وبلىستىڭ فيزيكالىق-گەوگرافيالىق بەدەرىن توپونيميكالىق جاعىنان جۇيەلەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەتنومادەني عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى زارقىن تايشىبايدىڭ رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن «اتامەكەن اتاۋلارى» اتتى ۇجىمدىق جيناققا 4590 كىسى ەسىمى, 2255 جەر-سۋ, ورمان-توعاي, جايلاۋ, قىستاۋ, 764 رۋ-تايپا, اۋىل اتتارى ەنگەن.
زارقىن سىزدىق ۇلىنىڭ پايىمىنشا, قازاق ەتنوتوپونيميكاسى كەڭ-بايتاق اتاقونىسىمىزدىڭ ءار قيىرىن مەكەن ەتكەن بايىرعى ۇلتتىڭ ارقيلى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ءادىس-امالدارىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ورايلاستىرىلا تۇزىلگەن. كوكشەاعاش, سارىتەرەك, قويسويعان, جونقىزىل, تالدى قىستاۋ سەكىلدى قۇلاققا اۋەزدى, كوڭىلگە قونىمدى, بولماسا تۇلكى العان, قاسقىر قاماعان, ۇكى اتقان, ءتورت وگىز سياقتى تاريحي اتاۋلاردى شەبەرلىكپەن قويا بىلگەن. اتىنا قاراپ ارقايسىسىنىڭ شىعۋ زاتىن زەردەلەۋ قيىن ەمەس. ۇلكەن قوپا, بىرقىزىل, قوسقاراتال, سۇلۋجال, قوسپاقشاعىل كوركەم داستاننىڭ شۋماقتارىنداي وقىلادى. اعاشتىڭ تۇرلەرىنە بايلانىستى اققايىڭ, قاراعاي, بەستەرەك, كولدەرگە وراي ۇزىنكول, تەرەڭكول,تۇششىكول اتتارىن يەلەنگەن. اقجان قونعان اعاش, ەسەنگەلدى جىعىلعان, ەسىلباي تۇسكەن, كوشەك قوي سويعان, سالىقپاي شوقىسى سىقىلدى ناقتى وقيعانى دالمە-ءدال بەدەرلەيتىن اتاۋلار شوعىرى – ءوز الدىنا ءبىر توبە.
وكىنىشكە قاراي, سوڭعى ەكى عاسىردىڭ ىشىندە توپونيميكالىق اتاۋلاردىڭ كوپشىلىگى كۇشپەن وزەرتىلگەن, بۇرمالانعان. مۇنداي قيتۇرقى, وتارشىل ساياسات قازاققا تيەسىلى بايىرعى جەر-اۋماق جىگىن ايىرىپ, پاتشالىق رەسەيدىڭ وزىنە باسىبايلى مەنشىكتەپ الۋ سياقتى ءوزىمشىل پيعىلىنان تۋىنداپ, اسكەري گۋبەرناتور گ.مەنشيكوۆتىڭ تۇسىندا ورىندالا باستاعان. سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق رەڭكتەگى جەر-سۋ اتاۋلارى ورىسشاعا ايىرباستالىپ, تاريحي, تانىمدىق ماڭىزىنان ايرىلعان. «جۇماق» ىزدەپ, سىرتتان كوشىپ كەلگەن «قارا شەكپەندىلەر» مەكەندەگەن قازىرگى ياۆلەنكا بۇرىن بوگوياۆلەننوە اتالعان. كەڭەس وكىمەتى «بوگوسىن» الدىرتىپ تاستاعان. سەرگەەۆكا, نيكولاەۆكا سەلولارى دا اۋليەلەردىڭ ەسىمدەرىمەن قيىلىستىرىلعان. اقكول بەلوەگە, قاراكول چەرنوەعا اۋىستىرىلعان. وسىلايشا ءتول اتاۋلارىمىز جۇرتتىڭ اۋزىندا عانا قالعان.
«كوپ ادامداردىڭ, اسىرەسە, جاس قۇراقتاي جەلكىلدەي ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ ساناسىندا تۇيە جارىقتىقتىڭ وتانى تەك كۇنگەي ايماق دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. تەرىسكەي وڭىرلەردە دە ويسىلقارانى كوپتەپ ءوسىرىپ, ءۇي شارۋاسىنا پايدالانعانىن بىلە بەرمەيدى. جەر-سۋ اتاۋلارى حالىقتىڭ اينالىسقان كاسىبىنە دە تىكەلەي قاتىستى ەكەنىن ەسكەرسەك, تۇيەلىساي, تۇيەقىرىلعان, بوتالى, اقتۇيە, اقتۇيەساي, اقبۋرا, كوكبۋرا سەكىلدى اتاۋلاردىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىندا ءجيى كەزدەسۋى قازاقتىڭ ەجەلگى مەكەنى, اتاقونىسى ەكەنىن ايعاقتايدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى