ەلباسىنىڭ ەلدىك جولى

تاريحي ءداستۇردىڭ جالعاسى

تاريحقا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەرىك قىلىپ, ايبىنىن اسىرعان جول-جورالعىلاردىڭ بارلىعى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ اتىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان دا ونداي مىسالداردى كوپتەپ كەزدەستىرە الامىز. كەزىندەگى قاسىم حان داۋىرىندەگى قابىلدانعان زاڭ تاريحتا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن اتپەن بەلگىلى, ال ەسىم داۋىرىندە وڭدەلىپ, جاڭا سيپات پەن مازمۇنعا يە بولعان قازاقتىڭ جارعى زاڭى «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالادى.

ەسىم حان كەزىندە دە مەملەكەتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ەسىم بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ تىرەگى بولىپ تابىلاتىن ەسكى جارعىنى جاڭارتۋدى قولعا الدى. «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرلى جول-جورالعىلاردىڭ ءمان-مازمۇنىن باز قالپىندا ساقتاعاندىقتان, ياعني ەسكى جول سارىنىن ۇستاعاندىقتان سولاي اتالعان-دى.

قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعى تۇتاستاي دەربەستىككە يە بولىپ, ايبارلى مەملەكەتتەردىڭ ساناتىنا كوتەرىلدى. قاسىم حان تۇسىندا قابىلدانعان زاڭنىڭ دا اتقارعان ءرولى ەرەكشە بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا بولار حالىق جادىندا ول زاڭنىڭ «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەپ ساقتالۋى.

كەيىنگى تاۋكە حان كەزىندە قابىلدانعان زاڭدار جۇيەسى دە قازاق مەملەكەتتىلىگىن ەرەكشە دامىتا ءتۇستى. تاۋكە حان ءداۋىرى كەيبىر دەرەكتەردە «التىن عاسىر» اتالۋى سوندىقتان دا بولار. بۇل كەزەڭ قازاقى سانادا «قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان كەزەڭ» دەگەن مامىراجاي زاماندى ەلەستەتەدى. تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سول كەزەڭدە قازاق دالاسىندا كەڭىنەن دامىعان مۇسىلماندىق قۇقىق پەن ءداستۇرلى قۇقىقتىڭ سينتەزى ىسپەتتەس. «جەتى جارعىنىڭ» ومىرگە كەلۋىنە تاۋكە حان جۇرگىزگەن ساليقالى ساياسات ەرەكشە ىقپال ەتتى. حالىق جادى سوعان قۇرمەت رەتىندە «جەتى جارعى» زاڭىن «تاۋكە حاننىڭ جەتى جارعىسى» دەپ وسى ۋاقىتقا دەيىن اتاپ كەلەدى. قازاقتىڭ ارعى تاريحىنا جۇگىنەتىن بولساق, عۇنداردىڭ ەلىن الىپ يمپەرياعا اينالدىرۋعا ىقپال ەتكەن مودە تۇسىندا قابىلدانعان زاڭدى دا سانامىز «مودەنىڭ زاڭى» دەپ تۇيسىنەدى. كەيىنگى الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن شىڭعىسحان زامانىندا قابىلدانعان « ۇلى جاساق» زاڭى دا كوشپەلى داستۇردەن تامىر ۇزبەي, «شىڭعىسحاننىڭ ۇلى جاساعى» دەپ اتالعانى بەلگىلى. « ۇلى جاساق» زاڭى تايپالىق بىتىراڭقىلىقتان بوي ۇزە الماي جۇرگەن موڭعول تايپالارىن بىرىكتىرىپ, الەمدىك ۇلى كۇشكە اينالدىرۋعا ىقپال ەتتى. ودان ارىگە بو­يلايتىن بولساق, ەجەلگى قوسوزەن اڭعارىندا قابىلدانعان زاڭداردىڭ ءبىرى دە سول كەزەڭنىڭ ۇلى پاتشاسى ءحامۋراپيدىڭ اتىمەن بايلانىستى ەكەندىگى دە بار­شا­مىزعا بەلگىلى. تاريحي داستۇردەن ساباق الا وتىرا, قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىكتەرىنە بويلاپ قاراي­­تىن بولساق, كونستيتۋتسيانى قابىل­داۋداعى ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبە­گىنىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداي وتىرا, ءبىز قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانى ەلبا­سىنىڭ اتىمەن بايلانىستىرۋعا مىن­دەتتىمىز. تاريحي اقيقاتقا دەگەن ۇمتىلىس ءبىزدى وسى ويعا جەتەلەيدى.

حالىق قولداعان اتا زاڭ

1995 جىلدىڭ 22 مامىرىندا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋ­تسياسىنىڭ جوباسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ساراپتامالىق- كونسۋلتاتيۆتى كەڭەس تۋرالى» قاۋلى قابىلداندى. بۇل قاۋلىعا سايكەس, ساراپتامالىق-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرامىنا قازاقستاندىق بەلگىلى زاڭگەر عالىمدار ع.س.ساپارعاليەۆ, م.ك.سۇلەيمەنوۆ, ە.ك.نۇرپەيىسوۆ, ۆ.ا.كيم, يۋ.ۆ.باسين, ا.ك.كوتوۆ جانە سول كەزەڭدەردە ءارتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە جۇرگەن ن.ا.شايكەنوۆ, ب.ا.مۇحامەدجانوۆ, ك.ا.كولپاكوۆ ەنگەن بولاتىن. جوعارىداعى قۇراممەن قاتار, كەلىسىم بويىنشا شەتەلدىك ساراپشىلار دا, اتاپ ايتقاندا: رەسەيدەن بەلگىلى عالىم س.س.الەكسەەۆ, كەزىندەگى فرانتسيانىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ كەڭەسشىسى جاك اتتالي, فرانتسيانىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى روللان ديۋما دا قاتىستىرىلدى. قازاقستاندىق بەلگىلى زاڭگەرلەرمەن قاتار, تاجىريبەسى مول فرانتسيالىق مامانداردىڭ مۇنداي ۇلكەن ىسكە تارتىلۋى كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى نەگىزگى زاڭداردان كەم بولماۋىنا جاعداي جاسادى. سوندىقتان دا بولار, كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتى ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىن ءالى سارقا قويعان جوق. وسىندايدا قازاق «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەپ قايىرى مول ىسكە تىلەۋ تىلەپ جاتۋشى ەدى. كونستيتۋتسيانىڭ ەلەكتەن ءوتىپ, ومىرشەڭ بولۋىندا ەلباسىنىڭ وسى ءبىر ماماندارمەن كەلىسىپ, كورەگەندىك ساياسات تانىتۋى نەگىز بولدى.

ىرگەلى پرينتسيپتەر ۇيلەسىمى

قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا كورىنىس تاپقان ەلباسى ۇسىنعان جاڭاشىل­دىق­تاردىڭ بارلىعى تاريح كورسەتىپ وتىرعانداي تاۋەلسىز ەلىمىزدى مۇلدەم جاڭا دەڭگەيدەگى قوعام قالىپتاستىرۋعا جول اشقان بولاتىن. 1995 جىلعى كونس­تيتۋتسيادا كورىنىس تاپقان حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس كەلەتىن پاستۋلاتتىق نورمالاردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە ەندى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. وعان ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى» اتتى ەڭبەگىندەگى مىنا جولدار دالەل بولادى: «مەنىڭ بۇل ۇسىنىسىم – رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ ىرگەلى پرينتسيپتەرىن كونس­تيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى بابىندا بەكىتىپ بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بولدى. بۇل ۇسىنىس مەنى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى نەگىزگى زاڭدا انىقتالۋى ءتيىس دەگەن پىكىرگە اكەلگەن, ءوزىمنىڭ كوپ جىلدىق وي-تولعانىستارىمنىڭ جەمىسى ەدى. مەنىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن زاڭگەرلەر باسىندا بۇعان قارسى بولدى, ولار بۇل پرينتسيپتەر زاڭدىق قاعيدالارعا جاتپايدى, ال دەكلاراتسيادان وزگەشە تىكەلەي ءىس-قيمىلدىڭ زاڭدىق قۇجاتى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيادا وندايلار بولماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەدى.

سوعان قاراماستان, قىزۋ تالاستاردان كەيىن مەن جوباعا وسى پرينتسيپتەردى قالايدا ەنگىزدىرتتىم. وعان جاتاتىندار: قوعامدىق كەلىسىم جانە ساياسي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق ادىستەرمەن, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادا مۇنداي پرينتسيپتەر تىپتەن دە بولماعان ەدى, سوندىقتان ول كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىڭ ساياساتىن كەزدەيسوقتىق پەن بولجاۋسىزدىققا ۇرىندىراتىن. ىرگەلى پرينتسيپتەر – بۇل ءبىز قانداي دا بولماسىن رەفورمالاردى ىسكە اسىرساق تا ەڭ باسىندا تاڭداپ العان جولدان اۋىتقىتتىرمايتىن باعدارلار بولىپ تابىلادى».

شىن مانىندە, رەسپۋبليكانىڭ بولا­شاق­تاعى نەگىزگى جۇرەر جولىنىڭ قاعي­دا­لىق باستامالارى انىق بولۋى قاجەت, سوندا عانا ول مەملەكەت ءوزىنىڭ الدىنا قويعان باعىتىنان اۋىتقىماي تاۋەلسىز­دىكتى تۋ ەتىپ, مەملەكەتتىلىك دەگەن تەڭىز­دەن مۇدىرمەي وتەدى. دامى­عان ەلدەر­دىڭ كونستيتۋتسيالارىنا زەر سالىپ قارايتىن بولساق, فرانتسۋز رەس­پۋبليكاسىنىڭ 1958 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسىندا رەسپۋبليكا قاعيدالارى ورىن العان بولاتىن. يتاليا رەسپۋبليكاسىنىڭ 1947 جىلعى كونستيتۋتسياسىنىڭ 2-بابىندا دا رەسپۋبليكانىڭ دامۋ باعىتىن كورسەتەتىن قاعيدالار كورىنىس تاپقان. ونداي مىسالداردى كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ نەگىزگى زاڭدارىنان كورە الامىز.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جانە ۇيىتقى بولۋىمەن ومىرگە كەلگەن نەگىزگى زاڭ. بەلگىلى دارەجەدە كونستيتۋتسيا ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ورىندادى دەپ ايتۋعا بولادى. كونستيتۋتسيامىز تاۋەلسىزدىكتى دامىتۋمەن قاتار, ەلىمىزدە تولىققاندى قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك, دەموكراتيالىق, زايىرلى قوعامدى شىنايى ورنىقتىرۋدا قۇقىقتىق جۇيەمىزدىڭ نەگىزگى دىڭگەگى بولىپ تۇر.

ۇلتتىق يدەيا – «ماڭگىلىك ەل»

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050»: ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن العاش رەت ورتاعا سالعان ەدى. سودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت وتسە دە ەل ىشىندە «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ۋاعىزداۋ ءىسى جالعاسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى حالىقتىڭ ءبىر تۋ استىنا بىرىگىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇلت بولۋعا دەگەن ارمان-نيەتىنىڭ بيىك ەكەندىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى وتكەن جيىندا ەلباسى وسى – «ماڭگىلىك ەلدىڭ» نەگىزگى تىرەگى بولىپ تابىلاتىن تاعى دا ءبىر تىڭ ويدى ورتاعا سالعان بولاتىن, ول – « ۇلى دالا ەلى» دەگەن ۇستانىم. «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى – اتا-بابامىز سوناۋ عاسىرلاردان بەرى اڭساپ كەلە جاتقان ماڭگى مۇراتتاردىڭ ءبىرى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ەندى قارقىندى دامۋعا بەت بۇرعان تۇستا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ءبىزدىڭ ويىمىزشا كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ارتىق بولماس ەدى. ارينە, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا يدەولوگيالىق ءار الۋاندىلىق مويىندالادى, ال شىن مانىندە «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق اعىمنىڭ نەگىزىنە قۇرالعان ۇستانىمدار ەمەس, بۇل بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ دامىعان مەملەكەتتى قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ەگەر تاريحقا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, جاسامپاز دا, قۋاتتى مەملەكەتتى قالىپتاستىرامىن دەگەن ەلدەردىڭ بارلىعى ۇلكەن ءبىر مەملەكەتتىك ۇستانىمنىڭ اياسىندا توعىسىپ, تىزە بىرىكتىرىپ, ەڭبەك ەتەتىن­دىگىن كورەمىز. سوندىقتان دا بىزگە دە س.تورايعىروۆ جىرلايتىن «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيتىن» ەل بولسىن دەگەن نيەتپەن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدەگى باعدارعا اينالدىراتىن ۋا­قىت جەتكەندەي. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بيىكتەتكەن, كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارىن قالىپتاستىرعان, ۇلت­تىق يدەولوگياسىن ورنىقتىرعان ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەندىگى انىق. ەندەشە بۇگىنگى قولدانىستاعى كونس­تيتۋتسيانى «ەلباسىنىڭ ەلدىك جولى» دەپ اتاساق بولادى.

باقىتجان قۋاندىقوۆ,قازۇاۋ-ءدىڭ «قۇقىق» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD دوكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,دۋمان قۇسايىنوۆ,ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ «مەملەكەت جانە قۇقىق تەورياسى مەن تاريحى, كونستيتۋتسيالىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق كافەدراسىنىڭ» دوتسەنتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى