سارسەنبى, 13 ناۋرىز 2013 7:11
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى م.س.اشىمباەۆپەن اڭگىمە
– ماۋلەن ساعاتحان ۇلى, مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قالىپتاسقان قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن بەلگىلەپ بەردى. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيانىڭ ماڭىزى جانە ەرەكشەلىگى قانداي؟
سارسەنبى, 13 ناۋرىز 2013 7:11
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى م.س.اشىمباەۆپەن اڭگىمە
– ماۋلەن ساعاتحان ۇلى, مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قالىپتاسقان قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن بەلگىلەپ بەردى. ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيانىڭ ماڭىزى جانە ەرەكشەلىگى قانداي؟
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى. وسى قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىندايتىن نەگىزگى ءۇش ماسەلەگە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بىرىنشىدەن, ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان بۇل ستراتەگيامىز مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىرادى ءارى سوعان جول اشادى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىز ءارتۇرلى كەزەڭدەردەن ءوتىپ كەلەدى. ءار كەزەڭنىڭ الدىمىزعا قويعان ءوز ماقسات-ءمىندەتتەرى بولدى. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ۇسىنا وتىرىپ, دامۋىمىزدى جاڭا ءبىر ساتىعا شىعاراتىن اۋقىمدى دا ۇلكەن قۇجاتتى جاريا ەتتى. قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماڭىزدى تەزيسى – قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىن ايقىنداپ بەرۋىندە. بۇل ماقسات ەلىمىزدىڭ جاڭا ءبىر دەڭگەيگە شىققاندىعىن كورسەتىپ تۇر. ەگەر بۇعان دەيىن ءبىز نەگىزىنەن ءارتۇرلى داعدارىستاردان, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى قيىندىقتارىنان شىعۋ جولدارىن قاراستىرىپ كەلسەك, بۇگىنگى تاڭدا دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋ مىندەتىن ەڭسەرۋدى ماقسات ەتىپ قويىپ وتىرمىز. بۇل – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا ولشەمدەرىن بەلگىلەيتىن تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان جاڭا ماقسات. سوندىقتان, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىرادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ستراتەگياداعى كەلەسى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە, قۇجاتتا كورسەتىلگەن سىرتقى ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى, الەۋمەتتىك سالالارداعى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنىڭ وڭ شەشىلۋى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ كۇشەيۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن بولادى. سوندىقتان, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ءححى عاسىردا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, مەملەكەتتىلىگىن ودان ءارى نىعايتۋعا تىكەلەي باعىتتالعان قۇجات دەپ قاراۋىمىز كەرەك.
ءۇشىنشى ماسەلە, ستراتەگيامىزدى جاريا ەتۋ ارقىلى ءبىز الەمدىك قوعامداستىققا الداعى ونجىلدىقتاردا قانداي جولمەن جۇرەتىنىمىزدى كورسەتىپ وتىرمىز. جاھاندانۋ زامانىندا ءار مەملەكەتتىڭ دامۋى ىشكى جاعدايعا عانا بايلانىستى ەمەس. جاھاندانۋ زامانىندا كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىن جىبەرىپ الماي, الەمدىك ەكونوميكاعا كىرىگۋى قاجەت. كەز كەلگەن ەلدىڭ دامۋى وزگە دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋىنا تىعىز بايلانىستى بولادى. بۇل وزگە مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ولاردىڭ وزىق ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ ءۇشىن قاجەت. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى وسى ماقساتقا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ويتكەنى, قازاقستان ەكونوميكاسى اشىق, ەكونوميكاسى يننوۆاتسيالىق, دەموكراتيالىق جۇيەسى بار, ىشكى جاعدايى تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە داميدى دەپ جاريالادىق. بۇل ءوز كەزەگىندە الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستانعا دەگەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ سەنىمىن ارتتىرا وتىرىپ, قارىم-قاتىناستاردىڭ نىعايا تۇسۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى. ستراتەگيا سونىسىمەن دە قۇندى.
– ەلباسى ءوز جولداۋىندا الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىن قويدى. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن سىرتقى ساياسات سالاسىندا قانداي نەگىزگى مىندەتتەردى ەڭسەرۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنان تۋىندايتىن, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋى ءتيىس مىندەتتەر بار. بىرىنشىدەن, كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ دۇرىس ءپىشىنىن قالىپتاستىرۋ. نەگىزىنەن كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقانى ءمالىم. بۇل – ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى. سەبەبى, قازاقستان وسى كەڭىستىك ارقىلى عانا الەمدىك ەكونوميكانىڭ الپاۋىتتارىنا توتەپ بەرە الادى. سونداي-اق, كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋداعى باستى ماقسات – قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەكونوميكالارىنىڭ تۇراقتى جانە ءتيىمدى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.
بۇل جەردە ناقتىلاپ ايتاتىن ءبىر ماسەلە, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق جوبا تەك قانا ەكونوميكالىق سيپاتقا يە. سونىمەن قاتار, بۇل ۇدەرىس مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى كەرەك. بۇل جونىندە پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ: «ەۋرازيالىق وداقتى مەن ءاۋ باستان-اق مەملەكەتتەردىڭ تەڭدىك, ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋشىلىق, ەگەمەندىك پەن مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ قول سۇعىلماستىعىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارى نەگىزىندەگى بىرلەستىك رەتىندە كوردىم», دەگەن ەدى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا وسى قۇرىلىمدار دەڭگەيىندە اتقارىلاتىن جۇمىستار قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاي وتىرىپ, سىيلاستىق پەن تەپە-تەڭدىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس.
قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ تۇرعىسىنداعى كەلەسى ماڭىزدى مىندەت – ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ. بۇل رەتتە بۇگىنگى تاڭدا الدىمىزعا ناقتى مىندەتتەر قويۋىمىز قاجەت. كەڭ اۋقىمدى ينتەگراتسيا – ول بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆالى مىندەت. قازىرگى كەزدە ەلدەرىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيلەرى ءارتۇرلى, ولار ءارتۇرلى مودەلدەرگە نەگىزدەلگەن. كوپتەگەن پروبلەمالىق ماسەلەلەر دە بار. سوندىقتان, الداعى جىلداردا ورتالىق ازيادا وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى بىرقاتار ناقتى باعىتتار بويىنشا دامىتۋدى قولعا الۋ قاجەت. وڭىردەگى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتا ءتۇرلى شەكتەۋلەرگە جول بەرمەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ, ءوزارا ءتيىمدى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن جاعداي جاسالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ كەرەك. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا وڭىرىندە قول جەتكىزۋگە بولاتىن جانە وزەكتى باعىتتاردى ناقتى تۇسىنگەنىمىز ابزال.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنان تۋىندايتىن ءۇشىنشى ماڭىزدى مىندەت – وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى. بۇل جەردەگى ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋعانستانداعى جاعداي. بۇگىنگى تاڭدا اۋعانستان ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى ءارى ۇزاق مەرزىمدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دۇرىستالمايىنشا, تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ قيىن. سوندىقتان اۋعانستانمەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا تۇسكەنىمىز ابزال. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرى ونسىز دا وزدەرى كومەك پەن سىرتقى قولداۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانىن تۇسىنەمىز. الايدا, زامان تالابىنا ساي, وڭىردەگى ەلدەر اۋعانستانمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋعا, وسى ەلگە كومەك كورسەتۋ كولەمىن ۇلعايتا تۇسۋگە ءتيىس. قازاقستان بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 300-دەن استام اۋعاندىق جاس وقىپ جاتىر. ءبىز بارلىق قاجەتتى قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالادىق. بۇل – وتە ماڭىزدى كومەك. اۋعانستان جاستارى اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا, ينجەنەرلىك جانە باسقا دا بەيبىت ماماندىقتاردى مەڭگەرەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك بەرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىز ولارعا بيداي بەرەمىز, سونداي-اق جول, اۋرۋحانا مەن مەكتەپ سالىپ جاتىرمىز. وسىلايشا, قازاقستان اۋعانستانعا مۇمكىندىگىنشە قولداۋ كورسەتۋدە. مەملەكەتىمىز قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ مىندەتتەمەسىن دە الدى. اۋعانستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن دامىتۋ جونىندەگى ارنايى قورعا 2 ملن. دوللار اۋدارىلاتىن بولادى.
مۇنداي قادامدار وزبەكستان تاراپىنان دا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى بار. قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ دا قانداي دا ءبىر قادامدار جاساۋىنا بولار ەدى. جالپى العاندا, حالىقارالىق كواليتسيانىڭ نەگىزگى كۇشتەرىنىڭ بۇل ەلدەن 2014 جىلى شىعارىلۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز اۋعانستاندى ىنتىماقتاستىققا, وڭىردەگى ەلدەرمەن ۇنقاتىسۋعا شاقىرىپ, ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتا بەرگەنىمىز ابزال.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ تۇرعىسىنان سىرتقى ساياساتتاعى كەلەسى ماڭىزدى مىندەت – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ديپلوماتياسىن كۇشەيتۋ. قازاقستان يننوۆاتسيالىق قاعيداتتار مەن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى قۇرۋعا ۇمتىلۋدا. ال مۇنداي تەحنولوگيالار باتىستاعى مەملەكەتتەر مەن كەيبىر ازيا ەلدەرىنە تيەسىلى ەكەنى ءمالىم. سول سەبەپتى ەلباسى جولداۋدا ناقتى اتاپ كورسەتكەندەي, وسى يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەردى قازاقستانعا اكەلۋ ءۇشىن, سونداي-اق, وسى سالالارعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ديپلوماتيامىزدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ەكسپو-2017 جاقسى مۇمكىندىك بەرمەك. سوندىقتان, ەكونوميكامىزدىڭ يننوۆاتسيالىق باعىتىن دامىتۋ ءۇشىن ەكسپو-نىڭ تيىمدىلىگى مەن زور مۇمكىندىكتەرىن مەيلىنشە دۇرىس پايدالانۋىمىز قاجەت.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى بەسىنشى مىندەت – الەمدىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردە نەگىزگى ءرول اتقاراتىن ەلدەرمەن ءوزارا ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستا بولۋ. ءبىز اقش-پەن, ەۋروپالىق وداقپەن, قىتايمەن جانە G20-عا مۇشە باسقا دا ەلدەرمەن ءوزارا ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستا بولۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبىز الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولعىمىز كەلسە, الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساسۋىمىز, ياعني ولارمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, بىرلەسكەن جوبالاردى جانە بىرلەسكەن باستامالاردى ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت. قازاقستان حالىقارالىق ۇيىمدار قىزمەتىنە بەلسەنە ارالاسۋعا ءتيىس. بۇل مىندەت تە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا كورىنىس تاپقان.
– ماۋلەن ساعاتحان ۇلى, اۋعانستان ماسەلەسىنە قايتا ورالا وتىرىپ, مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى: ەگەر بۇل ەلدەگى جاعداي كوڭىل كونشىتەرلىك بولماسا, حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرى اۋعانستاننان شىعارىلعالى جاتقانى قالاي؟
– 2014 جىلى اۋعانستاننان ونداعى حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرى شىعارىلادى. بىراق وندا ارنايى ءبىر قۇرىلىمدار قالدىرىلادى. ەرتە مە, كەش پە, حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەل ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى اۋعاندىقتاردىڭ ءوز قولىنا بەرەتىنى باسى اشىق ماسەلە ەدى عوي. بۇل ەلدىڭ بولاشاعى اۋعاندىقتاردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى. سوندىقتان, مۇنىڭ ءبارى زاڭدى ۇدەرىستەر. حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرى اۋعانستاننان شىعارىلعاننان كەيىن جاعداي كۇرت شيەلەنىسۋى نەمەسە شەكتەن شىعۋى مۇمكىن دەپ ايتۋعا دا بولمايتىن شىعار. ويتكەنى, اۋعانستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىنان تىس قالمايدى دەپ سەنەمىز. باتىس مەملەكەتتەرى اۋعانستاننان كەتىپ قالادى دەگەن ءسوز جوق. ولار ءوز ساياساتىنداعى ەكپىندى وزگەرتۋدى قاراستىرۋدا. اۋعانستانعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق سالاداعى قولداۋدىڭ باسقاداي قۇرالدارى مەن تەتىكتەرى پىسىقتالىپ جاتىر.
قازاقستان ءوز تاراپىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تەتىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا شاقىرا وتىرىپ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس الاڭى ارقىلى وڭىرلىك سەنىم شارالارىن نىعايتۋ جونىندەگى ناقتى ۇسىنىستار جاسادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ىستامبۇل ۇدەرىسى شەڭبەرىندەگى بىرقاتار, اتاپ ايتقاندا, ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس, وڭىرلىك ينفراقۇرىلىم جونىندەگى, ءبىلىم سالاسىنداعى باستامالارعا قاتىسۋشى بولىپ تابىلادى. ءساۋىر ايىندا الماتىدا وتەتىن كەزدەسۋدە اۋعانستانعا قاتىستى بىرقاتار جاڭا ۇسىنىستار بولادى دەپ ويلايمىن. سونداي-اق, ول باستامالاردىڭ بارلىعى وسى ەلدەگى جاعدايدى رەتتەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنا جۇمىس ىستەيدى دەگەن سەنىمدەمىن.
– سوڭعى جىلدارى ءبىر-بىرىمەن كورشى وزبەكستان مەن قىرعىزستان, سونداي-اق, وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىندا قانداي دا ءبىر تۇسىنىسپەۋشىلىك بار سەكىلدى. كورشى ءارى باۋىرلاس ەلدەردى وسى باستان ىمىراعا كەلتىرمەسە, ەرتەڭ قيىن بولىپ جۇرمەي مە؟ ساياساتكەر رەتىندە بۇعان نە ايتاسىز؟
– ءيا, سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە وزبەكستان مەن قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستان مەن وزبەكستاننىڭ اراسىندا ءتۇرلى كەلىسپەۋشىلىكتەر بولعانى راس. شەكارا, گاز بەن سۋ رەسۋرستارى, ەڭبەك ميگرانتتارى, ساۋدا-ساتتىق توڭىرەگىندە ءتۇرلى داۋلى ماسەلەلەر دەگەندەي.
ورتالىق ازيا ەلدەرى – ەجەلدەن كورشىلەس, تەگى ءبىر, ءتىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر باۋىرلاس مەملەكەتتەر. قازىرگى كەزدە ولاردىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا سىزات ءتۇسۋىن قالايتىن, سوعان ىقپال ەتىپ وتىرعان قانداي دا ءبىر توپتار نەمەسە كۇشتەر دە بار شىعار. الايدا, تاريحى ورتاق, «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» بۇل مەملەكەتتەر ورىن العان كەز كەلگەن داۋ-دامايدى ۋشىقتىرماي, ساليقالى ۇنقاتىسۋ مەن ءتيىمدى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن قاتار, ورتالىق ازياداعى كورشىلەس تاجىك, وزبەك جانە قىرعىز اعايىندار دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ, ايماقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىنە جانە الداعى ۋاقىتتا ءوزارا بىرلەستىكتى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسادى دەپ سەنەمىز.
قازاقستان بارلىق كورشىلەرىمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن ايقىنداۋدى تولىق اياقتاپ, ءبىرىزدى ساياسات جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. بىراق, ورتالىق ازياداعى وسى كورشىلەس ەلدەر اراسىندا ءتۇرلى كيكىلجىڭدەر تۋىنداعان جاعدايدا وڭتۇستىكتەگى شەكارامىزعا الاڭدايتىنىمىز انىق. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتا ۇستانعان نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – ورتالىق ازيا ەلدەرىندە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ناق وسى ماسەلە اتاپ كورسەتىلگەن.
– جۋىردا الماتىدا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى كەلىسسوزدەر ءوتتى. وسى كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– 25-26 اقپاندا الماتىدا وتكەن يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى كەلىسسوزدەرگە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بەس تۇراقتى مۇشەسى (رەسەي, اقش, قىتاي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا) مەن گەرمانيانىڭ, سونداي-اق, يران مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. وسى كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزگى تاقىرىبى يراننىڭ ۋراندى بايىتۋ جۇمىستارىن توقتاتپاي وتىرۋى بولدى. بۇل كەلىسسوزدەردىڭ ءبىرشاما ۇزىلىستەن كەيىن قازاق جەرىندە ءوتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ەڭ الدىمەن, بۇل – قازاقستاننىڭ جانە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن قارۋسىزدانۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى وراسان زور ۇلەسىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مويىنداپ وتىرعانىن دالەلدەيدى.
ەلىمىزدىڭ وسىنداي كۇردەلى ءارى وزەكتى ماسەلە بويىنشا كەلىسسوزدەر وتكىزۋ الاڭى رەتىندە تاڭداپ الىنۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قازاقستاندى وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋگە قابىلەتتى, وزەكتى حالىقارالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە ءاردايىم بەلسەنە اتسالىسۋشى تاراپ رەتىندە قابىلداۋىنىڭ دالەلى دەپ بىلەمىز. الماتىدا وتكەن كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋشىلار قازاقستاندىق تاراپقا وسى ءىس-شارانىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن اتاپ, ءوز العىستارىن ءبىلدىردى.
ال وسى كەلىسسوزدەردىڭ مازمۇندىق جاعىنا توقتالاتىن بولساق, تاراپتار ءوزارا تۇسىنىستىككە دەگەن ۇمتىلىستارىن ايقىن تانىتتى. بۇل پروبلەمانى بىردەن شەشۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە, ءالى دە تالاي كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلەتىنىنە تاراپتار تۇسىنىستىكپەن قاراۋدا. ەڭ ماڭىزدىسى, ولار وسى ماسەلەنى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋ ارقىلى ەڭسەرۋگە ىنتالى ەكەندىگىن كورسەتتى. جالپى العاندا, الماتىدا وتكەن كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋشىلار يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى ماسەلەلەردى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋگە مۇددەلى ەكەنىن تانىتتى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, وسى كەلىسسوزدەر جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە وڭ ىقپالىن تيگىزسىن دەپ تىلەيىك.
– «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا پرەزيدەنتىمىز: «ەرەكشە نازاردى شەكارامەن شەكتەس اۋماقتارعا اۋدارعان ءجون… ولاردى ءومىر سۇرۋگە قولايلى ەتە ءتۇسۋ قاجەت», دەپ اتاپ كورسەتتى. بىزدىڭشە, بۇل مەملەكەتتىك شەكارامىزعا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ جوق ەمەس ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي. ولاردى شەشۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
– وتكەن جىلى پارلامەنت دەپۋتاتتارى «مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى» زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى ارالادىق, ونداعى تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەر وتكىزدىك. كەزدەسۋلەر بارىسىندا شەكارا ماڭىنداعى كەيبىر ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ, كوبىنە جاستاردىڭ وزگە وڭىرلەرگە كوشىپ كەتۋ جايتتارى جونىندە ايتىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە حالىق سانىنىڭ ازايۋى بەلەڭ الۋدا. مۇنداي جاعداي بارلىق جەردە ەمەس, كەيبىر شەكارالىق اۋدانداردا ورىن الىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
جاسىراتىنى جوق, كەيبىر ايماقتاردا شەكارالىق اۋداندار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمى, تازا اۋىز سۋمەن قامتىلۋى, سونداي-اق, ولارداعى كولىك قاتىناسى مەن جولدىڭ ساپاسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي وتىر. جۇمىس ورنىنىڭ جوقتىعى دا ۇلكەن پروبلەما. شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە ءوندىرىس ورىندارى مەن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ بولماۋى سالدارىنان جاستار قالالارعا كەتىپ جاتىر. ال شەكارالىق ايماقتاردا حالىق سانىنىڭ ازايۋى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى بۇل پروبلەمانى ۇزاققا سوزباي شەشۋىمىز قاجەت.
ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ جونىندە ۇكىمەتتىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويىلعان. ۋاقىت وزدىرماي, ەندى وسىعان بايلانىستى جۇمىستار قولعا الىنۋعا ءتيىس. اسىرەسە, ولاردا ءوندىرىس ورىندارىن سالىپ, ىسكە قوسۋدىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر تەتىكتەرىن قاراستىرعان ءجون. وسى اتالعان ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپقان جاعدايدا شەكارالىق اۋدانداردا حالىقتى كوپتەپ شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. ياعني, مەملەكەتتىڭ الداعى ۋاقىتتاعى ۇلكەن مىندەتى – شەكارالىق وڭىرلەردى دامىتۋ. جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىم – وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلدى. مينيسترلىكتىڭ اينالىساتىن شارۋالارىنىڭ ءبىرى شەكارالىق ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارى بولاتىن شىعار دەگەن نيەتتەمىز.
– «مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ ماڭىزى مەن جاڭالىقتارى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز. ونىڭ بۇعان دەيىنگى زاڭنان ايىرماشىلىعى نەدە؟
– شەكارا سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن قابىلدانعان بولاتىن. ودان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى, جاڭا ۇردىستەر پايدا بولدى. وسىعان بايلانىستى وتكەن جىلى پارلامەنت ءماجىلىسى شەكارا ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ۇكىمەتپەن, شەكارا قىزمەتىمەن بىرلەسىپ اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە «مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلباسى زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭ مەملەكەتتىك شەكارامىزداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىز.
قۇجاتتا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. اتاپ ايتقاندا, جاڭا زاڭدا «شەكارا قاۋىپسىزدىگى» مەن «شەكارالىق ساياسات», مەملەكەتتىك شەكارانى «مەجەلەۋ» جانە «شەگەندەۋ», «مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ» مەن «مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ» دەگەن نەگىزگى ۇعىمدار ناقتىلانىپ, قايتا پىسىقتالدى. وسى زاڭ جوباسىن قاراۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك شەكارانى وزگەرتۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيتىن نورمالاردى الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك شەكارا – ەلدىگىمىزدىڭ نەگىزى. بۇل شەشىم كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىنا نەگىزدەلدى, وندا «مەملەكەت ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, قول سۇعىلماۋىن جانە بولiنبەۋiن قامتاماسىز ەتەدi» دەلىنگەن. ەلباسىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن شەكارانى ايقىنداۋدىڭ تاريحي پروتسەسى اياقتالدى. ەندى بۇدان ءارى ەشكىمنىڭ دە شەكارانى وزگەرتۋ ماسەلەسىن كوتەرۋگە قۇقىعى جوق.
زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارالىق كەڭىستىگىندە قولدانىلاتىن رەجىمدەردىڭ مازمۇنى ناقتى ايقىندالىپ, مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرى ناقتىلاندى. سونداي-اق, زاڭدا كوزدەلگەن تاعى ءبىر جاڭالىق – ۇكىمەتتىڭ جانىنان مەملەكەتتىك شەكارالىق كوميسسيانى قۇرۋ. بۇل كوميسسيا شەكارا قىزمەتىنىڭ, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اكىمدەردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىراتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, «ارقانكەرگەن» بەكەتىندە ورىن العان قايعىلى وقيعانىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا زاڭدا شەكاراعا قىزمەتكە الىناتىن كونتينگەنتتىڭ ساپاسىن جانە ونداعى ءتارتىپتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەرەجەلەر كوزدەلدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭعا بولاشاقتا شەكاراعا قىزمەتكە الىناتىن جاستاردى دەنساۋلىعى, مورالدىق-پسيحولوگيالىق قاسيەتتەرى جاعىنان دۇرىس تاڭداپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باپتار ەنگىزىلدى. بۇل زاڭ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, بولاشاعىنا, تۇپتەپ كەلگەندە, ەگەمەندىگىمىزگە جۇمىس ىستەيتىن قۇجات بولادى.
– ماۋلەن ساعاتحان ۇلى, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, سونداي-اق, كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتى. وسى باعىتتا ءماجىلىس تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– پارلامەنتتىك ديپلوماتيا – سىرتقى ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ بىرىنە اينالۋدا. بۇگىندە الەمدە پارلامەنتتىك ديپلوماتيا وتە قارقىندى دامىپ كەلەدى. ماجىلىستەگى ءبىزدىڭ كوميتەت تە وسى باعىتتا ءتيىستى جۇمىستاردى اتقارىپ كەلەدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بەسىنشى شاقىرىلىمى جۇمىسىن باستاعاننان بەرى 60 شەتەلدىڭ پارلامەنتاريلەرىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى توپتار قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازىرگى كەزدە, سونداي-اق, ءماجىلىس 14 حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋدا.
جالپى, وتكەن جىلدىڭ ىشىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى 384 حالىقارالىق ءىس-شاراعا قاتىستى. سونداي-اق, شەتەلدەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن ەكىجاقتى بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. دەپۋتاتتار تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ شەڭبەرىندە ازىرلەنىپ جاتقان ۇلگىلىك زاڭداردىڭ جوبالارىمەن جۇمىس ىستەۋگە قاتىسقانىن اتاپ وتكەن ءجون.
حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق ۇيىمداردىڭ «الاڭدارى» قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى باستامالارىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانىلۋدا. مىسال رەتىندە G-Global, «اتوم» جوبالارىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى.
پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ حالىقارالىق قىزمەتى ءارتۇرلى سالالارداعى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدى زەردەلەۋ مەن تاجىريبە الماسۋعا, شەتەلدەرمەن بايلانىستاردى نىعايتۋعا, قازاقستاندىق باستامالاردى ىلگەرىلەتۋگە جانە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى وڭ ءيميدجىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, ءبىز وسى باعىتتا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن تىعىز, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ كەلەمىز.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى وتكەن جىلى حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار ىستەدى دەپ ايتا الامىن. بۇل جۇمىستار بيىلعى جىلى دا جالعاسىن تاپپاق. ال وسى جۇمىستاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەگەمەندىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوسۋ بولىپ تابىلادى.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».