وسىنداي سەنساتسيا دەۋگە تۇرارلىق جاڭالىقتى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسەم ءنۇسىپوۆا ءوزىنىڭ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا سۇيىنشىلەي حابارلاعان سوڭ 10 ماۋسىم كۇنى قونىس تابىلعان مەكەنگە ارنايى بارىپ, ارحەولوگتارمەن كەزدەسىپ, قازبا ورنىن كوزبەن كورىپ قايتتىق. ءبىزدى قازبا ورنىندا قارسى العان, وسى ەسكەرتكىشتى اشقان بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ مۇنداي قونىس شىعىس قازاقستان اۋماعىنان تۇڭعىش رەت تابىلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. «بۇل – ەجەلگى ساقتاردىڭ قونىسى. وتە قۇندى ەسكەرتكىش. قۇندىلىعى سول, بىزدە ساقتاردىڭ قونىستارى كوپ ساقتالماعان. ەلدىڭ ءبارى ساقتاردى كوشپەلى, اندا-مۇندا كوشىپ جۇرگەن دەپ ويلايدى. سونداي ستەرەوتيپ قالىپتاسقان. قىتاي, باتىس ەۋروپا تاريحشىلارى جازعانداي, ساقتار ۇنەمى وڭدى-سولدى كوشىپ جۇرمەگەن. ونىڭ ايقىن, بۇلتارتپاس دالەلى – مىنا قونىس. ەسكەرتكىش ساق حالىقتارىنا دەگەن كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ قانا قويماي, ارحەولوگيا عىلىمىنداعى كوپتەگەن تۇيىندەردى تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىنە سەنىمىمىز مول. ويتكەنى سوعان دايەك بولاتىن تۇپنۇسقا ماتەريال تابىلىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى عانا. ءبىز ۇلكەن قونىستىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن, ياعني ءبىرىنشى قاباتىن عانا قازدىق. استىندا, ار جاعىندا قانداي قۇپيالار جاسىرىلىپ جاتقاندىعىن ءالى بىلمەيمىز. مۇنداعى قازبا جۇمىستارىن كەلەسى جىلى جالعاستىرامىز. بۇل قونىستى اسىقپاي, 6-7 جىل قازىپ, مۇقيات زەرتتەپ-زەردەلەۋ قاجەت. ەسكەرتكىشتىڭ ۋاقىتى – شامامەن تەمىر ءداۋىرىنىڭ ەڭ سوڭعى, ەرتە ساق ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭى. وسى ماڭدى مالشىلىقپەن, قولونەر ىسىمەن بىرگە ەگىنشىلىكپەن, كەن ءوندىرۋمەن شۇعىلدانعان ساقتاردىڭ ءبىر توبى مەكەندەگەن سەكىلدى. بۇل ەسكەرتكىش ولاردىڭ تەك مال شارۋاشىلىعىمەن ەمەس, وتىرىقشى بولعاندىعىن, ەگىنشىلىكپەن اينالىسقاندىعىن كورسەتىپ وتىر. قازبا بارىسىندا ساقتاردىڭ مەكەن ەتكەن دوڭگەلەك پىشىندەس ۇيلەرىنىڭ ورىندارى شىقتى. قونىستان شىققان قۇمىرا سىنىقتارىنىڭ ءوزى مىڭنان اسادى. سونىمەن قاتار جەبە, پىشاق سەكىلدى وتكىر قۇرالداردى قايرايتىن قايراقتار, ءۇي جانە جابايى جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرى تابىلدى. ولار كوبىنە جىلقى, قوي, ەشكى ەتىن جەگەن سياقتى. ەڭ قۇندى جادىگەر – ءداندى-داقىلداردى ۇنتاقتايتىن قول ءديىرمەن. قازاقتىڭ ديىرمەنى ءدوڭگەلەك ءپىشىندى بولسا, بۇل ديىرمەن – تەكشە. قىسقاسى, ءبىزدى الدا اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. اۋەلى ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى ۋاقىتىن انىقتاۋىمىز كەرەك. بۇل ماڭايداعى جارتاستاردا دا ءارتۇرلى سۋرەتتەر كوپ» دەگەن ارحەولوگ وسى ەسكەرتكىشتىڭ ارقاسىندا تاس داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىنگى ەل تاريحىنىڭ حرونولوگياسىن جاساۋعا بولاتىنىن ايتادى.
ز.ساماشەۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, كولەمى شامامەن 3084 شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتقان ساق قونىسىنىڭ تابىلۋىنا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ سەبەپكەر بولىپتى. ايماق باسشىسى بىلتىر ارحەولوگقا «وسى جەردى قازىپ, تەكسەرىپ كورشى, استىندا بىردەڭە بار سەكىلدى» دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەن ەكەن. «قازساق, ساقتاردىڭ قونىسى بولىپ شىقتى. عاجاپ» دەپ تاڭدانادى ارحەولوگ.
قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋماقتان رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەت تاريحى مەملەكەتتىك ينستيتۋتىنىڭ ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى (سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى) نيكولاي بوكوۆەنكونى دا كەزدەستىردىك. «مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ب.ە.د. 1 مىڭجىلدىقتا ساق مادەنيەتى وسى جەردە پايدا بولعان. كەيىن موڭعولياعا, سولتۇستىك قىتايعا, بايكالعا, باتىستا كاسپيگە دەيىن جايىلعان. بۇل – ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى قونىس. شىعىس قازاقستان اۋماعىندا العاش رەت ەجەلگى ساق قونىسى اشىلدى, بۇنى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان كوپتەگەن ارتەفاكتىلەر راستايدى. اسىرەسە, ەرتە ساقتاردىڭ كوشپەندى شارۋاشىلىعىن كورسەتەتىن قايراقتى تاستاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. قولا جانە ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قاباتتارىن ءبولۋ ءۇشىن كەراميكا سيپاتتامالارىن مۇقيات قاراۋ كەرەك. ساقتار بۇل جەردى تۇراقتى قونىستانىپ, شارۋاشىلىقپەن كەشەندى تۇردە شۇعىلدانعان. تەرىنى دە, ماتانى دا, اعاشتى دا, سۇيەكتى دە وڭدەگەن», دەيدى ارحەولوگ.
قازبا جۇمىستارىنا وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرى دە اتسالىستى. «عىلىمي ەكسپەديتسياعا جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى قاتىستى. ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ءبىر كەزەڭنەن ەكىنشى كەزەڭگە اۋىسۋ كەزەڭىندەگى ەسكەرتكىشتەر وتە از. جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. بۇل ەسكەرتكىش سونداي سيرەك, ءوزگەشە ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. وسى ماڭداعى ىقتاۋ جەرلەردىڭ ءبارى قونىس بولۋى مۇمكىن. بۇل جەردە جەرلەۋ ەسكەرتكىشتەرى دە بار. كەلەسى جىلى سونى زەرتتەمەك ويىمىز بار», دەيدى وسى وقۋ ورنىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, ارحەولوگ ەلدوس قاريەۆ.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وڭىردە بىرنەشە جىلدان بەرى وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن ارحەولوگيانى دامىتۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. سەنساتسيالىق جاڭالىققا بالانىپ وتىرعان بۇل قونىس الداعى جىلدارى وسى باعدارلاما اياسىندا كەشەندى تۇردە زەرتتەلەتىن بولادى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ۇلان اۋدانى