جولعا شىققان جولاۋشى ايەل قورعالعان با؟

جولداعى قاۋىپسىزدىكتى كىم قورعايدى؟

قازاقستاننىڭ باس كولىك پروكۋراتۋراسى «تالگو» پويىزىن­دا جولاۋشىنى زورلاعان جول­سە­رىكتەرگە شىققان ۇكىمدى زەردە­لەي كەلە, سوتقا اپەللياتسيالىق ءوتى­نىش جولدادى. قوستاناي كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ تالابى – سوت­تال­­عاندارعا نەعۇرلىم قاتاڭ جازا قولدانۋ.

باستاپقىدا مەملەكەتتىك ايىپ­­­­­تاۋشى جولسەرىكتەر جولاۋ­شى­­­نى توپتاسىپ زورلادى دەگەن ۇيعارىم جاساپ, ولاردىڭ ارقاي­سى­سىن 6 جىلدان اسا مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى سۇراعان بولاتىن. الايدا قوستاناي قالا­لىق №2 سوتىنىڭ ۇكىمى بو­يىنشا سوتتالۋشىلار 2 جىل 6 اي مەر­زىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايى­­رىلدى.

ەڭ باستىسى, ءبىر قىزدىڭ تاع­دىرى سوت پەن جولاۋشىلار تا­سىمالى جۇيەسىندەگى, قۇ­قىق قور­عاۋ سالاسىنداعى, قوعام­نىڭ تال­قى­سىنداعى وزەكتى ماسە­لە­لەر­دىڭ باسىن اشىپ تاستادى.

بىرىنشىدەن, اتالعان سوراقى وقيعادان سوڭ قوعامنىڭ ءبىر بولىگى جولاۋشىلار پويىزدارىندا ايەل­­دەرگە ارنالعان بولەك ۆاگون نەمەسە كۋپە شىعارۋ قاجەت دە­گەن پىكىرلەردى جارىسا ايتىپ جاتتى. بىراق بۇل – ۇزاق تال­قى­لاۋ, زەردەلەۋ مەن قاتار وراسان قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن ۇسى­نىس. وسى ورايدا, «قازاقستان تەمىر جولى» اق باسشىلىعى بۇل جۇمىستى قوعامدىق پىكىردى بىلۋ­دەن باستاۋ كەرەكتىگىن مالىمدەپ, پويىزعا بىرگە مىنەتىن ەرلى-زايىپ­تى­لار­دىڭ دا قالاۋى ەسكەرىلۋى ءتيىس دەگەن وي ايتتى.

– ەگەر يندۋستريا جانە ينفرا­­­قۇرىلىمدىق دامۋ مينيس­تر­­­لى­گى ايەلدەرگە ارنالعان بولەك كۋپە شىعار دەپ تالاپ قويار بولسا, ورىندايمىز, – دەدى «جو­لاۋ­­شىلار تاسىمالى» اق دە­پار­تا­مەنت ديرەكتورى الىبەك سۇلتانوۆ. الايدا اق وكىلى مۇن­داي تالاپتىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ءتيىمسىز بولاتىندىعىن ايتتى.

ارينە, تەمىر جولعا جاڭادان شىعارىلىپ, پويىز قۇرامىنا قوسى­لىپ جاتقان ۆاگوندار بەي­نە باقىلاۋ كامەرالارىمەن جاب­دىق­تالىپ جاتقانى دا اسا ءبىر جۇبا­تارلىق شارا ەمەس. ويتكەنى «تالگوداعى» وقيعادا وزگەنىڭ كۋپەسىن قىزمەتتىك كىلتىمەن اشقان جولسەرىكتەر جىمىسقى ارەكەتكە وقتالعان بولسا, كامەرانى نە ءسوندىرۋ, نە بۇركەمەلەۋ امالىن قولدانار ما ەدى؟ ال ۇلتتىق تاسىمالداۋشى مەن وسى سالاداعى ازدى-كوپتى جەكە كومپانيالار قا­تار­داعى جولاۋشىلاردىڭ سۇ­را­­نىسىن قاناعاتتاندىرا الماي وتىرعاندارىن ۆاگون تاپ­شى­لىعىمەن دە بايلانىستىراتىنىن ەسكەرسەك, ايەلدەر مەن ەرلەر ۆاگونى تۋرالى ۇسىنىس ايتۋدىڭ ءوزى بوس ءسوز شىعىنداۋ عانا سياقتى. ارينە, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ, قاۋىپ­­سىزدىگىنىڭ قورعالۋىنا كون­س­تي­تۋ­­تسيا­مىزدان باستاپ بارلىق بەيىن­دى زاڭنامالاردا كەپىلدىك بە­رىلگەن. بىراق ەكونوميكالىق مۇم­كىندىكتەر ول كەپىلدىكتەردىڭ ماڭى­نا دا جۋى­ماي­دى.

نەگىزى, قوعامدىق ۆاگوندارعا جىنىسىنا بايلانىستى بيلەت ساتۋ تاجىريبەسى الەم ەلدەرىندە بۇرىننان بار. بۇل وركەنيەت بىزگە دە جاقىنداپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە ەلوردامىزداعى تاكسي قىزمەتتەرىنىڭ بىرىنەن جۇر­گى­زۋشى ايەلدى تاڭداۋعا مۇم­كىن­دىگىڭىز بار.

– بۇل قىزمەتتى نەگىزىنەن قىز-كەلىنشەكتەر جەكە باستارىنىڭ, بالا-شاعاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن پايدالانادى. قازىر سۇ­را­نىس اسا جوعارى بولماسا دا, شا­قىر­تۋلار بولىپ تۇرادى. بىزدەن سول ءوتىنىش بويىنشا تەك قىز-كەلىنشەكتەر باسقاراتىن تاكسيلەر جىبەرىلەدى, – دەيدى تاكسي قىزمەتىنىڭ وپەراتورى.

بولاشاقتا مۇنداي قىز­مەت­تەر­گە سۇرانىس جوعارى بولاتىنى دا بايقالادى. ويتكەنى ءجيى ىسساپارعا شىعاتىن قىز-كەلىنشەكتەر قازىر «تالگو» وقيعاسىنان» كەيىن قالىڭ ۇرەيدىڭ قۇشاعىنا ەنگەن.

ماسەلەن, بەلگىلى تەلە­جۇر­گىزۋشى دانا نۇرجىگىت الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردىڭ بىرىندەگى پاراق­شا­سىندا: ء«ىسساپاردان كەلە جاتىپ, پويىز كۋپەسىندە زورلانعان ايەل تۋرالى ويلاسام, توبە شاشىم تىك تۇرادى! مەن جولدا كوپ جۇرەمىن... كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اۋىر! ءتانىڭ زورلانعانى – ءبىر, جانىڭ زورلاندى, نامىسىڭ تاپتالدى عوي! مۇنداي قىلمىس ءۇشىن ەكى جارىم جىل تۇرمە دەگەن از! از!», دەپ جازدى.

وسىندايدا ادەتتە جولاۋشىلار پويىزدارىندا ۆاگون ارالاپ, سپيرتتىك ىشىمدىك ىشۋشىلەردى اڭدىپ جۇرەتىن پوليتسيا قىزمەت­كەر­­لەرى قايدا بولدى دەگەن سا­ۋال دا تۋىندايدى. بىراق اككى جول­سە­رىكتەر پويىز قۇرامىنداعى پولي­­تسەيلەردىڭ تىنىعاتىن, كەزەك اۋىس­تىراتىن ۋاقىتىن دا جاقسى بىل­گەندەرىنە كۇمان جوق. قىزدىڭ زورلانعان ۋاقىتى دا تاڭعى ساعات 4.00-ءدىڭ شاماسى...

 ۇلتتىق ءداستۇر قۇتقارادى

جالپى باتىس ەلدەرى مەن امە­ري­­كا قۇراما شاتتارىندا كەڭىنەن قول­­­دا­نىلاتىن, ءتۇپ-تامىرى اعىل­­­­شىننىڭ «harassment» دەگەن سوزىنەن الىنعان ۇعىم بار. بۇل «حاراس­سمەنت» تۇسىنىگى ءارتۇر­لى كەيىپتەگى پسيحولوگيالىق قى­سىمدى بىلدىرگەنىمەن, ءىس جۇ­زىن­دە­گى اۋقىمى كەڭ. تالداپ ايتار بولساق, ءبىر ادامدى رەن­جى­تۋگە نەمەسە قورلاۋعا, وزگە­لەر­دىڭ جەكە شەكاراسىن جۇيەلى تۇردە بۇزۋعا باعىت­تال­عان پسيحو­لو­گيا­لىق قىسىم­نىڭ بۇل تۇرىنە سوزبەن مۇقاتۋ, ءىس-ارەكەت جانە ەرسى قىلىقتارىنىڭ بارلىعى, ءتىپتى جانىڭنان وتكەن ادامنىڭ سوڭىنان ىسقىرۋدىڭ ءوزى جات­قى­زىلادى. ادەتتە مۇندايدا جابىرلەنۋشىلەر, ايتالىق بالالار – ەرەسەكتەردەن, ەرەسەك ەر-ازامات­تار مەن ايەلدەر – باس­تىق­تارىنان, ايەلدەر – قو­عام تال­قىسىنان, ال ەرلەر جاعى – كۇلكى بولۋدان جاسقانىپ, «حاراس­سمەنت» ۇعىمىنىڭ اياسىنا كىرەتىن قىسىمدار بويىنشا جاق اشپايدى. مۇنداي «ۇندەمەستىك قاسيەت» ءبىزدىڭ قانىمىزعا دا ابدەن ءسىڭىستى بولعان. ويتكەنى ەل ىشىندە باسشىلارى جىنىستىق سيپات­­تاعى قىسىم كورسەتىپ, مەي­رام­­حانالارعا شاقىرىپ, ءتۇرلى سىيلىقتار جاساپ, ءزابىر كورسەتۋگە دەيىن باراتىن جاعدايلار از ەمەس. بۇل رەتتە جابىرلەنۋشى الدىمەن جۇمىس ورنىنان ايىرىلىپ قالۋدان, سونان سوڭ ابىرويىنىڭ توگىلۋىنەن تايساقتاپ, قىلمىسقا پارا-پار ارەكەتتەرگە امالسىز توزەدى نەمەسە جۇمىستان ءۇن-ءتۇن­سىز كەتىپ تىنادى. ال دامىعان ەلدەردە «حاراسسمەنتتىڭ» جازاسى اۋىر. جالپى, مۇنداي تاۋەل­دىلىكتىڭ, جىمىسقى ويعا قۇ­رىل­عان ۇستەمدىكتىڭ سوڭى اۋىر جاع­دايلارعا دا سوقتىرارى انىق. بىرىنشىدەن, جابىرلەنۋشى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اۋىر كۇي­زە­لىسكە تۇسەدى. ەكىنشىدەن, جازا­سىز­دىق­تىڭ ءدامىن سەزگەن ادام اناۋ جولسەرىكتەر ءتارىزدى اسا اۋىر قىلمىستارعا بارعانىن اڭداماي قالادى.

وسى حالىقارالىق ۇعىمعا كىرەتىن دالەلدى الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. 2013 جىلى قا­زاق­­ستاندىق سپورتشى ازامات تەڭىز­باەۆ ەلىمىزدىڭ تاەكۆوندودان جاستار قۇراماسىنىڭ ساپىندا مەكسيكاداعى الەم بىرىن­شىلىگىنەن قايتار جولدا ۇلى­بري­تانيادا ويلاماعان جەردەن ۇلكەن داۋعا تاپ بولىپ, سوتتالىپ كەتە جازداعان ەدى. ۇشاقتا قال­عىپ كەتكەن سپورتشىنىڭ ءبىر يىعى جانىندا وتىرعان قىزعا ءتيىپ, ول بويجەتكەن ءبىر ساتتە جابىرلەنۋشىگە اينالىپ شىعا كەلگەن. وزىنە جىنىستىق سيپاتتاعى قىسىم جاسالدى دەپ, ستيۋاردەسساعا شاعىمدانعان يزرايلدىق قىزدىڭ ارىزى بو­يىنشا جەرلەسىمىز بريتاندىق «حيتروۋ» اۋەجايىندا تۇتقىنعا الىنادى. اقىرى نە كەرەك, بۇل داۋ جارتى جىلعا سوزىلىپ, ابىروي بولعاندا, وتانداسىمىز ارەڭ دەگەندە اقتالىپ شىقتى. مىنە, وركەنيەتتى ەلدىڭ ءتارتىبى دە, زاڭى دا وسىنداي.

بەلگىلى ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ مۇنداي ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋدا ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇرى­مىز, بولمىسىمىز ەسەپكە الىنۋى ءتيىس دەگەن پىكىر ايتتى.

– حالقىمىزدا «جەر داۋى» مەن «جەسىر داۋى» – وتە كۇر­دە­لى جانە اۋقىمى تەرەڭ ۇعىم­دار. وعان قوسا, ۇلى دالادا ايەلدەر, قىز-كەلىنشەكتەر ەرەكشە قۇرمەتكە بولەندى. ال ولاردى زورلاۋ كىسى ولتىرۋمەن تەڭ قىلمىس رەتىندە دارەجەلەندى. وسى­عان قاراماستان, قازىر ءبىز­دىڭ قو­عامدا قىزمەت بابىن نەمە­سە باسقا دا ۇستەمدىكتەرىن قولدانۋ ارقىلى جاسالاتىن ەرسى ارەكەتتەر تۋرالى اشىق ايتىلا بەرمەيدى. مۇنداي ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ جولى رەتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ايتار ەدىم. ءبىز حالقىمىزعا ءتان اسىل قاسيەتتەردى, قۇندىلىقتاردى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. «تالگو» پويىزىنداعى وقيعا بويىنشا پىكىر ەكىگە جارىلىپ, ءبىر تاراپ قىزدىڭ ءوزىن كىنالاپ جاتىر. بىراق قانداي جاعدايدا دا زورلاۋعا جول بەرىلمەۋى قاجەت, – دەيدى ت.قاليەۆ.

ال كەلەسى ساياساتتانۋشى ەرلان سايىروۆ «تالگو» پويى­زىن­­­دا بولعان جاعدايعا بەيجاي قا­راۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى.

– «قازاقستان تەمىر جولى» حالىقتان كەشىرىم سۇراۋى كەرەك. بۇگىندە كەشىرىم سۇراۋ دەگەنىمىز, السىز­دىكتىڭ, الجۋازدىقتىڭ بەل­گىسى دەگەن جالعان پىكىر قالىپ­تاس­قان. ال شىنىنا كەلەتىن بولساق, كەشىرىم سۇراۋ – بيىك پاراساتتىڭ, جوعارى اقىل-ويدىڭ بەل­گىسى. سوندىقتان كەشىرىم سۇ­راۋ­دى ءومىر سالتىنا ەنگىزسەك, كوسەگەمىز كوگەرۋدىڭ العىشارتى بولۋى ابدەن ىقتيمال, – دەپ وي قورىتتى ساياساتتانۋشى.

ۇلتتىق تاسىمالداۋشىدان كەشىرىم سۇراتۋدى قوعام تالاپ ەتە باستاعان ۋاقىتتا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندە وتكەن كەڭەستىڭ مىنبەسىن پايدالانعان «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قانات الماعامبەتوۆ تاسىمالداۋشى كومپانيانىڭ جانە جەكە ءوزىنىڭ اتىنان جابىرلەنۋشىدەن كەشىرىم سۇرايتىنىن مالىمدەدى. ال بۇل كەڭەستىڭ ءىزىن الا ۇيىم­داستىرىلعان ءباسپاسوز ءماسلي­حا­تىندا جابىرلەنۋشىگە سوت شەشى­مى­مەن قاراستىرىلاتىن بارلىق زاڭدى وتەماقى تولىق تولەنەتىنىن حابارلادى.

سايىپ كەلگەندە, حالقىمىزعا ءتان داستۇرلەر مەن تاۋەلسىز ەلى­مىز­دىڭ زاڭناماسى دا, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ساياساتى دا قانداي دا ءبىر زورلاۋعا, قورلاۋعا, قور­لىق­قا, الىمجەتتىككە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان. بۇل ناعىز قۇ­قىقتىق مەملەكەتتەرگە جارا­­سىم­دى قاسيەت. قالاي دەسەك تە, جوعارىداعى وقيعالار قوعام ساناسىن ءبىر سىلكىپ الدى. بىراق ۋاقىت وتە بۇل داۋدىڭ دا جاڭ­عى­رى­عى كومەسكىلەنە تۇسسە, قاۋىپ­سىزدىكتى تاعى كەيىنگە ىسىرا تۇراتىن جامان ادەتىمىز بار.