– كاكەن اعا, جالپى جۋرناليستيكانىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مەن مىندەتى تۋرالى ءسىز بىرقاتار عىلىمي ەڭبەك, مونوگرافيا جازدىڭىز, ال سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى زاماناۋي جۋرناليستيكادا ايرىقشا بايقالىپ وتىرعان ەكى مىندەتىن الابوتەن اتاپ ايتۋ كەرەك سياقتى: ءبىرى – قوعامدى اقپاراتتاندىرۋ بولسا, ءبىرى – قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋ. بىراق وسىنشاما اقپاراتتىق تاسقىننىڭ اراسىنان شىندىقتى تانۋ كۇننەن-كۇنگە قيىنداپ بارادى, وقىرمانعا مامان رەتىندە ءوز كەڭەسىڭىزدى ايتىڭىزشى: ساپالى اقپاراتتى قالاي اجىراتامىز؟
– جۋرناليستيكانىڭ بۇرىنعى دا, قازىرگى دە, ءوزىڭىز ايتقانداي, زامانالى سيپاتى تابيعات, جاراتىلىس قۇبىلىسىمەن قابىسىپ, ۇيلەسىم تاۋىپ جاتىر. راسىندا دا, ونىڭ قىزمەتىن قورشاعان الەمدى تانۋ, ساراپتاۋ, فاكتىنى اقپاراتقا اينالدىرۋ قابىلەتىنە قاراپ, اقپاراتتىق, ناسيحاتتىق, اعارتۋشىلىق, رەتتەمەلىك, گەدونيستىك-كوڭىل كوتەرۋشىلىك دەپ تىزبەكتەي بەرۋگە بولادى. ونى كاسىپ رەتىندە ايشىقتاي تۇسەتىن الۋان قىرى ۋاقىت پەن كەڭىستىك اۋقىمىندا بەدەرلەنەدى. الايدا وسىنشاما فۋنكتسيانىڭ اراسىنان ەكەۋى ەرەكشە دارالانىپ كورىنەدى, ول – وفلاين باسىلىمدارداعى اعارتۋشىلىق ميسسيا جانە راديو مەن تەلەۆيزياداعى كوڭىل كوتەرۋشىلىك باعىت. اقپاراتتاندىرۋ جالاڭ دەرەككە عانا ارقا سۇيەپ, اۋديتورياعا ءارسىز كۇيىن دە جول تارتسا, ول جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنە قونبايدى, ساناسىنا سىڭبەيدى. قازىرگى الەمدىك مەدياوندىرىستە اقپارات تاۋارعا, تاۋار بولعاندا, كوز تارتاتىن, مەنمۇندالايتىن بۇيىمعا اينالدى. جۋرناليست وبرازدى ويلاۋعا دەن قويا باستادى. ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن كونديتەرلىك ءتاتتىنىڭ, حوش ءيىسى بويىڭدى بالقىتىپ وتەر ءاتىردىڭ ديزاينىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى. ول ءبىر جاعىنان – اقپارات, ەكىنشى جاعىنان – جارناما. انەكەي, دەرەك پەن وقيعانىڭ ۇستىنە ىلگەنى, درەسس كودى دا وسىلايشا ءوز بويىنا جاراسىپ تۇرعانى ءجون. مىنە, «مەن ادەمىمىن, كورىڭدەر, الىڭدار» دەگەن اقپارات قانا وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزەدى, كورەرمەننىڭ نازارىن اۋدارادى. ەل ساتىپ الادى. باسقانىڭ قولىندا جوق ەكسكليۋزيۆ تاۋار دەگەنىڭىز, مىنە, وسى. مەن شەتەلدەرگە, اسىرەسە ەۋروپا ەلدەرىنە ءجيى ساپار شەكتىم. مەرزىمدى باسىلىمدارىنىڭ, راديو-تەلەۆيزياسىنىڭ كونتەنتتەرىنە, مازمۇندىق-پىشىندىك ادىستەرىنە الدىمەن نازار اۋدارۋ كاسىبي داعدىما اينالعان. بايقاعانىم, ولار اقپاراتتى ءدال وسى سيپاتتا ۇسىنادى. كوركەم, وبراز, كەلبەت پەن سىمبات. جۇتىنىپ تۇرادى. ال «بالەن جەردە وسىنداي شارا ءوتتى» دەگەن قۇرعاق حاباردان كەلىپ-كەتەر دانەڭە جوق, ساناڭدا ءىز قالدىرماي وتە شىعادى. جالاڭ اقپاراتتى قالاي كوركەمدەۋگە بولادى؟ ارينە ەڭ ءبىرىنشى ءتىلدىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەسىڭ. ودان وزگە دىبىس, بەينە قۇرالدارى دا جۋرناليست اقپاراتىن جاساندىرۋعا قىزمەت ەتەتىن قۇرالدار. تەگىندە ادام تابيعاتىنىڭ ءوزى سۇلۋلىقتى ۇناتادى, كوركەمدىككە ۇمتىلىپ تۇرادى, جاراتىلىس زاڭى سولاي. ەڭ باستىسى, اقپارات تاسقىنىنىڭ باسى-قاسىندا وتىرعان جۋرناليستيكا عىلىمى مەن پراكتيكاسى اعىن سۋ سەكىلدى ءوزىن ءوزى تازالاپ وتىرادى. باسقا ءپان, باسقا ماماندىقپەن سالىستىرعاندا, جۋرناليستيكانىڭ ءباسى ءدال وسى جاعىنان جوعارى.
– قالاي ايتساق تا, قازاق جۋرناليستيكاسى ادەبي, كوركەم تىلگە, وتكىرلىككە, تاپقىرلىققا نەگىزدەلە قالىپتاستى. مۇنى بۇگىندە سانالى تۇردە تەرىسكە شىعارىپ, جۋرناليستيكا ءتىلىن جۇتاڭدىققا قاراي باستاپ بارا جاتقانداردىڭ قاتارى مولىعىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەگە قالاي قارايسىز؟
– بۇگىنگى جۋرناليستيكا ءتىلىنىڭ قاساڭ تارتىپ بارا جاتقانىن قانشا جىلدان بەرى ايتىپ تا, جازىپ تا, ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ تە كەلە جاتىرمىز. بىراق ونى تۇزەتۋگە شامامىز جەتىڭكىرەمەي تۇر. نەگە؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, اۋىلداعى مەكتەپتەردە ادەبيەت ءپانى بۇرىنعىداي وقىتىلمايدى. باياعى ءبىزدى الديلەگەن اجەلەر مەن كوكىرەگى جىر-داستان قارتتار قازىر جوق. ءدال وسى جەردە جاراتىلىس سىرىن تالقىلاعان التى ەۆرەي تۋرالى ءبىر ءتامسىل ايتايىن. مۇسا-مويسەي: ء«بارى انا جاقتان», – دەپتى سۇق ساۋساعىن زەڭگىر كوككە شانشىپ. سۇلەيمەن-سولومون: ء«بارى مىنادان باستالادى», – دەگەن ەكەن الاقانىمەن ماڭدايىن سيپاپ. سودان كەيىن ايسا-يسۋس: «جوق, ءبارىنىڭ كىلتى مىنا جەردە», – دەپتى الاقانىمەن جۇرەك تۇسىن باسىپ. ماركس كەلەدى دە: «جوق, سەندەردىڭ ءبارىڭ دە قاتەلەسەسىڭدەر, ءبارىن بيلەيتىن مىناۋ», – دەيدى قارنىن شارتىلداتىپ. مۇندايدا فرەيد قاراپ قالا ما: «بۇكىل ادامزاتتىڭ تۇپكى مۇراتى بىرەۋ عانا», – دەيدى كىندىكتەن تومەندەۋدى بارلاپ. سوڭىندا ەينشتەين تۇرىپ ايتقان ەكەن: «بارىڭدىكى قاتە, سەبەبى ءبارى دە سالىستىرمالى». التى ەۆرەيدىڭ ايتقانىنا مەنىڭ قوسارىم, بۇگىندە ءبارى كومپيۋتەرگە تاۋەلدى. اۋزىڭا سالساڭ, بال تاتيتىن, بۋىن-بۋىنىڭدى بويلاپ, شىمىرلاتىپ اپ كەتەر بايىرعى كوركەم ءتىل الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قارادۇرسىن لەپەسىمەن تايتالاسا الماي, تاسادا قالىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. تالاي جىلداردان بەرى وقىتۋشى بولىپ كەلەمىن, اۋديتوريادا وتىرعان شاكىرتتەرمەن پىكىر الىسساڭ, ەستەتيكالىق جاعالاۋلارعا سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتاي توسىرقاي قارايدى.
– جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بۇگىندە كىمدەر وقىپ ءجۇر؟ ىلگەرىرەكتە فاكۋلتەت ىشىندەگى «فولكلور» بويىنشا «جۋرفاكتىڭ 1-كۋرسىنا 49 اقىن مەن ءبىر جۋرناليست كەلىپ ءتۇسىپ, سوڭىندا 49 جۋرناليست, 1 اقىن ءبىتىرىپ شىعادى» دەيتىن ستاتيستيكاسى ساقتالعان با؟
– ول راسۋل عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» ەسسەسىنىڭ جاڭعىرىعى عوي. كۇنى كەشەگە دەيىن جۋرفاكقا, نەگىزىنەن, ىشكى دايىندىعى مول, جازۋ-سىزۋدىڭ جايىن بىلەتىن تالانتتى, ىنتالى بالالار تۇسەتىن. ال قازىر جاعداي ءبىرشاما وزگەردى. تالانت پەن دارىن – باستى ولشەم ەمەس. ورتالاۋ بالل جينا, اقىسىن تولە – وقي بەر. «قابىلەتىڭ جوق» دەپ ايتۋعا حاقىڭ جوق, شىعارىپ جىبەرە المايسىڭ, ول ارەكەتىڭ زاڭعا تومپاق. ءول, ءتىرىل – ءبىتىرتىپ شىعار. تالانت پەن دەموكراتيا اراسىنداعى قايشىلىق دەگەنىمىز, مىنە, وسى. ەرتەڭ وندىرىسكە بارعاندا رەداكتسياداعىلار ء«ال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن تۇلەكتىڭ ءتۇرىن قارا» دەمەي مە دەپ قاتتى قينالامىن. سوندىقتان ەركىن ويلاۋدى, جازۋ مەن سىزۋدى, ەندى قايتەيىك, الىپبيلىك دەڭگەيدەن وربىتۋگە تۋرا كەلەدى. مەرزىمدى باسپاسوزدە شىققان جاريالانىمدارىن توم-توم ەتىپ كوتەرىپ كەلگەن كەشەگى ابيتۋريەنتتەردى, قازىرگى جۋرناليستيكا مەكتەبى شەبەرلەرىن ۇلگى ەتەمىز, ءسوز ونەرىنە ىقىلاسىن وياتۋعا تىرىسامىز. مەنىڭ قاعيدام, ەلۋ ستۋدەنتتىڭ ىشىنەن ون بالا جارىپ شىعىپ, تانىمال جۋرناليست اتانسا, مىندەتىمىزدىڭ ورىندالعانى. قابىلەتتى, تالانتتى ستۋدەنتتەر جوق ەمەس, بار. بويىنان ۇشقىنىن دا, جالىنىن دا بايقايمىز, ال ەستى بالالار سولارعا ىلەسىپ, بىرتىندەپ وزدەرى دە بوي تۇزەي باستايدى.
– گازەت-جۋرنال بىتكەننىڭ ءبارى ينتەرنەت سايتتاردىڭ جەمىنە اينالدى. جىلت ەتكەن جاقسى دۇنيە شىقسا, جالما-جان جاعالاتا كوشىرىپ باسۋدى قالىپتى داعدىعا اينالدىردى. بايقايسىز با, ماتەريالدىڭ بىرەگەيلىك قاسيەتى جوعالىپ بارادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەكسكليۋزيۆ تاۋار جوققا ءتان, نە ىستەمەك كەرەك؟
– تاعى دا ايتۋعا تۋرا كەلەدى, بۇل جەردە ءبارىن تالانت شەشەدى. تالانت تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل ىسپەتتەس. ەستى قوعامدا مەنەدجمەنت پەن بيزنەس تالانتقا تابىنادى. ارعى جاعىنا بارماي-اق, وسىدان 20-25 جىل بۇرىنعى گازەت-جۋرنالداردا ىستەگەن مىقتى جۋرناليستەردىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك قولتاڭباسىن مەن ءالى ۇمىتا قويعام جوق. سول جىلدارداعى ماتەريالدىڭ سوڭىنداعى ءجۋرناليستىڭ اتى-ءجونىن الاقانىڭمەن باسىپ تۇرىپ, باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ شىقساڭ, اۆتورىنىڭ كىم ەكەنىن اينا-قاتەسىز تاني كەتەتىن ەدىك. مىنە, بۇل – بىرەگەيلىك. بۇل – قولتاڭبا. ال بۇگىنگى جۋرناليستەردىڭ جازعانىندا دارالىق بايقالمايدى, ءبارى دەڭگەيلەس, ءبىر قولدان شىققانداي ۇقساس. وسى جەردە تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ شەتى قىلتيادى, كەزىندە جۋرناليستەر ىسساپارعا, جولساپارعا ءجيى شىعىپ, ەلدى مەكەندەر مەن ءوندىرىس ورىندارىن ارالاۋدان قولى بوسامايتىن. ال قازىر جۋرناليست سالقىن كابينەتتە وتىرىپ الىپ كومپيۋتەر ىشىندەگى اقپاراتتان وقيعانى جوسىلتىپ شىعادى. بۇعان مەن «وفيستىك جۋرناليستيكا» دەپ ات قويعانمىن. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تۇبىنە وسى جەتە مە دەپ قاۋىپ قىلامىن. قازاقتا تۋرا جۋرناليستەرگە ارناپ ايتىلعانداي: «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەن ماتەل بار. جۋرناليسكە ەڭ كەرەك قاعيدا وسى – ومالىپ وتىرماۋ كەرەك, كوزىمەن كورۋ كەرەك, سەزىنۋ كەرەك. بۇگىنگى باسىلىمداردا, راديو-تەلەۆيزيادا ىستەپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ كوپشىلىگى ءوزىمنىڭ شاكىرتىم. ولاردى سىناعانىم, ارينە ءوزىمدى دە اياماعانىم. ولاردىڭ ءمىنى – مەنىڭ دە ءمىنىم.
سودان كەيىنگى سوردىڭ ءبىرى – ستۋدەنتتەردىڭ 1-كۋرستا اۋداندىق باسىلىمداردان تاجىريبەدەن ءوتۋى سيرەگەن. قاعاز فورماتتى باسىلىم ستيل قالىپتاستىرادى. گازەت شىعارۋدىڭ كۇردەلى جۇمىس ەكەنىن, تاپسىرما الىپ, ونى زەرتتەپ, ورىنداۋدان باستاپ, بەتتەلىپ-قاتتالىپ, قول قويىلىپ, وندىرىسكە جىبەرىلگەنگە دەيىنگى ۇدەرىستى كوزىمەن كورمەيدى. تاجىريبە شيكىوكپە ستۋدەنتتى جىلدام شيراتادى. رەداكتسياداعى سارت-سۇرت جۇمىستى كورسە, ءوزى ءۇشىن جاۋاپتى شەشىمدى دە جىلدام قابىلدار ەدى: ءوزىن دە, ۇيدەگى اتا-اناسىن دا, ۇستازداردى دا قيناماي ءارى قاراي گازەتتە ىستەۋدى نە ماقسات ەتەدى نەمەسە كۇن جارىقتا باسقا سالاعا اۋىسادى. 2-كۋرستا وبلىستىق, ال جوعارى كۋرستاردا رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا بارۋدى ساتى-ساتىمەن جۇزەگە اسىرۋ داعدىسى تولىقتاي توقتاعاندىقتان, بولاشاق جۋرناليستەردىڭ داعدارىسى دا ەرتە باستالىپ كەتكەندەي. ولار بۇگىندە كوبىنە سايتتاردى جاعالايدى نەمەسە تەلەۆيزيانى توڭىرەكتەيدى. اركىمنىڭ كوڭىلى جوعارى عوي, كوكىرەكتىڭ جوعارىدا بولعانى جاقسى شىعار, بىراق تومەننەن باستاپ, ساتىلاپ دامىعاندى دۇرىس دەپ ويلايمىن. بىزگە وسى جەتىسپەيدى.
– جاڭالىققا ەشكىمنىڭ مونوپولياسى جۇرمەيدى, ول – ورتاق. بىراق ونى تاراتۋدا سايتتاردان دا بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىلەر العا شىعىپ كەتتى. ءوزىن ءوزى ءجۋرناليسپىن دەپ جاريالاعان بلوگەرلەر قازىر وتە كوپ. بۇدان جۋرناليستيكانىڭ كاسىبي ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسە مە, الدە تومەندەي مە؟
– مىسالى, ارىستاعى اپاتتى تىلگە تيەك ەتەيىك. اقپارات ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جەلىدە بۇرق ەتە قالدى. كاسىبي ءجۋرناليستىڭ ەرەكشەلىگى دە, ارتىقشىلىعى دا مۇنداي وقيعانى مىندەتتى تۇردە كوزى جەتىپ, تەكسەرىپ بارىپ, جاريالايدى. ارعى جاعىنا ءۇڭىلىپ, وي ەلەگىنەن, سانا سۇزگىسىنەن وتكىزىپ بارىپ تاراتادى. زياندى جاعىن تاعى ويلايدى. ال بلوگەرلەر, قالتاسىنا سمارتفون سالعان كەز كەلگەن سەرگەك ادام بۇلاي تالداپ-تارازىلاي المايدى, سالماعى مەن ماڭىزىن ساراپتاپ جاتپاستان, الەۋمەتتىك جەلىگە لاقتىرا بەرەدى. بىرەۋلەر بۇعان ءتىپتى «حالىقتىق جۋرناليستيكا» دەپ ات قويىپ, ايدار تاعىپ ءجۇر. بىراق مۇنىڭ جۋرناليستيكاعا ءۇش قايناسى سورپاسى قوسىلمايدى. اقپارات تاراتۋداعى ەڭ باستى شارت – ساۋاتتىلىق. قاي جاعىنان دا. ءبارىن باسىپ وزىپ, ءبىرىنشى بولىپ تاراتۋ جاقسى شىعار, بىراق بۇعان قوسا جاۋاپكەرشىلىك دەگەن دۇنيە بار ەمەس پە؟ مەنىڭ ويىمشا, ەڭ الدىمەن كاسىبيلىككە ارقا سۇيەۋ كەرەك. فاكتچەكينگ – اقپاراتتىڭ راس-وتىرىگىن تەكسەرىپ الۋ وتە ماڭىزدى. ءتىپتى سۇحبات بەرىپ وتىرعان لاۋازىمدى ادامنىڭ ايتقانىن دا تەكسەرىپ العان ارتىق ەمەس. سەبەبى بۇل دا حالىققا دۇرىس اقپارات تاراتۋداعى باستى امالداردىڭ ءبىرى.
– كاكەن اعا, 70 جاسقا كەلىپ وتىرسىز, قۇتتىقتاۋىمىزدى قابىل الىڭىز. ءوزىڭىز قاتارلاستاردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءتىلىن ەرتەرەك مەڭگەرىپ الىپ, پوست جاريالاپ, ەرىنبەي-جالىقپاي پىكىر جازاتىنىڭىزعا قىزىعا قارايمىز. الەۋمەتتىك جەلى ۋاقىتىڭىزدى ۇرلاماي ما؟
– كوپ راحمەت. عىلىمدا «قاجەتتىلىك تەورياسى» دەگەن قيسىن بار. اۆتورى – امەريكانىڭ اتاقتى الەۋمەتتانۋشى-پسيحولوگى ابراحام ماسلوۋ. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەت, ادام, تابيعاتتان, ومىردەن, قورشاعان ورتاسىنان وزىنە قاجەتىن عانا الادى. بۇل البەتتە, قايتارىمدى ۇدەرىس. الەۋمەتىك جەلىنىڭ تۇتىنۋشىسىنا اينالعانىما ءبىرشاما جىل بولدى, ول ماعان كەرەك, سەبەبى مەن جاستارمەن جۇمىس ىستەيمىن. ولار نە ويلايدى, نەگە قىزىعادى, نە تۋرالى ايتادى, نەنى مۇرات تۇتادى؟ ەگەر سەن ولاردان ءبىر تابان ىلگەرى, وق بويى وزىق تۇرماساڭ, سەن ولارعا ءسوزىڭدى وتكىزە الاسىڭ با؟ تاعىلىم السىن دەپ ارىدەن, رۋنا جازبالارىنان, ءال-فارابي مۇرالارىنان, تاريحتان جول باستايسىڭ. وتكەندى ءبىلسىن دەيسىڭ. وتكەن مەن بۇگىننىڭ ىشكى بىرلىگىن, تۇتاستىعىن جوققا شىعارا الماساق كەرەك. سول ۇلتتىق نەگىزدەرگە تابان تىرەي جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىپ تۇرعان جاستىڭ قۇلشىنىسىن, قىزىعۋشىلىعىن بارىنشا قولداۋىمىز كەرەك. مىنە, وسىندايدى ويلاعان ادامعا قازىرگى كەزەڭنىڭ لەبىن دە ەسكەرىپ, شەكسىز-شەتسىز اقپاراتتىق كەڭىستىككە اينالىپ كەتكەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنگەننىڭ ەش زيانى جوق.
– وقىرماننىڭ نەگىزگى بولىگى قاراپايىم اۋىل ادامدارى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. اۋىلعا بارساڭ «ونى گازەت جازدى عوي, وتىرىك بولسا, نەگە جازادى, تاسقا باسىلعان ءسوزدىڭ وتىرىگى بولۋشى ما ەدى» دەپ وتىرادى. گازەتكە دەگەن وسى سەنىمدى ساقتاپ قالا الامىز با؟
– بۇل ءار باسىلىمنىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە, قانداي مۇددەنى كوزدەپ, كىمدەردىڭ ءسوزىن سويلەيتىنىنە بايلانىستى بولار. بىزدە بۇكىل قازاقستان اۋماعىندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى زەرتتەيتىن بىردە-ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جوق. سوندىقتان «قاي جەردە, كىمنىڭ, قانداي پىكىرى بار» دەپ تاپ باسىپ ايتا المايمىز. تەك قانا تۇسپالدايمىز. ماسەلەن, جەكەمەنشىك گازەتتەردىڭ سانى جاعىنان ەڭ كوپ تىركەلگەن ءوڭىر – تۇركىستان وبلىسى. «وسى گازەت تۋرالى پىكىرىڭىز قالاي؟», «مىنا باسىلىمعا جازىلۋىڭىزدىڭ سەبەبى نە؟», «قانداي تاقىرىپتاعى ماتەريالدارعا كوڭىل اۋداراسىز؟» دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلمەيدى. الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇيەلى جۇرگىزىلىپ, ءادىل ناتيجەسى شىعارىلىپ وتىرسا عانا عىلىمي نەگىزدەلگەن ناقتى كارتينا پايدا بولادى. راسىندا دا, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءباسپاسوزدىڭ پىكىرىنە وقىرمان قۇرمەتپەن قاراسا, رەسمي مەكەمەلەردىڭ دە ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بولاتىن. ويتكەنى باسىلىمنىڭ ءوزى دە, وندا قىزمەت ىستەيتىن تىلشىلەر دە ءمىنسىز سانالاتىن. سولاي بولاتىن دا. ءتىلشىنىڭ وقىرمان الدىنداعى ىشكى جاۋاپكەرشىلىگى, ىشكى مادەنيەتى مىقتى ەدى. جاۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي, اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا وتىرىپ ماتەريال جازۋ دەگەندى مۇلدە ەستىمەدىك, «تاقىر جەردە تابانىم تايىپ كەتپەسىن» دەپ ءبىر جازعانىن ون قايتارا وقىپ, اقيقاتىن ابدەن تەكسەرىپ, كوزى جەتكەن شىندىقتى عانا كوپشىلىككە ۇسىناتىن. ال قازىر قالاسا قاتەلەسە دە سالادى, قالاسا كەشىرىم دە سۇراي سالادى. جاۋاپكەرشىلىك ۇمىتىلعان. ءبارىنىڭ قۇنى تومەندەگەن. وسىعان قىنجىلاسىڭ.
– قازاق ءباسپاسوزى كەڭىستىگىندە ەڭ مىقتى گازەت ۇلگىسىن جاساي الدى دەپ قانداي باس رەداكتورلاردى اتاعان بولار ەدىڭىز؟ ماسەلەن, «شەرحان مۇرتازانىڭ تۇسىنداعى «سوتسياليستىك قازاقستان», «سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ كەزىندەگى «لەنينشىل جاس», جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى شىعارعان «انا ءتىلى» وقىلىمدى بولاتىن دەگەن لەبىزدەردى ءجيى قۇلاعىمىز شالادى. بۇل قاتارعا ءسىز كىمدى قوساسىز؟
– ءتورتىنشى رەداكتور رەتىندە عىلىمي-تانىمدىق جۋرناليستيكانى ىلگەرىلەتكەن كامال سمايىلوۆتى اتار ەدىم. اكادەميالىق ستيلدە جازىلاتىن قىزىقتى ماتەريالداردان ءوزىمىز ءۇشىن قايتسەك تە ءبىر قۇندى نارسە تاباتىن سول تۇستاعى ء«بىلىم جانە ەڭبەك», كەيىنگى «زەردە» جۋرنالى عىلىم ءتىلىن قازاقشالاۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسىن كورسەتتى. بىراق قايدا جۇرسەم دە, شەرحان اعامنىڭ اتىن اسقاقتاتۋدان جاڭىلعان ەمەسپىن. «انا ءتىلى» تەك ءتىلدىڭ ماسەلەسىن عانا قوزعاعان جوق, جارىلعاپتىڭ رەداكتورلىق شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل ۇلتتىڭ ماسەلەسى تۇڭعىش رەت قوعام بەتىنە قالقىپ شىقتى جانە وتە وتكىر ايتىلدى. اتتەڭ, ءدال سول داۋىرلەگەن ۋاقىتتىڭ قايتا اينالىپ كەلمەيتىنى وكىنىشتى. بۇلاردىڭ بارلىعى – ءيىلىپ-بۇگىلۋدى بىلمەگەن تۇلعالار. «الاي ءجۇر, بىلاي ءجۇر» دەگەن نۇسقاۋ بۇل كىسىلەرگە جۇرمەيدى. باسىلىمنىڭ مىنەزى باس رەداكتوردىڭ مىنەزىمەن ۇندەس كەلەتىنىن وسى مىسالداردان بايقادىق. ءبىزدىڭ بۇگىنگى قوعامىمىزدا «اتىڭ شىقپاسا, جەر ورتەنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ, «ايرىقشا» جولمەن ادام نازارىن وزىنە اۋدارعىسى كەلەتىندەر الماستىرا باستادى. بىراق جۋرناليست ءۇشىن باستى ولشەم – ايقىن ۇستانىم (پرينتسيپ) بولۋى كەرەك. جۋرناليستيكا شەنەۋنىكتەردىڭ قولىنا سۋ قۇياتىن داياشىعا اينالماۋى كەرەك.
– نەسىن جاسىرايىق, بۇگىنگى جۋرناليستىك كاسىپكە ءبارى ءتان: وعان قىسىم دا كورسەتىلەدى, ول قولشوقپار دا بولادى, تاپسىرىس تا ورىندايدى. وسىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ جۋرناليست جەكە باسىنىڭ نامىسى مەن كاسىپكە ادالدىعىن قايتسە ساقتاپ قالا الادى؟
– جالپى, مىندەتى ايقىن بولعانىمەن, مارتەبەسى ايقىندالماعان, شىعارماشىلىق الەۋەتى زور بولسا دا, الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان جۋرناليسكە بۇگىنگى كەزەڭ وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. جاس ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى پاتەردەن-پاتەرگە كوشىپ, جالاقىسى تومەن ورىنداردا جۇمىس ىستەپ, ەتى تىرىلەرىنىڭ اۋدارما جاساپ, ستسەناري جازىپ, اسابا بولىپ, «جاڭبىر-جاڭبىردىڭ» اراسىمەن جان باعۋعا ءماجبۇر ەكەنىن جاسىرا المايمىز. جۋرناليست مارتەبەسىنىڭ انىقتالماعانى, اكىمشىلىك, بانك جۇيەلەرىندە ولار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلماعانى قانشا جىلداردان بەرى ۇزدىكسىز ايتىلىپ, ماسەلە بولىپ كوتەرىلىپ كەلەدى, بىراق ءبىر شەشىمىنىڭ تابىلماي كەلە جاتقانى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءيىنىن باسا بەرەدى. ونىڭ دا وتباسى, بالا-شاعاسى بار. شەتەلدەگى ارىپتەستەرى سياقتى جوعارى جالاقى الىپ تۇرسا, سونداي مولشەردەگى قورى بولسا, قۇقىعى سونداي دەڭگەيدە قورعالسا, جۋرناليست بىرەۋدىڭ قولشوقپارى بولماس ەدى. ويتكەنى باسقا ەشبىر كاسىپكە حالىق جۋرناليسكە نازار اۋدارعانداي نازار اۋدارمايدى. كوپشىلىك جۋرناليستەرگە سەنەدى. سوندىقتان جۋرناليستەردىڭ جالاقىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ايلىققا جەتكىزۋ كەرەك. جۋرناليستيكانىڭ باستى كەيىپكەرى – شىندىق. ءجۋرناليستىڭ تابىناتىن ءتاڭىرى شىندىق بولسا عانا ەشكىمگە باس يمەيدى.
– ءسىزدىڭ قوس قاناتىڭىزدىڭ ءبىرى – جۋرناليستيكا بولسا, ءبىرى – ادەبيەت. جۋرناليستيكانىڭ ءتىلى بولەك قوي, ادەبي شىعارما جازۋعا وتىرعاندا كەدەرگىسىن كەلتىرمەي مە؟
– اكەم جىلقىشى ەدى. بەسىكتەن بەلىم شىعا سالا بارماقتاي كۇنىمنەن اشامايعا ءمىنىپ وسكەن قازاقپىن. ءسال وسكەننەن كەيىن وزدىگىمنەن ات جالىن تارتىپ مىنۋگە جارادىم. تىزگىننىڭ ەكى ۇشى بار. مەن ءۇشىن جۋرناليستيكا مەن ادەبيەت – تىزگىننىڭ وسى ەكى ۇشى سياقتى. پۋبليتسيستيكا, كەشە كوسەمسوز دەپ ەدىك, بۇگىن ءزامانسوز دەپ قولدانا باستادىق, مەن جازعان زامانسوزدەن كوركەمدىكتىڭ ءيىسى شىعىپ تۇراتىنىن كوپ وقىرمانىم ايتىپ جۇرەدى. ءوزىم دە كوركەم ادەبيەتتىڭ تىلىمەن جازعاندى ۇناتامىن. باسقالاردىڭ قالاي قابىلدايتىنىن بىلمەيمىن, سوندا عانا ءوز جازعانىم وزىمە جاقىن بولىپ تۇرادى. ءتىپتى مەنىڭ جۋرناليستيكاعا كەلۋىمنىڭ ءوزى ادەبيەتپەن, كوركەم فيلممەن بايلانىستى. ەكىنشىدەن, اۋىلداسىم, كورشىم, جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ دا ىقپالى زور بولدى. قولعا تۇسكەن كىتابىنىڭ ءبىرىن دە قالدىرماي وقىپ وسكەن ءبىز ءۇشىن اۋىلىمىزدان شىققان قالامگەردىڭ ءار شىعارماسى قاسيەتتى سوزدەي قابىلداناتىن. ەلىكتەدىك, «شىركىن, وسى اعامىزداي بول-ساق» دەپ ارماندادىق. ءانۋار اعامىزدىڭ «كوگىلدىر تاۋلار» دەگەن رومانىنداعى حامزا دەگەن جىلقىشىنىڭ ءپروتوتيپى – مەنىڭ اكەم. وسىلايشا ول كىسىنىڭ ءىزىن باسىپ ءبىز دە جۋرناليستيكاعا كەلىپ قالدىق. كەزدەيسوق ەمەس – نەگىز بولدى. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرى, قارتتارى كەكەسىنمەن قىجىرتىپ سويلەگەندى جاقسى كورەتىن. بىراق ول قىجىرتپاعا توڭ-تورىستىق تانىتىپ, وكپەلەيتىن دە ەشكىم بولمايتىن. ەزۋ تارتىپ قانا قوياسىڭ. ءتۇۋ-تۇۋدەن تارتىپ, ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ حيكايالارىن الىستان وراعىتىپ سويلەگەندە, تامسانىپ وتىراسىڭ. تەرەڭ ەدى. وسى تەرەڭدىكتەن ايىرىلىپ بارامىز. وكىنىشتىسى – وسى.
اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»