يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق كوشباسشىسى

2009 جىلى بۇۇ باس اسسام­بلەياسى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قازاقستان باستاماسىمەن قابىلداعانى بەلگىلى. سودان بەرى بۇل ماڭىزدى داتا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە اتالىپ ءوتىلدى.

ءيا, بۇگىندە ەلىمىزدى كۇللى الەم ياد­رولىق قارۋدان سانالى تۇردە باس تارتقان بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە مويىندايدى. قازاق­ستاننىڭ قارۋسىزدانۋ, ونى تا­راتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىز­دانۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كوشباسشىلىعى جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى.

ءسال شەگىنىس جاساپ, وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەلباسىنىڭ 1991 جىلعى سەمەي يادرولىق سىناق پو­ليگونىن جابۋ تۋرالى جار­لىققا قول قويعا­ن­نان بەرى ەلى­مىز­دىڭ ادامزاتتى يادرولىق قارۋ­دان ازات ەتۋ جانە جاپپاي قى­رىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياساتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇيەلى تۇردە جالعاسىپ كەلەدى. 1991 جىلى بەلارۋس, قا­زاق­ستان, رەسەي, ۋكراينا باسشىلارى ستراتەگيالىق يادرولىق كۇش­تەرگە قاتىستى الماتى دەك­لا­راتسياسىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنىڭ قىزمەتىنە ورتاق باقىلاۋ ورناتۋدىڭ تەتىك­تەرىن ايقىنداسا, 1992 جىلى اتالعان ەلدەر, اقش وكىلدەرى ءتورت مەم­لە­كەتتىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان سترا­تەگيالىق يادرولىق كۇش­تەرگە قولدانىلاتىن شابۋىل قارۋىن قىس­قارتۋ مەن شەكتەۋ تۋرالى شارت­تىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك اياسىن ناق­تىلايتىن بەسجاقتى حاتتا­ماعا قول قويدى.

ال 1993 جىلعى 13 جەلتوق­ساندا قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ جوعارعى كەڭەسى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شار­تىن (ياقتش) بەكىتسە, 1994 جىلعى 5 جەل­توقساندا ەقىۇ-نىڭ بۋدا­پەشت سامميتىندە يادرولىق قارۋ­­­سىز مەملەكەتتەر رەتىندە ياقتش-عا قوسىلۋىنا بايلانىس­تى قا­زاقستان, بەلارۋس جانە ۋك­راي­­ناعا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋ­رالى مەموراندۋمعا رە­سەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا قول قوي­دى. 2006 جىلدىڭ قىر­كۇيە­گىن­دە ورتالىق ازيانى يادرو­سىز اي­ماق دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسى­مىنە قول قويىلدى.

2009 جىلى قا­زاقستاننىڭ 29 تامىز­دى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ جونىندەگى ۇسى­نىسى بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 2015 جىلى حيروسيما جانە نا­گاساكيدى اتوم قارۋىمەن بوم­بالاۋدىڭ 70 جىلدىعىنا وراي تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ باس­تا­ماسىمەن بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىندا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ جال­پىعا ور­تاق دەكلاراتسياسى تۋرالى قارار قابىلداندى.

ەل­باسى وسىدان 7 جىل بۇرىن نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن «ياد­­رولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋسىز الەم­گە» اتتى حالىقارالىق كونفە­رەن­تسيادا سويلەگەن سوزىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ بىرىنشىدەن, شىنا­يى ەگەمەن­دىك پەن تاۋەلسىزدىككە قاراي جاسالعان شەشۋشى قادام بولعا­نىن, ەكىنشىدەن, 29 تامىز كۇللى ورتالىق ازياعا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق مارتەبەسىن بەرۋدىڭ باس­تالعان كۇنى بولىپ سانالاتى­نىن, ۇشىنشىدەن, سە­مەي پولي­گونىنىڭ جابىلۋىنا بايلا­نىستى يادرولىق قارۋ­دى تارات­پاۋدىڭ جانە قارۋسىز­دا­نۋدىڭ جا­ھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن اتاپ ءوتىپ: «1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنا دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالا­­سىن­دا نەگىزىنەن شەكتەۋ شا­را­لارى قول­دانىلىپ كەلدى. قازاق­ستان ءبىرىنشى بولىپ ياد­رولىق سىناق­تارعا تولىق جانە ءسوزسىز تىيىم سالۋ اكتىسىن, وسى­عان وراي «اقىرەت كۇنى­نىڭ» قارۋىن جەتىلدىرۋدى توقتاتۋدى جۇزەگە اسىردى. سەمەي پوليگونى جابىل­عاننان كەيىن نەۆاداداعى, جاڭا جەر­دەگى, لوب-نورداعى جانە مۋرۋ­روداعى اسا ءىرى پوليگوندار ءۇنسىز قالدى. سوندىقتان دا 29 تامىز بۇكىل الەم ءۇشىن يادرولىق اقىر­زامان­نىڭ قاۋپىن كەيىنگە ىسىر­عان بەلدەۋ بولىپ تابىلادى. جىلدار جانە ونجىلدىقتار وت­كەن سايىن وسى كۇننىڭ ەرەكشە ما­ڭىز­دىلىعىن بارلىق الەمدىك قو­عام­داستىقتىڭ سەزىنۋى ارتا بەرە­تىنىنە سەنىمدىمىن» دەگەن بولاتىن.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءساۋىر ايىندا شىعىس قازاقستانعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە سەمەي سىناق پوليگونى ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءبىرجولا جابىلعانىن, بۇل وقيعانى الەم جۇرتشىلىعى تەڭدەسسىز ەرلىك دەپ باعالاعانىنا ايرىقشا توقتالىپ: «ەلباسى – جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى. تۇڭعىش پرەزي­دەن­تىمىزدىڭ ۇلى شەشىمى حالقى­مىزدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتا­لادى», دەگەن-ءدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت پوليگون زاردابىن تارت­قان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت ەكەنىنە باسا ءمان بەرىپ, «سەمەي پوليگونىنداعى يادرو­لىق سىناقتىڭ تاۋقىمەتىن تارت­قان تۇرعىنداردى قورعاۋ جانە وڭالتۋعا ارنالعان بۇعان دەيىن­گى شارالاردىڭ تيىمدىلىگى» جو­نىندە ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزىپ: «پو­لي­گون­نىڭ سالدارىنان ءتۇرلى دەرتكە شالدىققان ازاماتتاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ەمدەۋمەن قاتار, ولارعا وڭالتۋ قىزمەتىن كور­سەتۋ مۇمكىندىكتەرىن دە قاراس­تىرۋ قاجەت» دەپ قاداپ تاپسىر­عان-دى.

ء«بىزدى قۋانتاتىنى, قازىر­گى پرەزيدەنتىمىز يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا ەلبا­سى­نىڭ جولىن ابىرويمەن جالعاس­تىرىپ كەلەدى. بۇلاي بولاتىن ءجونى دە بار. ويتكەنى ول كىسى نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بىرگە سە­مەي يادرولىق سىناق پوليگو­نىن جابۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان, كوزىمەن كورگەن ادامداردىڭ ءبىرى. دەمەك سەمەي سىناق پوليگونى, ونىڭ زارداپتارىن جويۋ ماسەلەسى ءاردايىم نازارىندا. كوكتەمدە سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا دا وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, پوليگون ايماعىنداعى تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك ساۋىقتىرۋدى نازاردان تىس قالدىرماۋدى تاپسىردى. وسى رەتتە مەنىڭ ايتار ۇسىنىسىم, كورشى رەسەي فەدە­راتسياسىندا «سەمەي ياد­رو­­لىق سىناق پوليگونىنان زار­داپ شەك­كەن ازاماتتارعا الەۋ­مەتتىك كە­پىلدىك تۋرالى» زاڭ بار. سول زاڭنىڭ 10-نان استام تارماعىندا سەمەي يادرولىق سىناق پولي­گونىنان زارداپ شەككەن تۇرعىن­دارعا كوم­مۋنالدىق قىزمەت­تەر ءۇشىن 50 پايىز كولەمىن­دە كوم­پەنسا­تسيا بەرۋ, جە­كە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەت جەر تەلىمىنە كەزەكسىز تۇرۋ جانە زەينەت­­كەرلىككە 10 جىل ەرتە شىعۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەر قا­راس­تىرىل­عان. بىزدە مۇنداي زاڭ 1992 جى­لى شىققانى بەلگىلى. بىراق زاڭ­دا جەڭىلدىكتەردىڭ كوبى قىسقار­تىلعان. ال قازىر اتالعان زاڭنىڭ بىرنەشە تارماعى مۇلدە جۇمىس ىس­تەمەيدى دەۋگە بولادى. وسى ماسە­لەلەر نازارعا الىنسا دەيمىز», دەيدى «نەۆادا-سەمەي» انتياد­رولىق حالىقارالىق قوزعالى­سىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ.

شىعىس قازاقستان وبلىسى