قاپالدىڭ تامشىبۇلاعى اعىلشىن ەلىنە قالاي تانىلدى؟

...قاپالدىڭ ءبىر جاۋھارى – تامشىبۇلاق. «كۇن ساۋلەسىنە قۇبىلعان تامشىبۇلاقتىڭ تامشىلارى ءبىرىن-ءبىرى سۇيگەن سۇلتاننىڭ قىزى مەن مال باققان جالشى ۇلىنىڭ كوز جاسى ەكەن. سۇلتاننىڭ قىزى بايان ءار ءتۇن سايىن وسى قاسيەتتى تامشىبۇلاقتىڭ شيپالى سۋىنا كەلىپ, باسىنداعى اۋىر ءحالىن ايتىپ جىلاعان ەكەن. مىنە, تامشىلاپ تۇرعان تامشىلار – بايان قىزدىڭ كوز جاسى-مىس». 1859-1865 جىلدارى جەتىسۋدا ارالاعان ۇلى ساياحاتشى, ەتنوگراف شوقان ءۋاليحانوۆ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اۋزىنان وسىنداي اڭىز ەستىپ, حاتقا تۇسىرگەن ەكەن. تامشىبقلاق توپىراعىنا شوقان سالعان ىزبەن  پ. سەمەنوۆ-تيان-شانسكي, ن.ابراموۆ, ا.گولۋبەۆ سياقتى ورىس ولكەتانۋشىلارى كەلىپ, تابيعاتتىڭ سيىنا تامسانىپ كەتكەن. ەل اۋزىندا جارقاباقتان تامشىلاي اققان سۋدىڭ ەمدىك شيپاسى جايلى ءتۇرلى اڭگىمە بار. قىستىڭ كوزى قىراۋدا دا قاتپاي, تامىپ تۇسەتىن ءمولدىر تامشىدا كوز, اسقازان, سۇيەك – بۋىن, جۇيكە اۋرۋلارىنا ءدارى بولىپ, دەم بەرەتىن  قاسيەت بار ەكەن. ال جاردى قاپتاعان جۇقا بالدىر قول-اياعى قاقساعان, بۋىن سىزداعان, سۇيەگى سىرقىراعان جانعا ەڭ قاجەتتى ەم-دوم دەيدى.

قازىر تامشىبۇلاق الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنا قارايدى.كونە قاپال بەكىنىسىنە, قازىرگى اۋىلدىق وكرۋگ ورتالىعىنا اپاراتىن جول بويىندا مولدىرەپ جاتىر. كورىكتى ولكەدە تاريحي مازمۇنعا تولى ورىندار كوپتەپ كەزدەسەدى. ناعىز تۋريزم كوزىنە سۇرانىپ تۇر.

ايتپاقشى, قاپال ءوڭىرى, ونىڭ ىشىندە تامشىبۇلاقتىڭ اتى كونە ەۋروپا جۇرتىنا ءماشھۇر. اسىرەسە, ۇلىبريتانيادا ۇلى دالانىڭ ءبىر پۇشپاعى جايلى ماعلۇمات مول ەكەن. قاراڭىز, قازاقتىڭ كەڭ  دالاسى مەن تۇماندى البيون الابىنىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن جازبا دەرەكتەردى العاشقى بولىپ ساياحاتشى, جازۋشى  توماس  اتكينسون تاسقا باسىپ قالدىرعانى تاريحتان ءمالىم. سوناۋ 1844 جىلى ورال مەن التاي تاۋلارىنىڭ ارالىعىنداعى ۇلى دالا ءتوسىن ارالاپ وتكەن اعىلشىن ازاماتى اتكينسون الاتاۋدىڭ ەتەگىن دە بويلاي باسىپ ءوتىپتى. ناقتىسىندا جەتىسۋ وڭىرىندە ەرۋ بولىپ جاتقان ەكەن. كەزىندەگى قاپال بەكىنىسىندە قىستاپ, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ءداستۇرى مەن سالتىنا قانىق بولعان ساياحاتشى ءوڭىردىڭ تۇمسا تابيعاتىنا تامسانىپتى. ەڭ عاجابى, توماستىڭ تۇڭعىش بالاسى قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنا قاراستى تامشىبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. توماس پەن ليۋسي ۇلدارىنا الاتاۋ - تامشىبۇلاق دەپ ات قويىپتى. قازىر الاتاۋ – تامشىبۇلاقتان تاراعان ۇرپاق ۇلىبريتانيا مەن امەريكادا تۇرىپ جاتىر. 2016 جىلى ارعى اتالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان ولكەگە ءتاۋ ەتۋ ءۇشىن اتكينسونداردىڭ جاڭا بۋىنى جەتىسۋعا كەلگەن بولاتىن.

ايتپاقشى, اعىلشىندار ادەپكى اقسۇيەكتىگىنەن جاڭىلماي, ءبىر كەزدە قازاق دالاسىنان ءدام تاتقان توماس اتكينسوننىڭ قىزمەتى مەن ەڭبەكتەرى جايلى زەردەلەپ, زەرتتەپ جەكە كىتاپ جازۋدى باستاپ قويىپتى. ونىڭ ىشىندە اتكينسون قازاق ۇلتىنىڭ 1844 جىلى جازىپ قالدىرعان تۇرمىسى, سالت-ءداستۇرى جايلى قىزىقتى دەرەكتەرگە ەرەكشە ءمان بەرگەن ەكەن. قازىرگى بريتان ساياحاتشىلارى وركەنيەتكە ىلەسكەن تاۋەلسىز قازاقستاندى تانۋعا دا ىنتالى ەكەن. جاقىندا تالدىقورعانعا اعىلشىننىڭ ساياحاتشى-جازۋشىسى دجون ماسسي ستيۋارت كەلگەن بولاتىن. 82 جاستاعى قارت قالامگەر جەتىسۋ وقىرماندارىنا «اتكينسوندار اۋلەتىنىڭ ءسىبىر مەن قازاق دالاسىندا باستان كەشكەندەرى» اتتى كىتابىن تانىستىردى. اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن ەڭبەك ەۋروپادا سۇرانىسقا يە ەكەن. كىتاپتا توماس پەن ليۋسي اتكينسونداردىڭ ۇلى دالا جايلى شىنايى جازبالارى مەن سالعان سۋرەتتەرىنىڭ تاريحى, ولار بىرگە ءومىر سۇرگەن قازاق اۋىلىنىڭ تاعدىرى جايىندا ناقتى دەرەكتەر جاريالانعان. تالدىقورعانداعى كەزدەسۋدە دجون ماسسي ستيۋارت قازاق ەلى جايلى ءالى دە قىزىقتى كىتاپ جازاتىنىن ايتتى.

- دجون ماسسي ستيۋارتتىڭ «اتكينسوندار اۋلەتىنىڭ ءسىبىر مەن قازاق دالاسىندا باستان كەشكەندەرى» جالپى اعىلشىن ءتىلدى الەم ءۇشىن قازاق دالاسى جايىندا مول ماعلۇمات بەرەتىن تانىمدىق دۇنيە ەكەن. ءبىر عانا اتكينسوندار جايلى دەرەكتەردە 18-19 عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى تولىق كورىنىس تاپقان. ءبىز الداعى ۋاقىتتى وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن وسى كىتاپتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىپ, باسىپ شىعارۋدى ويلاپ وتىرمىز. بۇل ەلىمىزدى اعىلشىن ءتىلدى الەممەن ەتە تانىستىرۋدىڭ, ەلدى ەلگە تانىتۋدىڭ ءبىر جولى. قازىردىڭ وزىندە جەتىسۋعا توماس-ليۋسي اتكينسونداردىڭ ىزىمەن قاپال ءوڭىرىن ارالاعىسى كەلەتىن تۋريستەر كەلە باستادى, - دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋستام الپىسباەۆ.

الماتى وبلىسى