ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى كەن ورنى

قالايىنىڭ الەمدەگى ورنى. بىلتىر بىرقاتار سالادا جەتىس­پەۋ­شى­­لىگى بايقالىپ, ماماندار مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىكتى قا­لا­­يى قورىنىڭ ازدىعىمەن تۇسىن­دىر­گەن. الەمنىڭ 56 ەلىندە باعالى مەتالدىڭ 30 ميلليون تونناعا جۋىق قورى بارلانعان. قىتاي, پەرۋ, يندونەزيا, مالايزيا, بوليۆيا, تايلاند, برازيليا, اۋستراليا سياقتى مەملەكەتتەر الپاۋىتتار كوشىن باستاپ كەلەدى. يندونەزيا, پەرۋ, قىتاي ۇشەۋى قوسىلىپ, الەمدىك نارىقتاعى قالايىنىڭ 80 پايىزدايىن وندىرەدى. الايدا قىتاي, ءارى كەتسە 100 مىڭ توننا عانا شيكىزات ساتۋعا قاۋقارلى, سەبەبى ىشكى تۇتىنۋدان ارتىلمايدى.

كۇمىس ءتۇستى اق, جۇمساق, يىل­گىش مەتالل ءبىزدىڭ زا­مانى­مىز­­دان التى مىڭ جىل بۇرىن بەلگى­لى بولىپ, تۇر­مىس­تىق, اسەم­دىك بۇيىمدار جا­ساۋ­عا پاي­دا­لا­نىلعان. ال تەحنو­لو­گيا­نىڭ قارىش­تاپ دامىعان زامانىندا ونەركاسىپتىك نەگىزدە قولدانىلۋ اياسى كەڭەيىپ, بۇگىندە ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلار مەن ەلەكتر ەنەرگيا ساقتايتىن قۇرالدار وندىرىسىندە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. تەك اككۋمۋلياتوردىڭ انودتىق ماتەريالىنىڭ ءوزى عانا جىلىنا 10-20 مىڭ توننا قالايىنى قاجەت ەتەتىن كورىنەدى. مىنە, سىرتقى اسەرگە ءتوزىمدى, بەرىك, سۋدا وزگەرمەيتىن, جاساندى جولمەن كوپتەگەن راديواكتيۆتى يزوتوپتار الىناتىن ارتىقشىلىق قاسيەتتەرى تۇتىنۋدى ۇلعايتپاسا باسەڭدەتپەسى انىق.

قالايى جالاتىلعان تەمىر­دىڭ توتىقپايتىنى امبەگە ايان. ونىڭ مىسپەن قۇيماسى قولا ونەركاسىبىن قارقىندى دامى­تۋ­عا مۇمكىندىك بەرسە, تورتكۇل دۇنيەدە وندىرىلەتىن مەتالدىڭ جارتىسىنا جۋىعى اق قاڭىلتىر, سونىمەن قاتار پودشيپنيك, ءتۇرلى سىمدار, قولا بۇيىمدار جاساۋعا جۇمسالادى.

قازاقستانداعى قارقىن. ەلىمىز كەن رەسۋر­س­تا­رى جانە ارالۋاندىعى جونىنەن ورتالىق ازيادا توپ باستاپ جۇرگەنى داۋسىز. قۋاتتى مينەرالدىق شيكىزات بازاسى بۇگىندەرى دامۋ ستراتەگيامىزدى انىقتايتىن نەگىزگى فاكتور­لار­دىڭ بىرىنە اينالىپ, ۇلتتىق ەكونو­مي­كا­مىز­دىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. دەگەنمەن الەمدىك نارىققا شىعا­رى­لاتىن جەراس­تى قازىنامىز ەسەپسىز ەمەس. وڭدەل­گەن كۇيىندە جونەلتىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى دەگەن ەل تىلەۋىنىڭ دە اۋىلى الىس ەمەس سىقىلدى. وعان دالەلىمىز دە جوق ەمەس. قازاقستانداعى قالايىنىڭ 65 پايى­زى شوعىرلانعان سى­رىم­­بەت كەن ورنى ارقىلى عانا ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى قا­لا­يى ءوندىرۋشىنىڭ وندىعىنا قوسى­لادى.

بىراق شاتتانۋعا ءازىر ەرتەرەك. ويتكەنى كەي­بى­­رەۋلەر ءۇشىن تاۋسىلمايتىنداي كورىنەتىن مول بايلىعىمىزعا سىرتتان دا, ىشتەن دە كوز تىك­كەن­دەر كوپ بولعانىمەن, ءتيىپ-قاشتى قارجى قۇيعاندار ءۇشىن شاعىلمايتىن جاڭعاق ىسپەت­تەس. ءتۇستى مەتالل ءوندىرۋدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدار­لا­ماسىنا بىرنەشە مارتە ەنگىزىلىپ, الەۋەتى زور وندىرىستىك جوبا رەتىندە باعالانعانىمەن, قاراجات تاپشىلىعى تا­لاي­­لار­دىڭ قولىن بايلاعانى راس. قالتالى قار­جى­­گەرلەردىڭ وزدەرى باعدارلامانى ىسكە قوسۋعا قانشا تالپىنعانىمەن, اقىرىنا دەيىن تاۋەكەل ەتە الماعان. باس شاي­قاس­­قان كۇيلەرى كەرى قايتقان.

ۋراشىل كەيبىر شەنەۋنىكتەر جوبانىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەنىن وزدەرىنشە جورىدى ما ەكەن, تاۋ-مەتال­لۋر­گيالىق كەشەن 2018 جىلى ىسكە قوسىلىپ, جارتى مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلاتىن بولدى دەپ الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ جىبەرگەنى بار. شيرەك عاسىرعا جۋىق گەولوگيالىق ىزدەۋ-بارلاۋ جانە كەشەندى ساراپتامالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, قالايىدان بولەك 70-تەن استام مينەرال قورى انىقتالعان. تابىستى سالانى باستاۋعا ۇزاق ۋاقىت, قىرۋار قارجى جۇمسالسا دا يگەرىلمەگەن كۇيى قالا بەرگەن.

سولتۇستىكتەگى سەرپىلىس. قازاقستانداعى العاشقى جانە ورتالىق ازيادا بالا­ما­سى جوق سىرىمبەت كەن ورنى يگە­رىلىپ, تۇرالاپ قالعان جۇ­مىس­تار قايتادان جانداناتىن بولىپتى دەگەن جاڭالىققا سەنىمسىزدىكپەن قاراعانداردىڭ قاراسى از بولماعان. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەمەكشى, كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ ەسىنە بيوەتانول وندىرۋگە باعىت­تال­عان «بيوحيم» زاۋىتى تۇسكەن. «دالانىڭ عاجايىپ قۇبى­لى­سى­نا» بالانعان كاسىپورىن كوپ ۇزاماي ءوز جۇمىسىن توقتاتقان. شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعىنان باقانداي ون جىل يەسىز قالعانداي كۇي كەشىپ, شەتەلدىك, وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ ارقاسىندا عانا «بيووپەرەيشين» دەگەن اتپەن قايتادان ىسكە قوسىلعان. ال بۇل جولعى قارجىگەرلەردىڭ وتە الەۋەتتى ءارى بيزنەستىڭ ما­يىن شايقاپ ىشكەن تاجىريبەلى ەكەنىنە سەنگەن جانداردىڭ بو­يىندا ءۇمىت وتى جانعان. ءبىرىنشى جۇمىس ساپارى بارىسىندا-اق ولار ءوندىرىستى دامىتۋ جوسپارىنا سايكەس بولاشاقتا اتقارىلاتىن سان-سالالى ءىس-شارالار تىزبەگىن ۇسىنعان.

– قالايى – ەكسپورتتىق ءونىم. سولاي بولا تۇرا, ەلىمىزدە بىردە-ءبىر كەن يگەرۋ ونەركاسىبى جوق جالعىز وبلىسپىز. پايدالى قازبالار – جوعارى ءوسىمنىڭ نەگىزى, كەنىشتەردىڭ توڭىرەگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس العا باسادى, تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى, سالىق جينالادى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ينفراقۇرىلىمنىڭ وڭ شەشىلۋىنە كومەك قولىن سوزامىز. كەن ورنىنا دەيىن جول سالىندى. تەمىر جول تارتىلۋدا. كەن بايىتۋ فابريكاسى تولىق قۋاتىنا كىرىسكەندە 600-700 ادام جۇمىسقا ورنالاسادى, – دەگەن ەدى القالى باسقوسۋدا ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ.

وبلىس ەكونوميكاسىنا بۇرىن-سوڭدى قۇيى­لىپ كورمەگەن رەكوردتىق ينۆەستيتسيانىڭ مول­شە­رى – 100 ميل­ليارد تەڭگە! يەسى – «Tin One Mining» اق. قالتالى بيزنەسمەندەر قاتارىندا 25 پايىز اكتسيانى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى يەلەنگەن. دەمەك, مەم­لەكەت جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعال­مايدى دەگەن ءسوز. اكتسيو­­نەرلىك قوعامنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دميتري حان­نىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەلەكتر جەلىلەرى جەتكىزىلىپ, 50 مەگا­ۆات­تىق ستانسا ورناتىلدى. كەلەسى جىلى كەندى وڭدەپ, دايىن تاۋارلى ءونىم ەتىپ شىعاراتىن كومبينات ىسكە قوسىلادى. ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جاسالاتىن قولداۋلار جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى ىنتالاندىرىپ وتىر.

كەن ورنى 4,5 شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ تيىم­دىلىگى پوليمەتالدى ەكەن­دى­گىندە. سونىسىمەن كۇر­دە­لى. ۆولفرام, مىس, تاعى باسقا ەلەمەنتتەر جيناقتالعان 99 ميل­ليون توننا كەن قورىنىڭ جارتى ميلليون توننادايى – مەتالل تۇرىندەگى قالايى. ونىڭ 153 مىڭ تونناسى اشىق ادىسپەن الىنادى. ەكى شاقىرىمىنا قازۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, كارەر تەرەڭدىگى 230 مەترگە دەيىن جەتەدى. 1 توننا كەننەن شامامەن 0,45 پايىز قالايى الىنادى. جىلىنا 10 مىڭ تونناعا دەيىن وندىرىلەدى. ءتيىمدى تەحنولوگيا مەن جوعارى ەكولوگيالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن جوبا 2021 جىلدان باستاپ تولىق كۇشىنە ەنىپ, قازاقستاندى الەمدەگى قالايى ءوندىرىسى بو­يىنشا ۇزدىكتەر قاتارىنا قوسۋعا ايقارا جول اشاتىن بولادى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى