-كەسەك ويلار بار. ءداستۇرلى ونەر, كۇيشىلىك قاسيەت, جىرشىلىق ءھام سازگەرلىك تالانت حاقىنداعى بىلگەنى مول ىلەكەڭنىڭ سول ويلارى ۋاقىت وتسە دە ءوزىنىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزىن جويماعان. بالا جاسىنان كىندىك اكەسى, قازاقتىڭ اتى شىققان كۇيشىسى قوبىزشى مولىقباي بايساق ۇلىنىڭ ونەرىنە قانىق وسكەن حالىق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى كۇللى تۇركىستان دالاسىنداعى ونەر مەكتەپتەرىن سانامالاپ ايتتى. قۇرداسى, جان دوسى ساكەن سەيفۋللين ەكەۋى كومپوزيتور الەكساندر زاتاەۆيچتى 1922 – 1923 جىلدارى ارنايى شاقىرىپ, قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيىن نوتاعا ءتۇسىرتىپ, حاتقا جازدىرعان ەدى. سان عاسىرلىق مول مۇرامىزدى ساقتاۋعا, ولاردى حاتقا ءتۇسىرىپ جۇيەلەۋگە اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. بۇگىندە ونى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
سونىمەن قاتار ارحيۆتەن تابىلعان قۇجاتتاردىڭ اراسىندا ءىلياس جانسۇگىر ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان وتىنىشتەرى, جەكە انكەتاسى, ونىڭ وقۋ ۇلگەرىمىنە بايلانىستى وقىتۋشىلاردىڭ جازعان مىنەزدەمەلەرى, ساباق جوسپارى مەن باعدارلامالارى, ء«تىلشى», «اق جول» گازەتتەرىنىڭ رەداكتسياسىنان ستۋدەنتتىڭ جۋرناليستىك پراكتيكادان وتكەندىگى تۋرالى جازىلعان انىقتامالارى بار. ايتا كەتەرلىك جايت, اتالمىش قۇجاتتار وسى كۇنگە دەيىن عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن. جانە تۇلعاتانۋ عىلىمى ءۇشىن اسا قۇندى, ماڭىزدى مالىمەتتەر. ءىلياستىڭ عۇمىرناماسىن تۇزگەندە, ماسكەۋ كەزەڭى مەن ستۋدەنتتىك جىلدارىن زەرتتەۋ نىسانىنا العاندا بۇل قۇجاتتاردىڭ تيگىزەر پايداسى زور.
ءسوز سوڭىندا وسىنداي يگىلى مول عىلىمي ەكسپەديتسيانى ۇيىمداستىرعان الماتى وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باسشىلىعىنا, ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى عابيت تۇرسىنباي ۇلىنا, «دوستىق ءۇيى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى تاڭىربەرگەن قاسىمبەركەباەۆقا زور العىس بىلدىرەمىز. ەگەر, وسىنداي ىرگەلى عىلىمي شارالار ءجيى-ءجيى ۇيىمداستىرىلسا, وزبەكستان, رەسەي ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنداعى وتان تاريحىنا, ادەبيەتىنە تىكەلەي قاتىستى جادىگەرلەردى الىپ, جيناقتاساق سوۆەتتىك-شوۆينيستىك يدەولوگيانىڭ كەرى اسەرىمەن بۇرمالانىپ جازىلعان ءتول تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن جاڭاشا كوزقاراسپەن قوسپاسىز جازۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارىندا ايتىلعان «ارحيۆ-2025» جوسپارىن ءتيىمدى پايدالانساق, رۋحاني قازىنامىز مولايارى ءسوزسىز.
ءىلياستى تانۋعا, زەرتتەۋگە ارنالعان ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسى ەندى سانكت-پەتەربۋرگتە جالعاسادى. بۇل قالادارەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ مۇراعاتىنداعى سارعايعان قۇجاتتار كۇتىپ تۇر. ءساتىن سالسىن دەگەن نيەتپەن جاڭا دەرەك تابۋعا اسىقپىز...
ەلدوس توقتارباي,ء«ىلياس ىزىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن (ماسكەۋ)