كەمەڭگەرلىكتىڭ 30 جىلدىعى

كونفەرەنتسيا بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەڭ الدىمەن جاستار تاربيەسىنە تەرەڭ توق­تالدى. جاستار تاربيەسى – بولا­شاعىمىزدىڭ ىرگەلى كەپىلى. وت­كەنىمىزدى جاڭعىرتىپ, تاريحىمىزدى ۇمىتپاي, قولدا باردى قادىرلەپ, ايالاي ءبىلۋ قوعامىمىزداعى ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى بولۋى كەرەك. قوعامدى قادىرلەۋ ءار ادامنىڭ ءوز قادامىنان باستالادى. اركىم ەڭبەك ەتىپ, ءوز سالاسىمەن ساۋاتتى اينالىسۋدى ماشىققا اينالدىرۋى شارت. ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, دراماتۋرگ م.بۋلگاكوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «...اركىم ءوز ىسىمەن تىكەلەي اينالىسقاندا قيراۋ ءوز-وزىنەن جوعالادى». قوعامدى الدىعا قوزعايتىن تەك ەڭبەك. ال الاڭسىز ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن سەنىم قا­جەت. قوعامنىڭ كرەدوسى – اركىم­نىڭ ءوز ۇستانىمىنا دەگەن سەنى­مى بو­لۋى قاجەت. مەملەكەتكە, تۇل­عا­عا, قوعامعا دەگەن سەنىم. تۇل­عا مەن قوعام اراسىنداعى سەنىم. سە­نىم قايدان تۋادى, قالاي قا­لىپ­­تاسادى دەسەك, ونىڭ نەگىزى: شا­كارىم ء«ۇش انىعىندا» ايتىپ كەتكەن – «ۇجدان». ء«ۇش انىعىندا» شاكارىم بابامىز ايتادى: «ادام اقيقاتتى باس كوزىمەن كورمەيدى, اقىل-كوزىمەن كورەدى. ...ۇجدان دەگەنىمىز: ىنساپ, ادىلەت, مەيىرىم».

ادامنان ىنساپ كەتكەندە تەڭ­دەسسىز قۇندىلىقتار: ەركىندىك پەن تى­نىش­تىقتىڭ قادىرىن سەزىنبەۋ باس­تالادى. بۇل – اباي ايتقان, تولىق ادام تاربيەلەۋدىڭ وزەگى. اباي 29-قارا سوزىندە: «...جەر ورتەپ شىعارعان اتىڭنىڭ نەسى مۇرات؟» دەيدى. بۇگىنگى كۇننىڭ تىلىمەن ايتساق, «قارا باسىنىڭ قامىن ويلاپ», حايپ جاساپ, لايك جيناۋدى مارتەبە ساناۋدىڭ نەسى ابىروي, نەسى مۇرات؟ قوعامنىڭ بەتۇستارى بولا الاتىن, تەمىر­قازىعى رەتىندە جول سىلتەي الار ادامعا اقىل كەرەك. وي مەن اقىل بىرلىگى – ەرتەڭ دە ىرگەلى ەل بولۋدى ءوز ۇرپاعىنا تىلەيتىن سانالى ازا­ماتتىڭ قادامى, ەڭ باستى كەپىلى.

ادامنىڭ ەرەكشە سيپاتى – ينتەللەكت. عىلىمدا ينتەللەكتىنىڭ مەنتالدىق, ەموتسيونالدىق, الەۋ­مەتتىك, فيزيكالىق بەس ءتۇرى بار. ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى رۋحاني ينتەللەكت. ەلباسىمىز 1991 جىلى ء«بىزدىڭ دامۋىمىزدا ەرەكشە ءوز جولىمىز بار» دەگەن. 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل الدىندا قابىلداعان تاريحي شەشىمى – ۇلى دالا دەموكراتياسىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن كورىنىسى. بۇل جول – رۋحاني ينتەللەكتىسى جوعارى ۇرپاق تاربيەلەۋ جولى. ينتەلليگەنتسيا قوعام الدىندا رۋحاني ادامگەر­شى­لىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الۋى قاجەت. ەل الدىندا ءسوزى وتەتىن ينتەل­ليگەنتسيا وكىلدەرى حالىقتىڭ ويىن تۇراقتاندىرۋعا اتسالىسۋى شارت. ادامدا, قوعامدا ءوزىن ءوزى باعالاۋ يندەكسى بار. بۇل – وتە ماڭىزدى كورسەتكىش. قازىرگى قوعامنىڭ كۇردەلى پروبلەماسى وسى: يندەكستىڭ قۇلدىراۋى. دە­مەك, ءار ادام ءوز باعاسىن بىلسە, ول قو­عامنىڭ دا, مەملەكەتتىڭ دە قادىرىن تەرەڭ سەزىنەدى.

تاريحي قازاقتىڭ بويىندا بار قوعامنىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرۋ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ گۋمانيتارلىق سالاسىنداعى يننوۆاتسياسى بولىپ وتىر. اقساقالدار ينستيتۋتى, قازاق دالاسىنىڭ دەموكراتياسى, كىشىنىڭ ۇلكەنگە قۇرمەتى, ۇلكەننىڭ كىشىگە ىزەتى بولعان. وسى تاريحي يممۋنيتەتىمىزدى قالىپقا كەلتىرۋىمىز قاجەت. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي: بۇگىنگى تاڭدا حال­قىنا ورىنسىز سىن ايتۋشىلار كوبەيدى. ەلگە سىن ايتۋ ءۇشىن حا­لىق­تىق وي-سانا بيىگىنەن قاراپ ۇي­رە­نۋ كەرەك. ول ءۇشىن دۋلات, اباي, شاكارىم سياقتى حاكىمدىك پەن دا­نىش­پاندىق دەڭگەيىنە جەتۋ شارت.

تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن كەز كەلگەن باعالاي بىلمەسە, بۇل قوعام «تۇماۋ تيگەن قوعامعا دا» اينالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. «تۇماۋدى كەتىرۋ» ءۇشىن ەسىك پەن تەرەزەنى اشپاي, اسقىندىرماي, ۋاقىتىندا دەرتىمىزگە داۋا تابۋىمىز كەرەك. ودان ەمدەلۋدىڭ ءبىر عانا جولى, ءبىر عانا ءدارۋى بار: بۇل – ءبىلىم, مادەنيەت, اعارتۋ سالاسى.

بۇگىنگى كۇنى الەمدىك ترەند – ء«ومىر بويى ءبىلىم الۋ». ال وسى ويلاردىڭ شەشىمى شە؟ بەلگىلى ءبىر ءىستىڭ جاي-جاپسارىن حالىققا جەتكىزۋىمىز ءۇشىن جاڭا كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى قاجەت. بۇل – الەۋمەتتىك جەلىلەر ەمەس, بۇل – ەركىن پىكىر الماسۋ الاڭدارى. ادام مەن ادامنىڭ ءتۇسىنىسۋى, جارقىن جۇزبەن مامىلەگە كەلۋى. كەز كەلگەن يدەيالارمەن ءبولىسۋى. ورتاعا سالۋ, دۇرىس-كەمدىگىن تالقىلاۋ الاڭدارى. بۇل الاڭدار ناتيجەلى جۇمىس جاساۋى ءۇشىن ازاماتتىق قوعامنىڭ دەڭگەيىن, قۇقىقتىق, مادەني, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋىمىز كەرەك.

بۇگىنگى قوعامدا جاڭاشا كوز­قاراستى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. جاڭاشا كوزقاراس – جاڭا پروب­لەمانى تابۋ ەمەس, بايقالا باستاعان پروبلەما بولسا, ونى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابۋ. بۇل – اعارتۋشىلىق جولى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەلباسى­مىزدىڭ اقىل مەن وي تۋرالى سوزدەرىن ەستىپ, ەلىمىزگە جاڭا اعارتۋشى تۇلعالار قاجەت دەپ ەسەپتەدىك. ادام ومىرىندە, قو­عامدا پايدا بولاتىن كەز كەلگەن سىرتقى-ىشكى جاعىمدى, جاعىمسىز فاكتورلارعا توتەپ بەرۋى ءۇشىن كەز كەلگەن تۇلعا ءومىر بويى تاربيە الۋى كەرەك. اقىل جيناۋى شارت.

ال اقىل مەن تاربيەنىڭ باستاۋى, اعارتۋشىلىق جۇمىستىڭ نەگىزى: ءپال­ساپا جاعىنان, اقىل-وي, تاربيە جاعى­نان, بۇل – اباي, شاكارىم سىندى تۇل­عا­لارى­مىزدىڭ ەڭبەكتەرى, مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ «اباي جولى». ال ەكو­نومي­كا, ساياسي, تاريحي, الەۋمەتتىك سالالارى نە­گىزىن تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ وسى سالالارداعى ەڭ­بەكتەرى ارقىلى جەتكى­زۋى­مىز كەرەك.

بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت بو­لىپ قالىپتاسۋدان باستاپ, تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ستراتەگيالىق تاريحى تۋ­رالى تالدانىپ كورسەتىلگەن ەل­باسىمىزدىڭ 100-گە جۋىق ەڭبەك­تەرىنىڭ, اقىل-ويلارىنىڭ قورى بار. وسى عىلىمي جۇمىستى قور رەتىندە جيناقتاپ, بىرنەشە عىلىمي ينستيتۋتتار اتقاراتىن ءىستى قولعا الىپ, قارقىندى دا, ناتيجەلى جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور ماحمۇد بازارقۇل ۇلى قاسىمبەكوۆ. بۇل قولدانبالى ماتەريال بۇگىنگى كۇنى ءبىلىم سالاسىنىڭ جاڭا مۇمكىنشىلىگى. ولاي بولسا, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوپ سالالاردى قامتيتىن ەڭبەكتەرى عىلىمي باعىتتاردىڭ مەتودولوگياسى بولا الادى. بۇل وقۋ ورىندارىندا جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلۋى كەرەك.

تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى التايدا مىڭداعان جىلدار بۇرىن ايتىلعان, تاسقا قاشالعانداي ۇلاعاتتى پالساپالىق ءسوز بار: «جارىق وي, جارىق ءسوز, جارىق ءىس, جارىق ءومىر». وسى جارىقتارعا جەتۋدىڭ جولى – اعارتۋشىلىق جولدىڭ نەگىزى – ەلباسىنىڭ ءومىر جولى. «قازاقستان جولىمەن بىرگە كەلە جاتقان نازارباەۆ جولى». بۇل – تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كەز كەلگەن جاسىنا جول كورسەتەتىن ىرگەلى جول. وسى تۇستا باستى ميسسياسى اعارتۋشىلىق بولاتىن ۋنيۆەرسيتەت – قوعامنىڭ كىندىگى. بۇل ميسسيا اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك الۋى ماڭىزدى. قوعام تۇتاستانۋىنىڭ التىن كوپىرى دە – ۋنيۆەرسيتەت. ولاي بولسا, ءبىلىم سالاسى حالىق پەن كەلەشەك اراسىنداعى ءبىلىم كوپىرى بولۋى شارت.

مەيىر ەسكەندىروۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى

سەمەي