جالپى, قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قول قويىلعان. ماقسات – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ جەتەكشى ورتالىعىن قالىپتاستىرۋ. ءسويتىپ تمد ەلدەرى كەڭىستىگىندە العاش رەت اعىلشىن قۇقىعى قاعيداتتارى ەنگىزىلدى.
احقو-نىڭ مىندەتى قارجى قىزمەتى سالاسىندا ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن تارتىمدى ورتا قۇرۋ جولىمەن ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جاردەمدەسۋ, وتاندىق باعالى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ, ونىڭ حالىقارالىق كاپيتال نارىقتارىمەن ينتەگراتسيالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ساقتاندىرۋ, بانك قىزمەتتەرى جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ نارىعىن دامىتۋعا دا نيەتتى.
بىلتىر قاڭتار ايىندا قارجى ورتالىعىنىڭ بارلىق ورگاندارى مەن ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسى رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلدى. باحرەين بانك ءىسى جانە قارجى ينستيتۋتىمەن جانە باعالى قاعازدار مەن ينۆەستيتسيالار جونىندەگى ينستيتۋتپەن ىنتىماقتاسىپ, يسلام قارجىسى بويىنشا سەرتيفيكاتتاۋ باعدارلاماسىن ۇيىمداستىردى. يسلام بانكتەرى مەن قارجى ينستيتۋتتارى باس كەڭەسىنىڭ (CIBAFI) مۇشەسى اتاندى. جۇمىس ىستەي باستاعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي قازاقستاننىڭ استاناسى العاش رەت قارجى ورتالىقتارىنىڭ جاھاندىق يندەكسىنە (GFCI 23) كىرىپ, الەمنىڭ 96 قارجى ورتالىعىنىڭ اراسىنان 88-ءشى ورىنعا يە بولعانىن ايتا كەتەيىك. ال قىركۇيەك ايىندا 61-ورىنعا كوتەرىلدى.
2018 جىلى ساۋىردە Astana Finance Days (AFD) حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, القالى جيىن بارىسىندا جاھاندىق قارجى, كاپيتال نارىقتارى, يسلام ەكونوميكاسى, جاسىل ءوسۋ, قۇقىقتىق ماسەلەلەر جانە ءجىبەك جولى ەلدەرى, يسلام دامۋ بانكى Transformers Roadshow (IsDB) بويىنشا فورۋمدار ءوتتى. دامۋ بانكىمەن (IsDB) يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن ازىرلەۋ گرانتىن الۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. نۇر-سۇلتان شاھارى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ بەدەلدى رەيتينگىندە (GIFR 2018) 48 ورىننان 24-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. قارجى ورتالىعى يسلامدىق قارجى جونىندەگى جاھاندىق سىيلىقتىڭ (GIFA 2018) اياسىندا ءۇش جۇلدەگە يە بولدى.
بىلتىر قاراشا ايىندا احقو بيرجاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ IPO-سى – ساۋدا-ساتتىق رەسمي تۇردە باستالدى. بيرجادا قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەۋرووبليگاتسيالارىن العاشقى ورنالاستىرۋ ىسكە استى.
سوڭعى جىلدارى الەم ەلدەرىندە كەڭىنەن تارالعان «جاسىل ەنەرگيا», «جاسىل تەحنولوگيا» سىندى جاڭا ۇعىمداردىڭ قاتارىندا «جاسىل وبليگاتسيا», «جاسىل قارجى» دەگەن تەرميندەر دە بار. بۇل ۇردىستەن قازاقستان دا تىس قالماق ەمەس, «جاسىل» قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ستراتەگيالىق باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالدى.
وتكەن جىلعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا «جاسىل وبليگاتسيالاردىڭ شىعارىلىمى» 155 ميلليارد دوللاردان اسىپ ءتۇسىپتى. ياعني, اسا جوعارى سۇرانىسقا يە دەۋگە بولادى. «جاسىل وبليگاتسيانىڭ» باسقالارىنان باستى ايىرماشىلىعى – تۇسكەن قاراجات تولىقتاي ەكولوگيالىق جوبالارعا, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جۇمسالادى. كومىرسۋتەگى, كومىر سىندى ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنەن بولەك بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ, ەكولوگيالىق تازا كولىكتەر ءوندىرىسى سىندى ءىرى جوبالاردىڭ بارلىعى وسى قاتاردا.
بۇگىنگى تاڭدا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا نارىققا «جاسىل قارجى» تارتۋ ىسىندە قىتايدىڭ الدىنا تۇسەتىن ەل جوق. 2016 جىلى 23 ميلليارد دوللار وبليگاتسيانى ساتىلىمعا شىعارعان كورشىمىز مۇنداي جوعارى كورسەتكىشكە كومىرتەگى گازىن شىعارۋدى ازايتۋ ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدى. ايگىلى Apple كومپانياسى دا بىلتىر 1 ميلليارد دوللار كىرىستى «جاسىل وبليگاتسيا» ساتۋدان ءتۇسىرىپتى. وعان يسلام قارجى ينستيتۋتتارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. قازاقستانعا دا بىرتىندەپ ەنىپ كەلەدى. 2025 جىلعا دەيىن ەلىمىز «جاسىل قارجى» سالاسى بويىنشا ورتالىق ازيا ايماعىندا كوشباسشى اتانۋدى كوزدەپ وتىر. وسى ماقساتتى باعىندىرۋعا ىقپال ەتەتىن باستى ۇيىم – «استانا» حقو.
ەلورداداعى قارجى ورتالىعىنىڭ «جاسىل قارجى» دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسەل نۇراحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا دۇنيە جۇزىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار الەم ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
– «جاسىل وبليگاتسيالار» – سۋ, ەنەرگيا, جىلۋ جانە تاعى دا باسقالارىن تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرىن تومەندەتۋگە, قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ الدىن الۋعا جۇمسالاتىن وتە قۋاتتى قارجىلىق قۇرال. قولدانىسقا ەنگەنىنە كوپ ۋاقىت وتە قويماسا دا, ونىڭ اياسى قازىردىڭ وزىندە وتە كەڭ. ادامزات ءۇشىن ەكولوگيا قاشاندا وزەكتى بولىپ قالا بەرەتىنىن ەسكەرسەك, بولاشاقتا ماڭىزى ارتا بەرەدى دەۋگە بولادى, – دەيدى ول.
قازىرگى تاڭدا ءبىز ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان نارىعىنا كەلۋىنە قولايلى جاعداي جاساپ, ءتيىستى قۇرالدار ازىرلەنۋدە. ينۆەستورلار ءۇشىن قازاقستاندا تارتىمدى جوبالار رەتىندە تازا كولىك, قالالاردى جارىقتاندىرۋ, استاناعا گاز تارتۋ سىندى جۇمىستاردى ايتۋعا بولادى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بولاشاقتا قازاقستاننىڭ «جاسىل نارىعىن» قارىشتى دامىتۋعا مۇمكىندىك جەتكىلىكتى.
«استانا» حقو باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ ايتقانداي, ەلوردادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى «جاسىل» تەحنولوگيالار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە, جاڭاشىل جوبالارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ۇسىندى. ەندىگى كەزەكتە قارجى ورتالىعى ونىڭ قارجىلىق بولىگىن تولىقتىرۋعا ءتيىس. قالاي بولعاندا دا, «جاسىل وبليگاتسيالاردى» نارىققا شىعارۋ قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى دەۋگە بولادى. ال وسى سالاداعى ستارتاپ جوبالار تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارعا دا ءتيىمدى ىقپال ەتەدى.
2019 جىلدىڭ اقپان ايىندا احقو سوتى جانە حتو ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن ءبىرىنشى بولىپ eJustice ەلەكتروندى سوت تورەلىگىنىڭ جاڭا جۇيەسىن رەسمي تۇردە ىسكە قوسقان بولاتىن. بۇگىندە eJustice ونلاين-پورتالى تاراپتارعا احقو سوتى مەن حتو ەلەكتروندىق تۇردە الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن تالاپ ارىز بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زاڭ قۇجاتتارىن ەلەكتروندى وڭدەۋ پروتسەسىن باسقارۋعا جانە سوت ءوندىرىسى مەن تورەلىكتى اكىمشىلەندىرۋگە كومەكتەسەدى. بۇل زاڭدى جانە ىسكەرلىك توپتار ءۇشىن احقو سوتىنىڭ جانە حتو قىزمەتتەرىنە قولايلىلىق پەن قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق سۋديالار مەن تورەشىلەرگە قولداۋ كورسەتىپ, ەڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كوممەرتسيالىق داۋلاردى تەز ءارى ۇنەمدى شەشۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ءىس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە كومەكتەسەدى.
ازاماتتىق جانە كوممەرتسيالىق داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن انگليادا جانە ۋەلستە سوت مەدياتسياسىن قولدانۋدىڭ تابىستى تاجىريبەسىن نازارعا الا وتىرىپ, 2019 جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ احقو سوتى ءداستۇرلى سوت ءىسىن ءجۇرگىزۋدىڭ بالاماسى رەتىندە سوت مەدياتسياسىن ەنگىزگەنىن ايتا كەتەيىك. ەگەر ەكى تاراپ احقو سوتىنا جۇگىنىپ, وسى قىزمەتتى تاڭداسا, سۋديا مەدياتوردىڭ ءرولىن وزىنە الىپ, تاراپتارعا داۋدى شەشۋگە قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى. احقو سوتى جاھاندىق بيزنەستىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن يكەمدى مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
بىلتىر بيرجالىق وپەراتسيالار قىزمەتى ىسكە قوسىلعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ەلدىڭ قور نارىعى ءۇشىن جاڭا زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ شەڭبەرىندە قۇرىلعان احقو بيرجاسى اشىقتىقتى, سەنىمدىلىكتى جانە ينۆەستورلاردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, حالىقارالىق ارەنادا تانىلعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاعا نەگىزدەلگەن. ونىڭ سەرىكتەستەرى – Goldman Sachs, جىبەك جولى قورى, شانحاي قور بيرجاسى جانە ءوز كەزەگىندە احقو بيرجاسىنا ساۋدا-ساتتىققا جانە نارىقتى زەردەلەۋگە ارنالعان ەڭ وزىق تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتكەن امەريكالىق Nasdaq بيرجاسى. شانحاي قور بيرجاسىمەن سەرىكتەستىك نارىقتاعى وتىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى جانە «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» قىتاي باستاماسى شەڭبەرىندە احقو الاڭىنىڭ قاتىسۋىنا نەگىز بولدى.
بىلتىر قاراشا ايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى احقو بيرجاسىنىڭ الاڭىندا باعالى قاعازداردىڭ العاشقى ساۋداسىن – الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسى IPO-سىن رەسمي تۇردە ىسكە قوستى. «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ۇلتتىق كومپانيالارىن IPO/SPO-عا شىعارۋ بويىنشا بەلسەندى بىرلەسكەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
احقو بيرجاسى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان الاڭدى قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى ماقسات ءۇشىن احقو بيرجاسىندا «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ اياسىندا ءتۇرلى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قور نارىعىنىڭ ءارتۇرلى تەتىكتەرىن ۇسىنۋعا باعىتتالعان نارىقتىڭ ارنايى سەكتورى قۇرىلدى. احقو الەمنىڭ 123 ەلىن, 29 حالىقارالىق ۇيىمدى, جالپى حالقىنىڭ سانى 4 ميللياردتان استام ادامنان تۇراتىن الەمنىڭ 60 ەلىن قامتيتىن وسى باستامانىڭ ءوڭىرلىك ورتالىعىنا اينالۋعا ءتيىس.
بىلتىر احقو بيرجاسىنىڭ الاڭىندا قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەۋرووبليگاتسيالارى, قازاتومونەركاسىپتىڭ قاراپايىم اكتسيالارى مەن جاھاندىق دەپوزيتارلىق قولحاتتارى جانە «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالارى ەميتەنتتەردىڭ باعالى قاعازدارى ليستينگ راسىمىنەن ءوتتى, قازاقتەلەكومنىڭ كۋپوندىق وبليگاتسيالارىن شىعارىلۋىن قوسا العاندا, ءتورت كومپانيا احقو بيرجاسىندا بورىشتىق باعالى قاعازداردى جەكە ورنالاستىرۋدى جۇزەگە اسىردى. بۇدان باسقا, «شۇباركول كومىر» جانە «قازحروم» كومپانيالارىنىڭ باعالى قاعازدارى Pre-IPO ساناتىنا ەنگىزىلدى.
2019 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنداعى جاعداي بويىنشا 18 كومپانيا احقو بيرجاسىنىڭ مۇشەلەرى اتانىپ وتىر, ولاردىڭ ىشىندە قحر-دىڭ ەكى ءىرى بروكەرى جانە Wood & Co. – دامۋشى نارىقتارداعى جەتەكشى ينۆەستيتسيالىق بانك بار. ەكى كاستوديان بانك – سبەربانك پەن بانكتسەنتركرەديت احقو بيرجاسى باعالى قاعازدار ورتالىق دەپوزيتاريىنىڭ مۇشەسى اتاندى. 2018 جىلى ورتالىق دەپوزيتاري 60 مىڭنان استام ينۆەستورعا ەسەپشوت اشتى.
تاياۋدا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ۇزدىكسىز كاسىبي ءبىلىم بەرۋ بيۋروسى قارجى سالاسى بويىنشا ارنايى كۋرستار وتكىزىپ, سىناقتان ءسۇرىنبەي وتكەندەرگە ءتيىستى سەرتيفيكات تاپسىرعان بولاتىن. قارجى ورتالىعى سەرتيفيكاتىنىڭ بەدەلى وتە جوعارى سانالادى, سەبەبى ول حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىلىكتى مامان اتانۋعا جول اشادى.
احقو اكادەميالىق قارجى سالاسىنىڭ ءتۇرلى باعىتتارى بويىنشا بولگەن گرانتتارىنىڭ بىرىنە قول جەتكىزگەن تالاپتى جاستاردىڭ ءبىرى – الماتىلىق ءادىلبەك رىسقۇلوۆ. ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى, قارجى سالاسىنا دا ماماندانىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ ماگيستراتۋراسىن تامامداعان.
– «الماتى» وڭىرلىك قارجى ورتالىعىندا يسلامدىق قارجىنى دامىتۋ باسقارماسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, ءۇشىنشى ماماندىق رەتىندە پاكىستانداعى Al-Huda Center of Islamic Banking and Finance ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامدادىم,– دەيدى ءا.رىسقۇلوۆ.
قارجى سالاسىندا ءبىراز تاجىريبە جيناعان, ساراپشى رەتىندە دە تانىلىپ قالعان ماماننىڭ حالىقارالىق سەرتيفيكاتقا نە ءۇشىن قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن سۇراعان ەدىك.
– ۇلتتىق بانك ماگيستراتۋراسىنىڭ تۇلەگى بولعاندىقتان, حالىقارالىق كاسىبي سەرتيفيكاتتاردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. بىلتىر احقو بيۋروسى جايلى ەستىپ, ويلانباستان وقۋعا ءوتىنىم جازدىم. قازىر 2 باعدارلامانى: يسلام قارجىسىنىڭ ءتيىمدىلىگى (IFQ) مەن قارجىلىق تاۋەكەلدەر مەنەدجمەنتىن (FRM) ءتامامدادىم, – دەيدى.
قارجىگەر يسلام بانكتەرىنىڭ بارلىق پرينتسيپتەرى شاريعاتقا ساي كەلەتىنىن ايتادى. وندا ءبىرىنشى كەزەكتە وسىمقورلىققا تىيىم سالىنعان.
– شاريعاتتا كەز كەلگەن قارىزدىڭ مىندەتتەمەلەرى وعان قاتىسى بار تالاپتار تاراپىنان تولىق ورىندالۋى ءتيىس. ەگەر كليەنتتەردىڭ ءبىرى قانداي دا ءبىر سەبەپپەن بەرەشەگىن وتەي الماسا, يسلام كومپانيالارى ونىڭ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا مىندەتتى. الايدا, كليەنت جاعدايى بولا تۇرىپ نەسيەنى وتەمەسە, باس ساۋعالاۋعا تىرىسسا, الاياقتىق ارەكەتتەر جاساسا, وندا كومپانيا سول ەلدەگى زاڭنامالار مەن شاريعاتتىڭ نەگىزىندە سوتقا جۇگىنۋگە, بەرەشەكتى تولىعىمەن قايتارىپ الۋعا قۇقىلى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, باسقا بانكتەر كليەنتتەرگە سالىناتىن ايىپپۇلدىڭ نەعۇرلىم كولەمدىرەك بولعانىنا ءمۇددەلى, سەبەبى ونى تابىستىڭ ءبىر كوزى رەتىندە قاراستىرادى. ال يسلام بانكتەرى ءۇشىن ايىپپۇل سالۋ قاراپايىم تارتىپتىك شارا سانالادى, ونى بانك قايىرىمدىلىق ماقساتقا جۇمساۋعا مىندەتتى, – دەيدى ول.
احقو ءۇزىلىسسىز كاسىبي دامۋ بيۋروسىنىڭ جۇمىسى ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان. بيۋرو جەرگىلىكتى مامانداردى كاسىبي تۇرعىدا دامىتىپ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, وڭىردەگى جوعارى بىلىكتى جانە ءبىلىمدى مامانداردىڭ توبىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. كاسىبي دامىتۋ ورتالىعى احقو-نىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىتتارى بويىنشا, سونىڭ ىشىندە كاپيتال نارىعى, يسلام جانە «جاسىل قارجى», قارجىلىق تەحنولوگيالار, سونداي-اق اكتيۆتەر مەن جەكە تۇلعالاردىڭ داۋلەتىن باسقارۋ سياقتى ينۆەستيتسيالىق جانە قارجىلىق ساۋاتتىلىق باعدارلامالارى اياسىندا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 5 مىڭنان استام جەرگىلىكتى مامانداردى قايتا دايارلاۋدى جوسپارلاپ وتىر.