– اڭگىمەمىزدى تاياۋدا عانا ءوزىڭىز بارىپ قايتقان تاشكەنت-تۇركىستان ساپارىنان باستاساق...
– قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى جىلىنا وراي مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارنايى شارالار ازىرلەپ, ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار تەاترلارىنىڭ ۇزدىك قويىلىمدارىن تاشكەنت قالاسىندا كورسەتۋدى ماقسات تۇتقان-دى. سولاردىڭ ءبىرى – قوستانايداعى ءى.وماروۆ اتىنداعى دراما تەاترى بولدى. ۇجىم ەكى-ءۇش تۋىندىنى الىپ باردى, سونىڭ ءبىرى – مەنىڭ «مۇڭمەن الىسقان ادام» اتتى درامام بويىنشا قويىلىم (قويۋشى-رەجيسسەرى – ە.تولەۋباي). حابار كەلىپ, شاقىرعان سوڭ باردىق. كوردىك. وزبەكستاندىق اعايىنداردىڭ ىقىلاسىنا بولەندىك. تاشكەنت تورىندەگى اكادەميالىق دراما تەاترى ەكى كۇن بويى كورەرمەنگە لىق تولدى. سپەكتاكلدى باستان-اياق كورگەن, سوندا تۇرىپ جاتقان قانداس ازامات, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ق.سەيدانوۆ ءوز سوزىندە: «ءشولىمىز قانىپ, ماسايراپ قالدىق قوي!» – دەدى اعىنان جارىلا. جەرگىلىكتى باسىلىمداردا جىلى-جىلى پىكىرلەر جاريالاندى. تەلەديداردان سويلەپ, ءوز ويلارىمىزبەن بولىستىك. قايتار جولدا جاڭاشا تۇرلەنىپ, تامىرىنا قان جۇگىرىپ جاتقان قاسيەتتى تۇركىستانعا تابان تىرەپ, وندا دا وسى قويىلىم كورسەتىلدى. تەاتر ۇجىمىنىڭ تۇركىستانعا بەت بۇرۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. وبلىس ورتالىعى اتانىپ, وزگەشە تۇلەپ جاتقان قاسيەتتى مەكەنگە ونەردەن شاشۋ شاشىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنۋ قانداي عانيبەت!
– سوندا قانداي وي ءتۇيىپ قايتتىڭىز؟ قازاق تەاترلارىنىڭ قويىلىمدارىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە اپارىپ كورسەتۋدىڭ جاقسى جاقتارى مەن اتتەگەن-ايلارى بار ما؟
– ارينە, بار. الدىمەن پايدالى جاعى تۋرالى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ كوڭىلدەن شىققان قويىلىمدارىمىزدى الىس-جاقىن شەتەلگە اپارىپ كورسەتۋ ارقىلى ۇلتتىق تەاترىمىزدىڭ ءمارتەبەسىن اسقاقتاتاتىنىمىز ءسوزسىز. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, سونداي ساپالى دا سالماقتى, ايتارى بار درامالىق تۋىندى ەكەنىن جان-جاقتى ايگىلەيمىز. ۇشىنشىدەن, اكتەرلەرىمىزدىڭ ساحنادا ويناۋ شەبەرلىگىن كورسەتەمىز. ال قويىلىمعا كەلسەك – ونى سول ەلدىڭ تىلىندە ويناپ كورسەتۋ اسا مىندەت تە ەمەس, ىلەسپە (سينحروندى) اۋدارماسى بولسا جەتىپ جاتىر. ەش قيىندىعى جوق. ەندى اتتەگەن-ايىنا كەلەر بولساق, بۇل رەتتە, اسىرەسە كوزگە ۇرىپ تۇرعانى مىناۋ ءبىز ءالى كۇنگە وزىمىزدە قويىلىپ جاتقان سپەكتاكلدەردىڭ ەرەكشە تارتىمدى ءارى ەڭ ۇزدىكتەرىن بەلگىلەپ, انىقتاپ, قىرناپ, جوندەپ, ابدەن ساقاداي ساي ەتىپ وتىرعان جوق ەكەنبىز. ءبارى دە اسىعىس شەشىلىپ جاتادى. اياقاستىنان جولعا جينالۋ – ءتۇبى جاقسىلىققا باستامايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, كەز كەلگەن تەاتر ۇجىمىندا ەڭ كەم دەگەندە 1-2 وتە ءساتتى ءارى ادامزاتتىق ماسەلەلەردى باتىل تۇردە كوتەرە العان قويىلىم بارلىق ۋاقىتتا ءازىر تۇرسا قۇبا-قۇپ. مىنە, العاشقى باسىمدىق وسىعان بەرىلگەنى ءجون.
– شەتەلگە ۇيالماي الىپ شىعۋ ءۇشىن قويىلىمعا الدىمەن نە كەرەك؟ ەڭ نەگىزگىسى...
– نەگىزگىسى دەيسىز بە؟ مەنىڭشە, ەڭ الدىمەن جاقسى, ۇتىمدى, تەرەڭ ويلى دراماتۋرگيا جازىلۋى كەرەك. ال ونىڭ دەڭگەي-دارەجەسىن انىقتاپ, قالاي سارالاپ-سالماقتايمىز؟ بۇل – كۇرمەۋى كوپ ۇلكەن ماسەلە. كەزىندە مادەنيەت مينيسترلىگى جانىندا رەپەرتۋارلىق كوللەگيا جۇمىس ىستەپ تۇردى. مىنە, وسى كوللەگيا تالقىلاۋىنان سوڭ, وڭ باعا الىپ, «قويۋعا جارايدى» دەگەن پەسالار عانا ساحناعا جولداما الاتىن-دى. بۇگىن شە؟ كەز كەلگەن وبلىستا ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداپ, جەرگىلىكتى ەندى باستاپ جۇرگەن دراماتۋرگتىڭ ورتاقول دۇنيەسىن اسىعىس ساحنالاي سالادى. ءبارى ەمەس شىعار, بىراق كوبىنە وسىنداي جاعداي ءتان. قالام ۇستاپ, وسى باعىتتا تەر توگىپ جۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن, وسىنداي شالاجانسار شارۋا-ارەكەتتەن نە ۇتامىز؟ ۇتامىز با, اۋەلى...
– جاڭاعى ايتقان, رەپەرتۋارلىق كوللەگيا جايىن تۇسىندىرە كەتسەڭىز.
– ونداي شىعارماشىلىق توپ ءوز ۋاقىتىندا كوپ پايداسىن تيگىزگەنى شىندىق. مىنە, قازىرگى ۋاقىتتا دا سونداي شىعارماشىلىق توپ, بالكىم ساراپشىلار توبى قۇرىلىپ, بارلىق درامالىق شىعارمانى سۇزگىدەن وتكىزىپ وتىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر! جاقسى دۇنيە بولسا, دەرەۋ تەاترلارعا جولداپ, ساحنالانۋىن قاداعالاعان ءجون. ءتىپتى وسى ساراپشى توپ, ونىڭ ىشىندە رەجيسسەر دە, اكتەر دە, تەاتر سىنشىسى دا, دراماتۋرگ تا بولۋى شارت, زاماناۋي پەسانى ىرىكتەپ العان سوڭ, وعان قالاماقى تولەتۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلداي السا, قۇبا-قۇپ. قالاماقىنى دراماتۋرگ ءاربىر تەاتردان تىلەنىپ, سۇراپ جۇرمەۋى كەرەك. جاقسى ءدۇنيە جازدى ما, اقىسىن السىن. جامان دۇنيە جازدى ما, قايتا جوندەۋگە وتىرسىن. مۇنىڭ مەحانيزمىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جاساي الادى. ءتىپتى ءتۇسىندىرىپ ايتا كەتەيىن, ءبىر جىلدارى مادەنيەت مينيسترلىگى ۇزدىك درامالىق تۋىندىلارعا گرانت جاريالاپ, ءار جىلى 10-15 پەسانى ىرىكتەپ, وزىپ شىققاندارىنا 1,5-2 ميلليون كولەمىندە قارجى تولەگەن-ءدى. قارجى كوزى تابىلعان-دى. بىراق وسى يگى باستاما جول-جونەكەي توقتادى. ورنىنا «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» كونكۋرسى كەلدى, الايدا بۇل كونكۋرستا ءارى كەتسە 2-3 كىسى عانا جۇلدە الادى. بۇل رەسپۋبليكا كولەمىندەگى 50-دەن استام دراما تەاترى ءۇشىن تىم از. قىسقاسى, ەڭ بولماعاندا, سول بۇرىنعى گرانت ءبولۋ ءتارتىبىن قايتا جاڭعىرتسا دا, تەرىس بولماس ەدى دەيمىز. جاڭا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا.رايىمقۇلوۆا حانىم وسى جاعىنا بارىنشا كوڭىل اۋدارادى دەگەن ءۇمىت بار.
– ءسىزدىڭ جاڭاعى «مۇڭمەن الىسقان ادام» اتتى دراماڭىزدىڭ ساحنالىق قويىلىمى قانداي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟ تالاپ بيىگىنەن كورىنىپ جاتىر ما؟
– تۋراسىن-اق ايتايىن. الىس-جاقىن شەتەلگە الىپ بارۋعا لايىق پا دەسەك, ارينە قويىلىمدا ءمۇلت كەتكەن تۇستار بار. ىشىندە اۋىل اراسىندا ايتىلاتىن, قىرناپ الىپ تاستاسا دا ەش نۇقسان كەلتىرمەيتىن ەپيزودتار قىلاڭ بەرىپ قالادى. ونى مەن جازعان جوقپىن, شاماسى, رەجيسسەردىڭ قوسقانى, ال كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى تۇرعىسىنان كەلگەندە – ۇيالماي الىپ بارۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى مۇندا بۇگىنگى زاماننىڭ شىڭعىرعان شىندىعى انىق كورىنىس تاپقان. قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى ۋاقىت اعىمىمەن ەكىگە ءبولىنۋى جايلى ويتولعام. ءبىر بولىگى – شەتەلشىل, الەمشىل, ال ەكىنشى بولىگى – ۇلتشىل, حالىقشىل. مىنە, وسى جاعداي اسان قارتتىڭ ەكى ۇلى – مارات پەن ەلجان ارقىلى قيسىندى قيۋلاسىپ, ورىندى دامىپ وتىرادى. تارتىس تا وسى جەردەن ءوربيدى. اياعىنا دەيىن الدەنەگە ۇمىتتەنىپ وتىرعانىڭ... قانداي تاربيەدەگى ۇرپاق جەڭىسكە جەتەدى – سول وي مازالايدى. الدە... يتجىعىس بولا ما؟..
– سوندا نەنى مەڭزەپ وتىرسىز؟..
– لەۆ تولستويدىڭ ءبىر ءسوزى بار:
«...بەزرازليچيە – دۋحوۆنايا پودلوست!» دەيدى. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلسەك, ءبۇگىنگى زامان جاستارىنىڭ اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىققا, حالىقتىق ءمادەنيەتكە, انا تىلىنە, تۋعان تاريحىنا... ءاتۇستى قاراۋ سياقتى زياندى كەسەلدەردىڭ كورىنىپ قالاتىنى راس قوي. ول عانا ەمەس, ءوز ەلى مەن جەرىنە جانى اشىماستىق پەن بەيجاي قاراۋشىلىق بايقالىپ قالادى. پەساداعى ەكى جاستىڭ – اعايىندى جىگىتتەردىڭ اۋزىمەن وسى ءبىر كۇرمەۋلى ماسەلە بارىنشا اششى ايتىلادى. جۇرەگىڭدى سىزداتاتىنداي ەتىپ سويلەيدى.
– «ۇلتتىق دراماتۋرگيا – ەڭ الدىمەن ءوز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك», – دەپ ءجيى ايتاسىز. ءتىپتى بەلگىلى دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆكە جازعان اشىق حاتىڭىزدا دا وسىنى شەگەلەپ جاتاسىز. تارقاتىپ وتسەڭىز...
– انا جولى ءبىر تانىسىم ەكەۋمىز بۇگىنگى دراماتۋرگيا اينالاسىندا ءسوز قوزعاي قالعان ەدىك. «وتە قيىن جانر عوي, ول جايىندا نە بىلە قويسىن» دەپ ىشىمنەن ويلاپ تۇرعام. راسىندا وسى كۇنى ءوزىن جاقسى قالامگەر سانايتىن كەز كەلگەن كىسى دراما جايىنان ەركىن كوسىلىپ سويلەپ كەتە المايدى. سەبەپ؟ سونىڭ سەبەبىن ءوزىم دە ايتا المايمىن. بالكىم, وسىناۋ اساۋ جانردىڭ قۇپيا-قالتارىسى مولدىعىنان بولار. ول: «مىنا قازاق ءالى كۇنگە دراماتۋرگيانىڭ مول مۇمكىندىگىن سەزىنىپ, ءبىلىپ جۇرگەن جوق. درامالىق شىعارما ارقىلى ءومىردىڭ بارلىق قالتارىس-قۇپياسىن قامتىپ, جان-جاقتى سۋرەتتەپ كورسەتۋگە, ەل جۇرەگىنە جەتكىزە بايان قىلۋعا ابدەن بولادى. ارينە بىراق بۇل قازاقتا قازىرگى كەزدە ءجونى ءتۇزۋ, ويى تەرەڭ, ايتارى سالماقتى دراماتۋرگ جوقتىڭ قاسى. ادالىن ايتشى, ءبىزدىڭ ەلدە وسى دراما جانرى ءوز دەڭگەيىندە دامىپ كەلە مە؟ الدە, تەكىرەك اتتىڭ شابىسىنداي, اقساپ جاتىر ما؟» دەپ, سۇراق ۇستىنە سۇراقتى توپەلەسىن. شامدانا باستادىم. قازاقتا دراماتۋرگ جوق دەۋگە قالاي اۋزى بارادى ەكەن؟ كەشەگى زامانداعى م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ت.احتانوۆ, س.شايمەردەنوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, س.ءجۇنىسوۆ, ق.ىسقاقوۆ, ا.سۇلەيمەنوۆ, ت.ب. سالعان سارا جول نەگە ەستەن شىعادى؟ ءتىپتى ودان بەرگى د.يسابەكوۆ, ت.ابدىك, و.بوكەي, س.بالعاباي, ي.ورازباەۆ, ي.ساپارباەۆ, ت.نۇرماعامبەتوۆ, ب.مۇقاي, ت.ب. جالعاستىرعان سوقپاق شە؟
كەرەك دەسەڭىز, بۇدان سوڭ دا قانشاما قارىمدى دراماتۋرگتەر شىعىپ, ەل تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىن تولىقتىرا ءتۇسۋگە قۇلشىنا كىرىسىپ ءجۇر. تاقىرىپ جاعىنان دا الۋان ءتۇرلى درامالىق تۋىندىلار ومىرگە كەلدى. ولاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, تالداپ, تۇگەندەپ, ءسوزدى ۇزارتىپ جاتپالىق. كوزىقاراقتى كورەرمەن مەن وقىرمان وزدەرى-اق ءبىز ايتقالى وتىرعان تالانتتى قالامگەرلەردىڭ بەلگىلى تۋىندىلارىن سانامالاپ, ىشتەي ءبىلىپ وتىر. دەمەك, قازاق جۇرتشىلىعى دراماتۋرگيا سالاسىندا بەلگىلى ءبىر اسۋدان استى, ايتۋلى ونەر تۋىندىلارىن تۋدىرا الدى, ءتىپتى اراسىندا الەمدىك درامالارمەن تايتالاسا الاتىن تالانتتى شىعارمالار دا بار ەكەندىگىنە سەنىم بىلدىرە الامىز. وسى ورايدا زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. «ە, ولاي بولسا سول تالانتتى پەسالار نەگە الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, جارق ەتىپ كورىنبەي جاتىر؟». بار كىلتيپان وسى ارادا. دراماتۋرگيانىڭ باعى قايتسە جانادى؟ ارينە وتە ءساتتى ساحنالانعان جاعدايدا. ول كىمنىڭ مىندەتىنە جاتادى؟ ارينە, تالانتتى رەجيسسەردىڭ ءتول شارۋاسى. ايتايىن دەگەنىمىز – سوڭعى 25 جىل ىشىندە قانشاما پەسالار جازىلىپ, كوبىسى رەسپۋبليكالىق جابىق بايگەدە جۇلدە الىپ جاتسا دا, ساحنالاۋعا كەلگەندە كىبىرتىك كوپ. نەگە؟ نەگە ءبىزدىڭ رەجيسسەر اعايىندار ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق دراماعا كەلگەندە اسا ىقىلاسپەن (كەرەك دەسەڭىز, ۇلتتىق نامىسپەن) قارامايدى؟ ەگەر ىستىق ىقىلاس بولسا, قاي دراماتۋرگتىڭ دە تۋىندىسى (ارينە, تالانتتىلارى) قۇلپىرىپ, جايناپ شىعا كەلەر ەدى-اۋ. نامىس قالىس قالعان جەردە, ۇلتتىڭ دا مارتەبەسى اسقاقتاۋى ەكىتالاي. ۇلتتىق دراماتۋرگياعا قاتىستى ماقتانىش سەزىمىمەن قابات وسىنداي از-كەم كەرمەك وي دا كەۋدەگە مازا بەرمەيتىنىن جاسىرعىمىز جوق. مىنە, وسىنداي شەر بوپ قاتقان كەيبىر كەرمەك ويلاردى تالقىعا سالۋ ءۇشىن دۋلات اعا يسابەكوۆكە انەبىر جولى حات جازعام. دراماتۋرگ اعا جاۋاپ تا بەردى. ونى كوزىقاراقتى وقىرمان بىلەتىن بولار, ءسىرا. باسپاسوزدە جاريالاندى.
– وسى جەردە مىنانى سۇراعىم كەلەدى. ءسىز تەاتر ساحنالارىندا قويىلىپ جاتاتىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋدارما تۋىندىلارعا قالاي قارايسىز؟ سولاردىڭ كەيدە كوپتەپ قويىلۋىنا قارسىلىق بايقاتاتىن سياقتىسىز...
– الەمدىك جانە ورىس كلاسسيكاسىن اۋدارۋ كەرەك, ساحنالاۋ دا كەرەك – وعان ەش قارسى ەمەسپىن. قارسى تۇرىپ قايتەيىن... بىراق وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندەگى درامتەاترلاردىڭ باسىم بولىگى وسى اۋدارما كلاسسيكامەن «اۋىرعان», شەكسپيردەن باستاپ چەحوۆقا دەيىنگى الەم مويىنداعان دراماتۋرگتەردى جاعالاپ, سولارعا كوزسىز تابىنىپ, ۇزاپ شىعا الماي جاتادى. بىزدىڭشە, كلاسسيكانى ساحنالاۋ ءارى قىزىق, ءارى ءتيىمدى. ويتكەنى ونى قالاي ساحنالاۋ كەرەكتىگىن ويلاعاندا, ۇلگى بولار قويىلىمدار بار. سونىڭ اينالاسىندا از-كەم ىزدەنسە, وزىندىك جاڭالىق تا تاۋىپ الاتىن شىعار. جارقىراتۋعا دا بولار. ماسەلە باسقادا. مەن ۇلتتىق دراماتۋرگيانى دامىتۋ كەرەك دەگەندە, بۇگىنگى تەاترلارىمىزدا ءوز قالامگەرلەرىمىز جازعان كوركەم تۋىندىلار كوبىرەك كورىنسە دەپ ارماندايمىن. ءتولتۋىندىنىڭ باعى جانسا – ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ دا باعى جانادى. ءوزىمىز جازعان پەسا الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلە السا, ول جامان با؟ ءاربىر رەجيسسەر وسى جاعىن ەستەن شىعارماسا ەكەن. بۇل پىكىرىمنىڭ قاي جەرى ەرسى؟
– بۇگىندە «ۇزدىك دراما جازىلماي جاتىر, ياكي جازا الماي ءجۇر» دەگەن پىكىر كوبىرەك ايتىلادى. رەجيسسەرلەردىڭ كوڭىلى تولماۋىنا نە سەبەپ؟
– ۆيكتور گيۋگو «دراما – پوەزيانىڭ شىڭى» دەپ باعا بەرىپتى. بۇل اسىلى – كيەلى دە قاسيەتتى جانر. وعان قالام تەربەۋ – وتە جاۋاپتى ءىس. ءتىپتى تالانتتى بولۋ دا جەتىمسىز. اربىردەن سوڭ ات باسىنداي جۇرەك كەرەك.
رەجيسسەرلەرگە كەلەتىن بولساق, ولار دراماتۋرگتەرمەن قويان-قولتىق ارالاسپاي ما؟ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەمەي مە؟ سىرتتان سىن ايتا بەرۋ – اقىلدىلىق پا؟ جالپى, سپەكتاكل – ورتاق ويدىڭ جەمىسى. وعان دراماتۋرگ تە, رەجيسسەر دە, اكتەر دە, جارىق بەرۋشى دە, مۋزىكانت تا, تاعى باسقالار دا تۇگەلدەي ەنشىلەس. ەندەشە, ءبىر-ءبىرىمىزدى سىناي بەرمەي قول الىسالىق. ورتاق ىسكە جۇمىلالىق.– جالپى, بۇگىنگى كورىنىپ جۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى دراماتۋرگتەردىڭ ءوزارا بايلانىسى قالاي؟ باسقوسۋلار, كەزدەسۋلەر بولىپ تۇرا ما؟
– راس, ۇلكەن-ۇلكەن جيىندار, باسقوسۋلار وتپەيدى ەمەس ءوتىپ جاتادى. وعان الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ايتۋلى دراماتۋرگتەر, كينوستسەناريستەر كەلەدى. پىكىرالىسۋلار بولادى. بىراق...
ال مەن سونداي جيىنعا قاتىسقان بولسام... نە ايتار ەدىم؟ سول وي كەۋدەمدە ويناق سالىپ, كەڭىردەكتەپ تۇرىپ الدى. نە ايتۋشى ەك. بۇرىن دا ايتقانبىز, قازىر دە ايتامىز – ەندى دراماتۋرگيانىڭ جاساپ-جالىندايتىن زامانى تۋدى. ول ونەردىڭ ەڭ ءبىر ماڭىزدى اسا قاجەت سالاسىنا اينالىپ وتىرعانى ءسوزسىز. نەگە؟ ايتالىق قازىرگى ۋاقىتتا كىتاپ قولدان تۇسپەس قۇندى قازىنا ەمەس, بۇرىنعى قىزىعۋشىلىق جوق, كوپ وقىلا بەرمەيدى – كىمگە كىنا تاعارسىڭ؟! كينو ونەرىنە كومپيۋتەر ارالاستى, اكتەرلەردىڭ ويىنى تۇسىنىكسىز, جاساندىلىق باسىم ءتۇسىپ جاتادى, كەي تۇستارى سەندىرە بەرمەيدى – وعان نە دەرسىڭ.ال ساحنا ارقىلى ءبىر مەزەتتە كول-كوسىر ءومىر سىرىن شەرتە الاتىن سيقىرلى سپەكتاكل ەشقانداي جاساندىلىقتى سۇيمەيدى, تازا ويناۋعا, مەيلىنشە شىنشىل ويناۋعا تۋرا كەلەدى – بۇل اقيقات. دەمەك, دراماتۋرگيانىڭ, شىنشىل سپەكتاكلدىڭ ۋاقىتى كەلدى دەۋىمىز سودان. ولاي بولسا, زامان تالابىنا ىلەسكەن, ادامزاتتىڭ رۋحاني مۇقتاجىنا بەك جاراپ جاتقان دراماتۋرگيامەن «دوستاسۋ» كەرەك بولار.
– تەاتر مەن كينو ونەرىنىڭ اراسىندا كوپ ايىرماشىلىق بار ما؟ قالاي ويلايسىز؟– كينو ونەرىنىڭ ءوز ءتىلى بار. ءوز ەرەكشەلىگى بار, ال تەاترلىق قويىلىم مۇلدە باسقاشا. الايدا, ۇقساس جەرلەرى دە جوق ەمەس.
بىزدە دراماتۋرگ پەن كينودراماتۋرگتەردى شاتاستىرىپ الىپ جاتادى. ارينە اسا تالانتتى بولسا, ەكەۋىن دە مەڭگەرىپ كەتە الاتىن شىعار. ءاي, بىراق...– نەگە ءمۇدىردىڭىز؟
– مەنىڭشە, درامالىق شىعارما جازۋ, اسىرەسە اسا قيىن. ازعانا ۋاقىتتا بۇكىل ويدى, بار ايتپاعىڭدى سىعىمداپ, جيناقتاپ, تۇيىندەپ, كورەرمەنگە بەرىپ ۇلگەرۋىڭىز كەرەك.
– كينودا دا سولاي ەمەس پە؟
– كينو ونەرىنىڭ مۇمكىندىگى شەكسىز. ونى ءتۇسىرۋ كەزىندە نەشە ءتۇرلى تەحنيكالىق ءادىستەردى قولدانۋعا ەركىندىك بار, ال سپەكتاكلدە... كورەرمەن ساعان قاراپ وتىر. ولاردى قالاي الداي الاسىز؟ ءبارى شىنايى...– قازىرگى زاماندا تەاترلىق قويىلىمداردى جۇيەلەپ, بارىنشا ءتارتىپكە كەلتىرۋ ءۇشىن قانداي-قانداي نەگىزگى تالاپتاردى ايتار ەدىڭىز؟
– ەڭ دۇرىس جولى – مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە جاڭاعى ءبىز ايتقان ساراپشىلار توبىندا تالقىلانىپ, قابىلدانعان سوڭ, قالاماقى تولەۋ. ەكىنشىدەن, ۇزدىك درامالىق تۋىندىنى ءوز دەڭگەيىندە ساحنالاۋعا رەجيسسەردىڭ بەلسەندىلىگى, ءتىپتى تەرەڭدەتىپ ايتسام – ۇلتجاندىلىعى قاجەت. بۇل دا ۇزدىكسىز ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. قارجى-قاراجات جاعىنان باستاپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعداي جاساۋ, ىزدەنۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ, ت.ب. ەڭ سوڭىندا, ۇلت دراماسى ءوز دەڭگەي-بيىگىندە كورەرمەنگە جەتۋىنە تىكەلەي سەبەپشى – تالانتتى اكتەرلەر عوي. ولار دا قامقورلىققا مۇقتاج. ولار دا وتباسىلى, ولار دا ءىشىپ-جەيتىن ادام. وسى كۇنگە دەيىن اكتەرلەردىڭ اۋىر ەڭبەگىن ءوز دەڭگەيىندە باعالاي الماي كەلە جاتقانىمىز وتىرىك پە؟ مۇنى مويىنداۋ كەرەك.– وسى ايتقاندارىڭىزدى تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭدىق نەگىز كەرەك بولار؟
– البەتتە. بىزدە «مادەنيەت تۋرالى» دەگەن ءاپ-ادەمى زاڭ بار, مىنە, وسى زاڭعا جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن ماسەلەلەردى قولدايتىن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جاعىن قاراستىرعان دۇرىس. ەكىنشىدەن, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىندە بەكىتىلگەن ىشكى ەرەجە بار, سونى دا قايتا قاراپ, بۇگىنگى زامان تالابىنا يكەمدەۋ قاجەت. قىسقاسى, ايتىلعان ماسەلەنىڭ قۇقىقتىق جاعىن دا ەسكەرىپ, ءتيىستى قۇجاتتار جاسالمايىنشا شارۋا وڭعا باسپايدى.
– بۇل سالادا سىزگە قولۇشىن سوزىپ, قامقورلىق كورسەتكەن جاندار بولدى ما؟
– كەزىندە تۇركىستاندا ر.سەيتمەتوۆ اعامىز ماعجان اقىن تۋرالى «اباقتى-عۇمىر» دەگەن تاريحي درامامدى ساحنالادى. بۇل شامامەن, 2004-2005 جىلدار ەدى. سپەكتاكل وتە ءساتتى قويىلىم بولدى بىلەم, قازاقستاننىڭ باستى-باستى قالالارىن تۇگەل شارلادى. الماتى, نۇر-سۇلتان, قاراعاندى, شىمكەنت, قىزىلوردا, ت.ب. قالالاردا بولدى. ءمىنە, وسى قويىلىمدى رايىمبەك سەيتمەتوۆ اعامىز تۇركياعا الىپ بارۋعا نيەتتەنىپ جۇرگەن-ءدى. ءتىپتى جوسپارى دا جاسالعان, ۋاقىتى دا كەلىسىلگەن. الايدا, تاعدىر مۇرشا بەرمەدى, اعامىز كەنەتتەن قايتىس بولىپ كەتتى. جالپى, ءسوز رەتىندە ايتا كەتەيىن, مەنىڭ دراماتۋرگ بولىپ قالىپتاسۋىما يگى ىقپالىن تيگىزگەن ەكى كىسى بولسا, سونىڭ العاشقىسى – رايىمبەك اعا! مەن مۇنى قاي كەزدە دە ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
– ال ەكىنشىسى...
– ول – اشىربەك سىعاي. اشەكەڭ بىلايشا وتە قاتاڭ, تىكە ايتاتىن كىسى بولعانىمەن, تالانتى بار جاستى كورسە, ءجىبىپ سالا بەرەتىن-ءدى. ول كىسى مەنىڭ ون شاقتى پەسامدى ءوزى سۇراپ الىپ, وقىپ شىعىپ تەاترلارعا ۇسىنۋعا كەڭەس بەردى. 2008 جىلى «ءتىرى جان» دەگەن پەسالار جيناعىم شىققالى جاتقاندا العىسوز جازدى. بۇدان ارتىق قانداي قامقورلىق كۇتەسىز اعادان؟..
– جازعان پەسالارىڭىزعا سىيلىق الدىڭىز با؟ كونكۋرسقا قاتىساسىز با؟
– جاسىمىز الپىستان استى, جاستارعا جول بەرگەن ماقۇل. كەزىندە جاسىراتىنى جوق, «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» بايگەسىنە قاتىسىپ, ءبىر ەمەس, ءۇش رەت جۇلدە العانىم بار. بۇلار – «جاپون ارۋىنىڭ ارمانى», «اي استىنداعى التىن شاھار», سوسىن ءابۋناسىر ءال-فارابي تۋرالى پەسام...
– «اي استىنداعى التىن شاھاردىڭ» ساحنالانعانىن بىلەمىز, ال قالعان ەكەۋى...
– كەزەگىن كۇتىپ جاتىر. قارجى جاعى شەشىلسە, كورەرمەنگە جول تارتپاق. ايتپاقشى, كەلەسى جىلى ۇلى ۇستاز ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولادى. مەنىڭ پەسام مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن م.اۋەزوۆ تەاترىنا جولدانىپ ەدى, حابار كۇتۋدەمىن. كەلەر جىلى وسى تاريحي پەسانىڭ باعى جاناتىن شىعار.
– ەندىگى بىلگىمىز كەلەتىنى – «مۇڭمەن الىسقان ادام» شىلدە ايىندا موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنا ساپارلاماق. وسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...
– ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي تەاترىنىڭ جوسپارىندا بار. ەكىجاقتى كەلىسىلگەن. بۇل ساپار شىلدە ايىنىڭ اياعىنا جوسپارلانعان. مەنى دە شاقىرىپ وتىر. اللا قابىل كورسە, بارىپ قايتاتىن شىعارمىز, ال ول جايلى ورالعان سوڭ كەڭىرەك اڭگىمەلەگەنىمىز دۇرىس بولار.
– قازىر قانداي ماسەلە قاتتى تولعاندىرادى؟ نەندەي تاقىرىپتى جازسام دەپ ءجۇرسىز؟
– تولعاندىرار ماسەلە, ارينە شاش-ەتەكتەن. الەم ۇدەرۋلى. جاھاندانۋ يەكتەپ تۇر. بۇدان قازاق ەلى دە قالىسپاسى بەلگىلى. ادامدار بۇرىنعىداي ەمەس, وتە بەلسەندى. قانداي ماسەلەگە دە وتە سەرگەك قارايدى. دەمەك, دراماتۋرگ رەتىندە سەن دە وسى ۇدەرىسكە ىلەسىپ ءجۇرۋىڭ كەرەك.
بەرتولد برەحت ايتادى: «تەك جاڭا فورما عانا جاڭا ءماندى پاش ەتە الادى!..».
نە بولسا, سونى جازۋ – كەرەكسىز ءنارسە. جازۋىڭنان ۋاقىت ءۇنى, زامانا تالابى سورعالاپ كورىنىپ تۇرسا عانا اسا ماڭىزدى. كەيىپكەرىڭ ومىرشەڭ بولسا عانا ماقساتىڭ ورىندالعانى.
بارىنە ماڭداي تەر, ءتوزىمدى ەڭبەك كەرەك. «ءپالساپاشى بولعىڭ كەلسە – رومان جاز!» – دەپتى البەر كاميۋ. ال مەن: «پسيحولوگ بولعىڭ كەلسە – دراما جاز!» دەر ەدىم. ءسوزىمنىڭ ءتۇيىنى – وسى!
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, «Egemen Qazaqstan»