ۇلتتىق تابىس ءادىل ءبولىنۋى ءتيىس
مەملەكەت باسشىسى حالىقتى الاڭداتقان ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى, ءاسىرەسە الەۋمەتتىك سالادا جاڭا سەرپىلىستىڭ ورنايتىنىن جەتكىزدى. ق.توقاەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىن جۇزەگە اسىرۋ, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىلگەرىلەتۋ جانە مەملەكەتىمىزدىڭ باسقا دا اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجاتتارىن ورىنداۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىنىن, ەلباسى ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتەتىنىن ايتتى. تۇراقتى دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر مەن تىڭ شەشىمدەر جۋىق ارادا جاريالانباق.
ەكىنشىدەن, ەل پرەزيدەنتى وزەكتى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋمەن, اسا مۇقتاج ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋمەن ناقتى اينالىسۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ۇكىمەتكە وسى سالادا بايىپتى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن شارالار ءازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىلدى. الەۋمەتتىك ساياساتتى سالماقتى ءتۇردە جاڭارتۋ قاجەتتىگىن ايتقان پرەزيدەنت ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ەلدى قانداي جايتتاردىڭ مازالايتىنىنا نازار اۋدارعانى بايقالدى.
ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بەرەتىن نەسيە كولەمى ارتپاسا, ازايماعانىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تاراتقان ءمالىمەتتەردەن دە بىلۋگە بولادى. بەلگىلى بولعانداي, سوڭعى ءۇش جىلدا جەكە تۇلعاعا نەسيە بەرۋ 2,6 ترلن تەڭگەدەن 4,5 ترلن-عا دەيىن وسكەن. ايتا كەتەرلىگى, ودان بولەك شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىنداردىڭ دا نەسيە الۋعا كوپتەپ بەت بۇرعانىن اڭعارامىز. بىلتىر جەكە تۇلعالار تاراپىنان الىنعان نەسيەلەردىڭ جارتىسىنان استامى كاسىپكەرلىك ماقسات ءۇشىن بەرىلگەن.
ال بيىل يپوتەكالىق نەسيە بويىنشا رەكورد ورناپ, يپوتەكا نارىعى باسپانا الۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا قارقىندى دامۋدا. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىلعى كورسەتكىش 55,7 پايىزعا وسكەن. ەلدەگى نەسيەلەندىرۋ ساياساتىن ءجۇرگىزۋمەن قاتار حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيىنىڭ دە ارتۋىنا باسىمدىق بەرۋ ەكىجاقتى تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كۇن تارتىبىندەگى شەشىلۋى ءتيىس ءماسەلەلەردىڭ العاشقىسى رەتىندە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ:
– ەڭ ءبىرىنشى, ازاماتتار بارلىق جەردە ادىلدىك ورناۋىن قالايدى. الەۋمەتتىك ساياساتتان باستاپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حالىققا ءادىل قىزمەت كورسەتۋىن تالاپ ەتەدى. حالىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان باستى ءماسەلە – تابىس كولەمىنىڭ ازايۋى. حالىقارالىق قارجى نارىقتارىنىڭ تۇراقسىزدانۋى, تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسى حالىقتىڭ تابىسىنا كەرى اسەر ەتتى. ميلليوننان استام ازاماتتارىمىز بانكتەن نەسيە الۋعا ءماجبۇر بولدى. تابىسى جوعارى جانە تومەن ازاماتتار اراسىنداعى الشاقتىق – ءبىزدىڭ قوعامدى مازالايتىن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە. ارينە, مۇنداي قۇبىلىستار بۇكىل الەمدە بار, دەگەنمەن توقمەيىلسىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. دەمەك, ءدال وسى ءوتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ورتا مەرزىمدى كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەت, – دەگەنىن اتاپ وتۋگە بولادى.
پرەزيدەنت تۇراقتى جانە قارقىندى ەكونوميكالىق ءوسىم ارقىلى عانا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىنىن, ەڭ الدىمەن, ءوسىم ءبىزگە نە ءۇشىن قاجەت ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنۋىمىز كەرەكتىگىنە كوڭىل اۋداردى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان باعىتتىڭ ءبىرى – جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە حالىقتى لايىقتى جالاقىمەن قامتۋ بولماق. ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ ماسەلەسى – ستراتەگيالىق ماڭىزدى دۇنيە ەكەنىن, بيۋدجەت قاراجاتىن الدىمەن كەلەشەگى زور ماقساتتارعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتقان ق.توقاەۆ الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىمەن قاتار, الەۋمەتتىك سالالاردىڭ تىنىسىن اشۋعا كۇش سالماق.
باسپانا سالۋ دا باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى
پرەزيدەنت مەجەلەپ بەرگەن ەكىنشى باعىت – جەمقورلىقتى جويۋ. بەلگىلى بولعانداي, 1 قىركۇيەككە دەيىن جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن مەيلىنشە تومەندەتۋگە باعىتتالعان رەفورمالار توپتاماسى دايىندالادى. ەڭ الدىمەن كادرلىق رەزەرۆتى دايىنداۋ ارقىلى بىلىكتى, قابىلەتتى ەڭ باستىسى ىسىنە ادال, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىلمەك. مۇنىڭ ءوزى ەلدەگى جەمقورلىق ىندەتىنىڭ تامىرىن كەسۋگە جاسالعان باستاپقى قادامداردىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى جەمقورلىقتى – مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن كەسەل, قوعامداعى ءوزارا سەنىمگە, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن كەساپات دەپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلەتىنىن ايتتى.
سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ءجۇيەسىن رەفورمالاۋ دا نەگىزگى باعىتتاردىڭ ساناتىندا. سوت – زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ كەپىلى ەكەنى ايتىلدى. تيىسىنشە, سۋديالاردىڭ جوعارى كاسىبي جانە ادامگەرشىلىك تالاپتارىنا ساي بولۋى, سۋديالار مەن وسى قىزمەتكە ۇمىتكەرلەردى باعالاۋ جانە ىرىكتەۋ جۇيەسى قاتاڭداتىلىپ, بۇل ەلدەگى ءادىل ءجۇيەنىڭ ورناۋىنا ىقپال ەتۋى كەرەك.
تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ءىسى ەلىمىزدەگى ونداعان جىلداردان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ باستاۋىندا وسى باسپانانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى تۇر دەسەك تە ارتىق ايتپايمىز. پرەزيدەنتتىڭ دە العا قويعان باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى وسىعان ارنالىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتى ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ قولجەتىمدى باسپاناعا يە بولۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارماق. ق.توقاەۆ بيلىك الدىندا «ءبىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىن» جاساقتاۋ مىندەتى تۇرعانىن ايتىپ, ۇكىمەت وسى باعىتتا ناقتى شارالار قابىلدايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
جالپى, ەلىمىزدە بۇعان دەيىن دە باسپانالى بولۋعا ارنالعان ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلداندى, ولاردىڭ از-كەم ءناتيجەسى بولعانىن دا جوققا شىعارۋعا بولماس. ماسەلەن, بىلتىر 12,5 ملن شارشى مەتر جاڭا تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, بۇل كورسەتكىش 2017 جىلعى دەڭگەيگە قاراعاندا 12,1%-عا وسكەندىگىن كورەمىز. ونىڭ ۇستىنە اعىمداعى جىلى 13 ملن شارشى مەتر جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىنادى دەگەن جوسپار بار. جىل باسىنان بەرى 4,6 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلدى. كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 7 جىلعا جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە ساتىپ الۋعا 350 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. وسى كەزەڭ ىشىندە جىل سايىن 6 مىڭ جالعا بەرىلەتىن ءپاتەردىڭ قۇرىلىسى قامتاماسىز ەتىلمەك.
ايتا كەتەرلىگى, بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا اكىمدىكتەر كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي بەرە باستادى. قوسىمشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى از قامتىلعان كوپ بالالى, تولىق ەمەس وتباسىلار مەن ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارى بار وتباسىلاردى جىلدىق 2 پايىزبەن نەسيەلەۋ ەنگىزىلۋدە. بۇل ارقىلى جىل سايىن 6 مىڭ وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋماق.
– بيلىك حالىققا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداۋعا مىندەتتى. بيلىكتىڭ باستى ميسسياسى دا سول. وسى ارقىلى ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ مۇمكىن بولماق, – دەگەن پرەزيدەنت الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اساتىن رەفورمالاردىڭ ناتيجەلى بولۋىن, بۇعان دەيىن بەكىتىلگەن جوسپارلاردىڭ نازاردان تىس قالمايتىنىن ايتتى.
ەندى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان ناقتى مىندەتتەر بارىنشا ەگجەي-تەگجەيلى ايقىندالىپ, جوعارىدا اتالعان باسىم باعىتتاردىڭ ناقتى ىسكە اسۋ كارتاسى بەكىتىلىپ, جاۋاپتى ورگاندار مەن ازاماتتار انىقتالۋعا ءتيىس.