جولەكتە بولعان ەكەن حان بازارى

«وتكەنىن بىلمەگەننىڭ بولا­شا­عى ب ۇلىڭعىر» دەپ جاتادى ۇلكەندەر. حالىق دانالىعىنىڭ وسى ءسوزى تامىرىن تەرەڭگە جايعان تاريحىڭدى تانىپ-بىلگەندە عانا بولا­شاقتىڭ دا جارقىن بولاتىنىن ۇعىندىرىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. ادام بالاسى كەمەل كەلەشەككە جەتۋ ءۇشىن وتكەنىن سارالاپ, بۇگىنىن باعالاپ وتىرۋى قاجەت. جولەك اتاۋى­نا قاتىستى م.قاراتاەۆتىڭ رەداك­تور­لى­عى­مەن 1974 جىلى باسىلعان قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 4-تومىندا: «جولەك – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىنداعى سەلو. اۋدان ورتالىعى شيەلى قىستاعى كەنتىنىڭ باتىسىندا 32 كم, سىرداريانىڭ وڭ جاعاسىندا, بايگەقۇم تەمىر جول ستانساسىنان 4 كم. حالقى – 1,4 مىڭ (1970). جولەك – سىرداريا بويىنداعى ەجەلگى قىپشاق اۋىلى. داريانى شەكتەي جول وتكەن­دىك­تەن, العاش «جوليەك», كەيىن «دجوليەك», «دجۋليەك» اتالىپ, اقىرى «جولەك» بولدى» دەپ تۇسىنىك بەرىلگەن.

 قازىر شيەلى مەن جاڭاقورعان اۋداندارىنىڭ شەكاراسىندا تۇرعان, وتكەن تاريحتان سىر شەر­تە­تىن سىعاناق قالاسى ءبىر كەز­دەرى قىپشاق مەملەكەتىنىڭ ۇلكەن ساۋدا-ساتتىق جانە سايا­سي ورتالىعى بولدى. ءدال وسى سىعاناق شاھارى ارقىلى جىبەك جولىنىڭ كەرۋەنشىلەرى كەلىپ, تۇركىستانعا, وتىرارعا, ساي­رام­عا تاۋارلار جەتكىزىپ, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسقان. سونىمەن قاتار سىرداريا مەن قاراتاۋ اڭعارىنداعى سوزاق, قۇمكەنت, جاڭاكەنت سەكىلدى قالالار مەن قىستاق­تاردىڭ دا ءبىر جەرگە شو­عىر­­لاناتىن قولايلى ورتا­لىق­تارى بولعان. سول ماڭداعى ەڭ ۇلكەن «حان بازارى» جولەكتە ورنالاسقاننان كەيىن بۇل ايماقتى دا كەرۋەنشىلەر مەن سول كەزدەگى حالىق ارنايى ورتالىق رەتىندە پايدالانعان. سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان اۋىل اقساقالى ءادىلحان قاجى جولەك بازارىندا كاسىپ ەتكەن ءوزىنىڭ بابالارى جايلى: «ۇلكەن اتام – دوسان ءىرى ساۋداگەر بولعان كىسى ەكەن. سايلى جىگىت­تەرىنە جەرمەن ايداتىپ الىپ بارعان ءىرى قارالارىن, جىل­قى­لارىن ەلدەن جيناعان مول ونىمدەرى: قوي جۇندەرى, تەرى-تەرسەكتەرىن تاي-تايلاپ تۇيەگە ارتىپ, كىرەلەتىپ رەسەي ەلىنىڭ سامارا قالاسىنداعى ۇلكەن بازاردا ساۋدا-ساتتىق جاساپ, ول جاقتان ازىق-ت ۇلىك, قانت-شاي, كەزدەمە ماتا تۇرلەرىنە ايىرباستايتىن بولعان. ول كەزدە «جولەك» جارمەڭكەسى تەك ساۋدا-ساتتىقپەن عانا شەكتەلمەگەن. وندا ۇلكەن ۇلتتىق ويىن-ساۋىقتار دا وتكىزىلگەن. التىباقان, اۋدا­رىس­پاق, بالۋان كۇرەس ت.ب. بۇل مەرەكە بىرنەشە كۇنگە سوزىلاتىن بولعان. اتامىزدىڭ وسى جولەك بازارىندا ەكى لاۆكاسى (دۇكەنى) بولعان. ونىڭ بىرەۋىندە ازىق-ت ۇلىك, قانت-شاي ساتىلسا, ەكىنشىسىندە كەزدەمە ماتا ساتىلعان. ەل ىشىندە اتامىزدى «قازىناشاي دوسان» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن» دەپ اڭگىمەلەيدى.

جولەك ارقىلى سوناۋ بۇقا­راعا دەيىن الىپ باراتىن حان جولى وتكەن. حاننىڭ جولى بولعاننان سوڭ كەرۋەنشىلەرگە دە, باسقاداي ساۋدا-ساتتىقپەن دە اينالىسۋ ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز جولداردىڭ ساناتىنا جاتقان. سول سەبەپتى جولدىڭ جاعاسىندا ارنايى كەرۋەن سارايى بولعان دەسەدى. بۇل تۋرالى زەرتتەۋشى ت.كارتاەۆا ء«حىح عاسىرداعى سىر وڭىرىندەگى كەرۋەن جولدارى: قالىپتاسۋى مەن باعىتتارى» اتتى ەڭبەگىندە: «پەروۆ پورتىمەن كەرۋەن جولى ەكى باعىتقا بولىنەدى, سونىڭ ءبىرى 1000 شاقىرىمعا سوزىلاتىن ۇزاق جول سىرداريانىڭ وڭ جاق بەتىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, جولەك بەكىنىسى تۇركىستان قالاسى ارقىلى ءوتىپ, ەكى تارماققا بولىنەدى. ءبىر جول وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي قوقانعا, ءبىر جول وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي حودجەنت, ۇراتوبە, سامارقاند, زەرافشان, ارقىلى بۇقاراعا اپارعان» دەگەن مالىمەت كەلتىرگەن.

مۇندا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ, بار قازاقتىڭ ارمانىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جۇمىلدىرىپ, جاۋ­مەن كۇرەسۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرە بىلگەن ابىلاي حاننىڭ اسكەرى جيىلعان. پاتشالى رەسەيگە قارسى كۇرەس جۇرگىزگەن كەنەسارى حاننىڭ دا اسكەرى كەلگەن. وسىعان قاراپ-اق جولەكتىڭ تاري­حى تىم تەرەڭدە جاتقانىن تۇسىنۋگە بولادى. ءتىپتى, جولەك سىرداريا وزەنىنىڭ بويىن مەكەن ەتكەن قىپشاقتاردىڭ اتا قونىسى بولىپ سانالادى. جولەك ماڭىندا ورىن تەپكەن جەتى اۋليە ماڭگى­لىك بايىز تاپقان وقشى اتا قورىمىنداعى اسان اتا, وقشى اتا, قىش اتا, عايىپ اتا, كىتاپ اتا سىندى كونە مازارلار ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولا الادى.

ازيز باتىربەكوۆ,

جۋرناليست