ماۋسىم ەرەۋىلى (ەستەلىك ەسسەدەن ءۇزىندى)

تاريح شەجىرەسىندە ەركىندىك اڭساعان قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرى از بولعان جوق. ال سول حالىقتىق كۇرەستەردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي تاريحي باعاسى بەرىلىپ, شىنايى شەجىرەسى جاسالدى ما؟! ارينە جوق. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس تاريحىنىڭ وسىنداي اقتاڭداق تۇستارىنىڭ ءبىرى – 1979 جىلعى 16 ماۋسىمدا تسەلينوگراد قالاسىندا بولعان حالىقتىڭ قارسىلىق شەرۋى – «اقمولا كوتەرىلىسى» (سىرباي ماۋلەنوۆ) بولاتىن. مىنە, بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندە ايشىقتى ورنى بار وسى وقيعاعا قىرىق جىل تولعالى تۇر.

ءتورت كۇنگە سوزىلعان سول ءبىر تولقۋلى تاريحي وقيعالار تىزبەگى مەنىڭ جادىمدا ەشقاشان كومەسكى تارتىپ كورگەن ەمەس. جاستىق جىگەر جەتەگىمەن بەلسەنە ارالاسىپ, ودان كەيىنگى ءومىرىمنىڭ ورنەگىنە وشپەس ءىز قالدىرعان بۇل وقيعا تۋرالى مەن سودان بەرگى وتكەن قىرىق جىلعا تارتا ۋاقىتتا بىردە-ءبىر رەت قالام تارتىپ كورمەپپىن. ول, ارينە, جازۋ قولدان كەلمەگەندىكتەن ەمەس. ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ بۇگىنگى تۇتاستىعىنا شىن مانىندە تەمىرقازىق بولعان وسى ءبىر كيەلى وقيعانىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ, قاسيەتتى ۇلاعاتىن ۇلت ساناسىنا ساليقالى ساپادا سىڭدىرە الامىن با دەگەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك توقتامى ەدى...

ءيا, 1979-دىڭ 16 ماۋسىمى! شىرايلى جازدىڭ ارايلى كۇنى كوكجيەكتەن ارقان بويى كوتەرىلىپ, شۋاقتى نۇرىن جومارتتانا توگىپ تۇر. سەنبى كۇنگى زاڭدى دەمالىسىنا دامىلداعان قالا ادەتتەگى قاربالاسىنا ءالى كىرىسە قويماعان. وسى مامىراجاي تىرشىلىككە ماۋجىراپ, تاڭمەن تالاسا لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭعا اياق باس­تىم. جىلداعى ءداستۇر بويىنشا بۇگىن مۇندا وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ وقۋ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرگە سالتاناتتى جاعدايدا كۋالىك تاپسىرۋعا ارنالعان مەرەكەلىك راسىمدەرى وتكىزىلمەك. رەداكتسيانىڭ بەرگەن تاپسىرماسى بو­يىنشا وبلىستىق گازەتتىڭ سەيسەنبى كۇنى شىعاتىن سانىنا وسى مەرەكەلىك شارادان رەپورتاج جازۋعا ءتيىس ەدىم. ول كەزدە مەنىڭ تسەلينوگراد وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتىندە كىشى ادەبي قىزمەتكەر رەتىندە ەڭبەك جولىمدى باستاعانىما ءبىر جىل تولعان بولاتىن.

ورتالىق الاڭ مەرەكەلىك سالتاناتقا ساي تۇرلەنىپتى. الاڭنىڭ ءبىر شەتىنە قىزىل ماتامەن كومكەرىلگەن مىنبەر تۇرعىزىلىپ, جان-جاعىنا داۋىس كۇشەيتكىشتەر ورناتىلىپتى. ساعات ءالى تاڭەرتەڭگى توعىزدار شاماسىندا بولعاندىقتان, الاڭداعى ادامدار قاراسى تىم سيرەك. بىرەن-ساران قىزمەتكەرلەر عانا ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارىمەن اينالىسىپ ءجۇر. مەرەكەلىك سالتانات ساعات 10.00-دە باستالۋعا ءتيىس. ءالى ۋاقىت بار...

كەنەت لەنين جانە بەيبىتشىلىك كوشە­لە­رىنىڭ بويىمەن الاڭعا تارتىپپەن شەرۋ تارتقان ەكى توپ ءۇنسىز كەلىپ كىردى. باستاپقىدا مەن ولاردى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە تۇلەك­تەرى ەكەن دەپ قالدىم. مەرەكەلىك شارا ءبىر ساعاتتاي بۇرىن باستالسا, ەرتەرەك بىتەتىن بولادى-اۋ دەگەن جاعىمدى ويدىڭ دا جىلت ەتكەنىن جاسىرۋعا بولماس. بىراق الاڭعا كەلگەندەر ۋچيليششە تۇلەكتەرىنە ەش ۇقسامايتىن ەدى. جاستارى ەرەسەك, تۇرلەرى دە سۇستى كورىنگەن سياقتى. الاڭعا كىرىسىمەن ولار شيىرشىقتاپ ورالعان ترانسپارانتتارىن جازىپ, كوتەرە باستادى. مەنىڭ كوزىمە ەكى قىز ەكى شەتىنەن ۇستاپ كوتەرگەن, ۇلكەن اق ۆاتمان قاعازعا جازىلعان «ءبىز اۆتونومياعا قارسىمىز!» دەگەن ايشىقتى جازۋ وتتاي باسىلدى. ودان ارىرەك قالىڭ توپتىڭ ورتاسىنان قارۋلى جىگىتتەر باستارىنان اسىرا كوتەرگەن, ۇزىن قىزىل ماتاعا ايشىقتى ارىپتەرمەن جازىلعان, «ۆەليكا رەسپۋبليكا كازاحستان, نو ونا دليا ۆسەح ودنا!», «سوۆەتتىك قازاقستان بولىنبەيدى!» دەگەن ايبىندى ۇراندار ارقانىڭ تاڭعى سامالىمەن اسقاق تەربەلدى.

سالدەن كەيىن ءتاستۇيىن بولىپ كەلگەن توپتىڭ ورتاسىنان ءۇش-ءتورت ادام ءبولىنىپ, الدىن الا قۇرىلىپ قويعان مىنبەرگە كوتەرىلدى. سۇڭعاق بويلى, قياق مۇرتتى, كەلبەتتى كەلگەن جاس جىگىت قولىنا دىبىس كۇشەيتكىشتى الىپ, جينالعاندارعا ءمان-جايدى بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىن­شا, كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ ۇيعارىمى بو­يىنشا, قازاق كسر-ءىنىڭ تەرريتورياسىندا ورتالىعى ەرەيمەنتاۋ قالاسى بولاتىن نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسى قۇرىلماق. جاقىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ا.كوركين باستاعان مينيسترلەر ەرەيمەنتاۋ قالا­سىن­دا بولىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارىن بەلگىلەپتى. سودان كەيىن ول حالىقتىڭ اتىنان جازىلعان «قارسىلىق ۇندەۋىن» وقىدى.

 «قارسىلىق ۇندەۋىن» وقىعان قياق مۇرتتى جىگىتتىڭ ساڭقىلداعان داۋىسى ساپ تىيىلدى. ءبىر ءسات ادام تولى الاڭ سىلتىدەي تىنىپ, تەڭسەلىپ كەتكەندەي بولدى. ماڭدايىم تاسقا سوعىلعانداي مەن دە ەسەڭگىرەپ كەتتىم. «بۇل قالاي, قازاقستاندى بولشەكتەي باستاعانى ما؟ بۇگىن نەمىس اۆتونومياسى, ەرتەڭ, ودان ارعى كۇنى باسقالارى دا قاراپ قالماس. ءتىپتى سىعانداردىڭ دا ۇلەس سۇراۋى مۇمكىن-اۋ؟! سەبەبى سول كەزەڭدە تسەلينوگراد قالاسىنىڭ «لەسوزاۆود» اۋماعىندا سىعانداردىڭ ۇلكەن دياسپوراسى كوپتەگەن ءۇي سالىپ, ساتىپ الىپ وتىرىقشىلىققا كوشە باستاعان. مەن ءوز ويىمنان ءوزىم شوشىپ كەتتىم. ەركىندىگى تۇسالعان, تۋعان ءتىلى توقىراعان, بوداندىق بۇعاۋىندا بۇلقىنعان قازاق حالقى ەندى قاسيەتتى جەرىنەن ايرىلسا, نە بولادى؟!.

مىنبەرگە شىققان ستۋدەنتتەردىڭ تاعى ءبىرى ءسوز الدى. «قازاقستان – كەڭەستىك رەس­پۋبليكا, ول كوپ ۇلتتى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولشەگى. مۇندا ونداعان جىلداردان بەرى قازاق, ورىس, ۋكراين, بەلورۋس, نەمىس جانە باسقا كوپتەگەن ۇلت وكىلى قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. وسىنداي ۇيىعان رەسپۋبليكامىزدىڭ شىرقىن بۇزىپ, ونىڭ جوعارعى كەڭەسىمەن, حالقىمەن اقىلداسپاي نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ مۇلدە تۇسىنىكسىز جاعداي...»

كەنەت توپتىڭ ورتاسىنان: «ماعان ءسوز بەرىڭىزدەرشى؟!» دەپ ساڭق ەتكەن دا­ۋىس شىقتى. سويتكەنشە بولماي مىنبەرگە شاشىن «كارە» ۇلگىسىمەن قيعان, ورتا بويلى, قاراتورى قازاق قىزى جۇلقىنا شىقتى: «ەرەيمەنتاۋ – قاسيەتتى دە كيەلى اتامەكەنىمىز. بۇل جەردەن قالماقتارعا قارسى سوعىستا قول باستاعان بوگەنباي باتىر بابامىز شىققان, قازاق جەرىن جات­جۇرتتىق باسقىنشىلاردان قورعاعان باس­قا دا اتاقتى ادامدار شىققان. بۇل جەر – بىزگە بابالارىمىزدان قالعان كيەلى اتامەكەن! قازاق حالقى ءتىرى تۇرعاندا, بۇل جەردى ەشكىم الا المايدى. نەمىس حالقىنىڭ ءوز رەسپۋبليكاسىن قالپىنا كەلتىرىپ, ۆولگا بويىنداعى جەرلەرىن بەرسىن. ەگەر ەرەي­مەن­تاۋ­دا نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىق شىعاتىن بولسا, سول كۇنى مەن وسى ورتالىق الاڭعا كەلىپ, ءوزىمدى ءوزىم ورتەيمىن!؟», جاس قىزدىڭ جارىق­شاق­تانا شىققان قاتتى داۋىسى كىلت ءۇزىلىپ, وكسىككە تۇنشىقتى.

ورتالىق الاڭ ءبىر ءسات ءۇنسىز ەگىلىپ تۇردى. تۇنەرە بۋلىققان جاستاردىڭ جۇزىنەن قارسى تۇرار قايسارلىق جالىنى ۇشقىن اتتى, قارشاداي قىزدىڭ جانايقايىنا تەبىرەنبەگەن ەت جۇرەكتى جان قالمادى. بويلارىنداعى جاستىق جىگەر شيىرشىق اتقان جىگىتتەر سىرتقا بۇلقىنعان بۇلا كۇشتە­رىن زورعا تەجەپ, جاقتارىن سىندىرارداي شاقىرلاتىپ تىستەرىن قايرايدى. قاسيەتتى بابالاردىڭ ۇرپاعىنا ۇلاعات ەتكەن كيەلى اتامەكەننىڭ ۇلتاراقتاي جەرى ءۇشىن مىنا جاستار قازىر-اق جانىن قيۋعا دايىن تۇر.

وسى كەزدە الاڭعا توبەسىندە داۋىس كۇشەيتكىشى بار راديواۆتوبۋس كەلىپ كىردى. سول اۆتوبۋستىڭ كەلۋىن كۇتىپ تۇرعانداي, سالدەن كەيىن الاڭعا ءۇش-ءتورت ادامدى باستاعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى زەينوللا شايداروۆ كەلدى. ول راديواۆتوبۋستىڭ داۋىس كۇشەيتكىشى ارقىلى شەرۋگە شىققان جاستارعا ارناپ ءسوز سويلەدى. ول ءسوزىن قازاقشا باستاپ, ورىسشا جالعاستىردى. ەكىنشى حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, وبلىس باسشىلارىنا اۆتونوميالىق وبلىس قۇرۋ جونىندە ەشقانداي نۇسقاۋ كەلىپ تۇسكەن جوق. ءتىپتى بۇل تۋرالى الماتىدا دا, ماسكەۋدە دە ەشقانداي قۇجات قابىلدانعان جوق. سوندىقتان ەشبىر الاڭداماي-اق ءۇيدى-ۇيگە تاراۋ كەرەك.

جاستاردىڭ لەنين اتىنداعى ورتا­لىق الاڭداعى قارسىلىق ميتينگىنىڭ باس­تال­­­عانىنا ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىت وتە شىقتى. مەن ءوزىمنىڭ ورتالىق الاڭعا نە ءۇشىن كەلگەنىمدى ۇمىتىپ, قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانىڭ قىساس شەشى­مىنە قارسى شىققان قانداستارىمنىڭ ورتا­سىنا ەكپىندەپ كىرە بەردىم. اتا-بابا­مىز­دىڭ «اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ», ۇرپاعىنا امانات ەتكەن قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىنە قويىلعان ساتتە ويلانۋعا ۋاقىت تا جوق ەدى.

قالىڭ توپتىڭ ورتاسىنا قاراي جىلجىپ, كەكىلدەرىن جازعى سامال جەلبىرەتىپ, سۇستى جۇزدەرىنەن كۇلكى ءىزى جوعالعان جاستارعا قاراپ كەلەمىن. ەرەۋىلگە شىققان توپ­تىڭ قاق ورتاسىندا تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ زووتەح­ني­كا­لىق جانە مالدارىگەرلىك فاكۋل­تەت­ىندە وقيتىن جەرلەسىم, قارقارالىلىق ءالحان مەيىرحانوۆ ۇزىن قىزىل ماتاعا ايشىق­تى ارىپتەرمەن جازىلعان «ءبىز اۆتونومياعا قارسىمىز!» دەگەن ۇراننىڭ ءبىر شەتىن ۇستاپ تۇر. ءبىز ءۇنسىز باس شۇلعىستىق. ودان ارىرەك س.سەيفۋللين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقيتىن قورعالجىندىق دوسىم مامەت سارسەنوۆ تۇر ەكەن. ءۇنسىز قول الىستىق. سول قاپتالداعى ءبىر شوعىر توپتىڭ ورتاسىنان گازەتىمىزدىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, «تسەلينگلاۆسناب» باسقارماسىنىڭ ينجەنەرى مايرا كەرەي­باە­ۆا كوزگە جىلى ۇشىرادى.

وسى ساتتە توپ ىشىندە شۇعىل قوزعالىس باستالىپ, ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ءۇزىلىپ قالدى. قولدارىنا داۋىس كۇشەيتكىش ۇستاعان ءبىر-ەكى جىگىت جاستاردىڭ قاتاڭ تارتىپپەن ساپقا تۇ­رۋىن تالاپ ەتتى. ساپ تۇزەگەن جاستار كولونناسى الاڭدى ەكى اينالىپ شىقتى. ءار جەردەن «جاساسىن سوۆەتتىك قازاقستان!», «ءبىز اۆتونومياعا قارسىمىز!» دەگەن سياقتى ۇراندار ايتىلىپ تۇردى. ونى جۇزدەگەن داۋىستار قولداپ, ءىلىپ اكەتىپ جاتتى. سالدەن كەيىن شەرۋ تارتقان كولوننا ەكىگە ءبولىنىپ, ءبىرىنشى توپ لەنين كوشەسىنىڭ بويىمەن «جاستار» سارايىنا قاراي بەت الدى. ەكىنشى توپ بەيبىتشىلىك كوشەسىنە ءتۇسىپ, تەمىر جول ۆوكزالىنا قاراي تارتتى. مەن قاراسى مول وسى توپقا قوسىلىپ, ءتارتىپتى ساپ تۇزەگەن شەرۋدىڭ بەل ورتاسىندا كەلەمىن. كەڭەس وداعى مەن سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ تۋلارىن جانە ايشىقتى ۇراندارىن كوتەرگەن كولوننامىز بەيبىتشىلىك كوشەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان وبلىستىق ءىىب عيماراتىنىڭ تۇسىنان وتە بەرگەندە, قوسىلا شىققان بىرنەشە زور داۋىس «سوۆەتتىك ميليتسيا جاساسىن!» دەپ ۇرانداتتى. ونى بۇكىل كولوننا قولداپ, جازعى اۋا تاعى دا جاڭعىرىپ كەتتى.

قارسىلىق شەرۋى ءتاستۇيىن بولىپ, بەي­بىت­شىلىك كوشەسىمەن العا جىلجىپ كەلە­دى. بىلەكتەرىنە قىزىل ماتا باي­لا­عان بىرنەشە جىگىت كولوننانىڭ قوس قاپ­تالىنان ءجۇرىپ وتىرىپ, قوعامدىق ءتار­تىپ­تىڭ ەشبىر بۇزىلماۋىن قاداعالاۋدا. شەرۋدىڭ الدىڭعى لەگىندە كەلە جاتقان توپ باستاۋشىلار داۋىس كۇشەيتكىش رۋپورمەن: «باۋىرلار, ەشقانداي ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بولماسىن! ساق بولىڭدار, ارامىزدا اران­دا­تۋشىلاردىڭ ءجۇرۋى دە مۇمكىن! توسىننان كيلىگىپ, توبەلەسكە شاقى­را­تىن­دارعا جاۋاپ بەرمەڭدەر! اسىرەسە اراق ۇسىناتىنداردان ساق بولىڭدار!», دەپ كەزەك-كەزەك, قايتا-قايتا ەسكەرتەدى.

وسى بەيبىتشىلىك كوشەسىمەن قارسىلىق شەرۋىنىڭ بەل ورتاسىندا كەلە جاتقانىمدا, تۋ سىرتىمنان الدەكىم ءتۇيىپ قالدى. جالت قاراسام, بىزدەن كەيىنگى ساپتا ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا جەتكەندەي ىرجيىپ, ون جىل ءبىر سىنىپتا وقىعان دوسىم ماعاۋيا كارىم­عو­جين كەلە جاتىر. جوپەلدەمەدە اۋزىما ءسوز تۇسپەي, ابدىراپ قالدىم. باسقا باسقا ءدال بۇگىن وسى جەردە ماعاۋدى (اۋىلداستارى ونى وسىلاي اتايتىن) كورەمىن دەگەن وي «ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەس» ەدى.

ماعاۋ تۋعان اۋىلىمىزدا حالىققا تۇر­مىستىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن. جۇمىس ورنى تسەلينوگراد قالا­سى­نا ەكى اپتالىق, قىسقا مەرزىمدى كۋرسقا جىبەرگەن ەكەن. كوپتەن كورمەگەن سىنىپتاس دوسىممەن قىزۋ شۇيىركەلەسە باستادىق. كەنەت ماعاۋ مەنى يىعىمنان ءتۇرتىپ, وڭ قاپتالداعى بيىك ءۇيدىڭ بالكونىن نۇسقادى. ءۇشىنشى قاباتتاعى بالكوننان فوتواپپارات ۇستاعان بىرەۋ كولوننامەن كەلە جاتقان جاس­تاردى وڭدى-سولدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتىر.

– ياپىرىم-اي, مىناۋ كازاكوۆ قوي...

مەنىڭ داۋىسىم وقىس شىعىپ كەتتى. دوسىم مەنىڭ جۇزىمە تاڭدانا قاراپ, وكىنگەندەي باسىن شايقادى.

– سەن ونى تانيسىڭ با؟

– ارينە, ورىس گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى يۋري كازاكوۆ دەگەن «ارىپتەس» قوي. قايدا بولسىن تىمىسكىلەپ جۇرمەيتىن جەرى جوق. ءارىپ­تەستەرىمىزدىڭ اراسىندا «ءۇش ءارىپتىڭ» تىڭشىسى دەگەن دە قاۋەسەت بار...

– قاپ, بەكەر-اق بولدى... ابايلاماي قالدىق, – دەپ ماعاۋ ءوز-وزىنەن دەگبىر­سىز­دە­نىپ كەتتى.

– ە, جارايدى, ەشتەڭە ەتپەس.

– جوق, ول فوتواپپاراتىن تۋرا بىزگە بۇرىپ, ادەيى سەنى ءتۇسىرىپ جاتقانداي كورى­نەدى ماعان. ياعني, تانىعان ەكەن عوي. اۋىل­دا جۇرگەن مەنى قويشى, ساعان قيىن بولدى. ءتۇرىمىزدى كورسەتپەي, بۇعىپ قالۋ كەرەك ەدى, – دەپ ماعاۋ تاعى دا دەگبىرسىزدەنىپ, وكىنە سويلەدى.

– قايدا تىعىلاسىڭ؟ قوي ەندى, «كوپپەن كورگەن ۇلى توي», نە بولسا دا ءبارىمىز بىرگە كورەمىز, – دەپ مەن دوسىمدى جىگەرلەندىرىپ, اعىسى قاتتى تاسقىن سۋداي العا ۇمتىلعان جاستاردى نۇسقادىم.

قارسىلىق شەرۋىن باستاعان جاستار لەگى تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن الاڭعا ىلىكتى. ۆوكزال الدىنداعى الاڭدا ادەت­تەگىدەي ادام قاراسى كوپ كورىنەدى. ادەيى ۇيىمداستىرىلعانداي, ءدال وسى ساتتە تسەلي­نوگراد ستانساسىندا ۇزاق تۇراتىن ءبىر-ەكى جولاۋشىلار پويىزى كەلىپ تۇر ەكەن. وسى وڭتايلى جاعدايلاردى پايدالانىپ, ۆوكزال الدىنداعى الاڭدا جەدەلدەتىلگەن ميتينگ باستالدى. وعان ۆوكزالداعى جانە توقتاپ تۇرعان پويىزداردىڭ جولاۋشىلارى دا قاتىستى. ۆوكزال عيماراتىنىڭ الدىن­دا­عى باسپالداقتار ۋاقىتشا مىنبەرگە اينالىپ, داۋىس كۇشەيتكىش رۋپور ۇستاعان جاستار ءسوز الدى. ورتالىق الاڭدا حالىق اتىنان قابىلدانعان «قارسىلىق ۇندەۋىنىڭ» ءماتى­نى تاعى دا وقىلدى. ەگدە تارتقان ءبىر-ەكى ادام, ءوزىن ۆوكزالدا توقتاپ تۇرعان پويىز جولاۋشىسىمىن دەپ تانىستىرعان ءبىر ادام ءسوز سويلەدى. جەدەل ميتينگتە ءسوي­لەگەندەردىڭ ءبارى قازاقستاندا نەمىس اۆتو­نوميالىق وبلىسىن قۇرۋعا اشىق قار­سىلىعىن ءبىلدىرىپ, بۇل شەشىمنىڭ توق­تاتىلۋىن تالاپ ەتتى. ستۋدەنت جاس­تار ۆوكزالداعى جولاۋشىلارعا ارنايى دا­يىنداپ اكەلگەن ليستوۆكالارىن تاراتتى. جولاۋشىلار تسەلينوگراد قالاسىنداعى قارسىلىق شەرۋى تۋرالى حاباردى جان-جاققا تاراتىپ, الىپ كەتىپ جاتتى.

باس-اياعى جارتى ساعاتقا سوزىلعان ۋا­قىتتا ميتينگ اياقتالدى. تاڭەرتەڭ ورتا­لىق الاڭدا قارسىلىق ميتينگىن اشقان قياق مۇرتتى, سۇڭعاق بويلى جىگىت تاعى دا ورتاعا شىقتى. «جولداستار, باۋىرلار, وسىمەن جەدەل ميتينگتى جابىق دەپ جاريا­لاي­مىن. بۇگىنگە بەلگىلەنگەن قارسىلىق شەرۋى دە اياقتالدى. قازىر وسى جەرگە قالا باعىت­تارىندا جۇرەتىن بىرنەشە بوس اۆتوبۋس كەلەدى. ترانسپارانتتارىڭدى جيناپ, سول اۆتوبۋستارمەن جەدەل تۇردە ءۇيدى-ۇيگە تاراۋلارىڭىزدى سۇرايمىن. الدا­عى سەي­سەنبىگە دەيىن ساياسي بيۋرونىڭ شەشى­مى وزگەرمەيتىن بولسا, سول كۇنى تاعى دا قار­سى­لىق شەرۋىنە شىعامىز. باۋىرلار, بارىنشا ءتوزىمدى ءارى ساق بولىڭدار. قازىر ميتينگ اياقتالعاننان كەيىن ءارتۇرلى ارانداتۋ شارالارى بولىپ قالۋى مۇمكىن. كوشەدە بەيساۋات, توپتالىپ جۇرەتىن بولساڭدار, قاساقانا توبەلەسكە ۇرىندىراتىندار تابىلادى. سوندىقتان ەشتەڭەگە قارايلاماي, جەدەل تۇردە اۆتوبۋستارعا وتىرىپ, تاراپ كەتىڭدەر. ەلىمىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى جولىنداعى قاسيەتتى كۇرەسىمىزدىڭ باستالماي جاتىپ تۇنشىقپاۋى ءۇشىن توزىمدىلىك تانى­تىپ, شۇعىل تاراۋلارىڭىزدى سۇراي­مىن», دەدى ول اشىق داۋىسى ءسال دىرىلدەي تەبى­رەنە سويلەپ.

ۆوكزال الاڭى ساپىرىلىسقان قوزعالىسقا اينالدى. جاستار قولدارىنداعى ترانسپارانتتارى مەن تۋلارىن اسىعىس جيناپ, ايالدامالارعا اسىقتى. اندا-مۇندا قاراي­لاپ, ءتارتىپ بۇزۋ بىردە-ءبىر ادامنىڭ ويىنا دا كەلمەدى. ميتينگتەن تاراعان جىگىت­تەر ايالدامالارعا جەتەر-جەتپەستەن قالا­لىق باعىتتاردا جۇرەتىن بىرنەشە بوس اۆتوبۋس كەلە قالدى. جاستار جاپاتارماعاي اۆتو­بۋس­تارعا ءمىنىپ جاتتى. لەزدە ادامدارعا لىق تولىپ ۇلگەرگەن №9 اۆتوبۋسقا ماعاۋ ەكەۋمىز دە ىلىكتىك. اينالاسى ونشاقتى مينۋتتىڭ ىشىندە الاڭدا بولعان ميتينگتىڭ ءىزى دە قالمادى. اۆتوبۋس ىشىندە مەن پەدينس­تيتۋت­تا وقيتىن مامەت دوسىممەن تاعى ۇشى­را­سىپ قالدىم.

– و, جىلقىباي, كەزدەسكەنىمىز قانداي جاقسى بولدى. جاڭاعى ميتينگتە وقىلعان ۇندەۋدى اۋدارۋ كەرەك. ترانسپارانتتاردى دا قازاقشاعا اۋدارىپ, كوبىرەك ەتىپ جازۋ كەرەك بولىپ تۇر. وسى مىندەتتەر بىزگە تاپسىرىلدى. مامان جۋرناليست رەتىندە ناقتى كومەگىڭ قاجەت. قازىر بىردەن ءبىزدىڭ جاتاقحاناعا بارايىق, – دەپ مامەت «ەكى اياقتى ءبىر ەتىككە تىققانداي» باستىرمالاتا سويلەدى. ءتىپتى ويلانۋعا مۇرشا بەرەتىن ەمەس. ونداي بولاتىن بولسا, ەكەۋمىز دە بارامىز دەگەندەي, مەن ماعاۋ دوسىمدى نۇسقاپ, باسىمدى يزەدىم.

اۆتوبۋستان تۇسكەننەن كەيىن مامەت وزىمەن بىرگە كەلە جاتقان دوستارىن تانىس­تىردى. الدىمەن قولىن بەرگەن قوڭقاق مۇرىن, ۇزىن بويلى قارا جىگىت ءوزىن رامازان دەپ تانىستىرسا, الاسالاۋ اققۇبا ءوڭدى, ادەمىشە كەلگەن سايلاۋ دەگەن جىگىت بولىپ شىقتى. ءبىز ماكەڭنىڭ باستاۋىمەن №3 جاتاقحانانىڭ «كراسنىي ۋگولوگىنا» كەلدىك. جىگىتتەر بولمەدەگى شكافتاردىڭ قۋىس-قۋىسىنا تىعىپ, الدىن الا دايىنداپ قوي­عان بىرنەشە قىزىل ماتا مەن اق بوياۋلا­رىن الىپ شىقتى.

كەرەك-جاراقتىڭ ءبارىن ۇلكەن كەنەپ ءسوم­كە­گە سالعان جىگىتتەر ەشتەڭە بول­ما­­­عانداي جايباراقات جاتاقحانادان شىقتى. جولاي اسحانادان ءبالىش, توقاش جانە بىرنەشە شولمەك ليموناد الىپ, بۇيىردەگى جاسىرىن ەسىكتەن جاتاقحانانىڭ جەرتولەسىنە تۇستىك. قاراڭعى جەرتولەنىڭ ىشىمەن قارمانىپ, ءسال جۇرگەننەن كەيىن سايلاۋ الاسالاۋ ءبىر ەسىكتى اشىپ, ەلەكتر شامىن جاقتى. كەڭ بولمەنىڭ ءبىر بولىگى كۇرەك, ايىر, سىپىرعىش, قولاربا سياقتى شارۋاشىلىق زاتتارىنىڭ قويماسى ەكەن. بولمەنىڭ قالعان كەڭىستىگىن جىگىتتەر قارسىلىق شەرۋىنىڭ ورتالىق «شتابىنا» اينالدىرىپ الىپتى.

اكەلگەن ازىق-ت ۇلىگىمىزبەن جۇرەك جال­عاپ, ۋاقىت وتكىزبەي ىسكە كىرىستىك. جىگىت­تەر ەدەنگە ەسكى گازەتتەر توسەپ, قىزىل ماتالارىن جايىپ, ۇراندار جازۋعا كىرىستى. ۇرانداردىڭ ورىسشا ءماتىنى مىنانداي ەدى: «نەت نەمەتسكوي اۆتونومي!» «دا زدراۆستۆۋەت ەدي­نىي كازسسر!», «سوۆەتسكي نارود ۆ كازاح­ستانە بۋدەت جيت بەز ۆنۋترەننىح گرانيتس!», «تەرريتوريا سويۋزنوي رەسپۋبليكي نە موجەت بىت يزمەنەنا بەز ەيو سوگلاسيا» (كونستيتۋتسيا سسسر. ستاتيا 78). ءبىز بۇل ۇرانداردى قازاق تىلىنە بىلاي اۋداردىق: «نەمىس اۆتونومياسىنا جول جوق! جاساسىن ءبىرتۇتاس قازكسر!», «قازاقستانداعى سوۆەت حالقى ىشكى شەكاراسىز ءومىر سۇرەتىن بولادى!», «وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ تەرريتورياسىن ونىڭ كەلى­سىمىنسىز وزگەرتۋگە بولمايدى» (سسسر كون­ستي­تۋتسياسى. 78-باپ). جۇمىس بارىسىندا ءبىزدىڭ توپقا جاتاقحانادان تاعى دا بىرنەشە جىگىت كەلىپ قوسىلدى.

سايلاۋ جاڭادان قوسىلعان جىگىتتەردىڭ اراسىنان ەكى-ۇشەۋىن ىرىكتەپ الىپ, جەر­تو­لە­نىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا, جاتاقحانا جاققا «شۋحەرگە» قويدى. كەيىن بىلدىك, قارسىلىق شەرۋىنە شىققان ءاربىر ينستيتۋتتىڭ نەمەسە ۋچيليششەنىڭ ستۋدەنتتەرى وتريادقا توپتاستىرىلىپ, وترياد قۇرامىنداعى ءاربىر جاتاقحانانىڭ ستۋدەنتتەرى بريگاداعا ءبولىنىپ, ءاربىر بريگادا بىرنەشە زۆەنودان قۇرالعان ەكەن. سايلاۋ ءبىزدىڭ زۆەنونىڭ جەتەكشىسى بولىپ شىقتى. ءتارتىپ بويىنشا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ زۆەنو جەتەكشىسىن عانا, زۆەنو جەتەكشىسى ءوزىنىڭ بريگاديرىن عانا, ال بريگاديرلەر جاتاقحانا كوميسسارلارىن عانا تانىپ, باعىنۋعا ءتيىس ەكەن.

جاتاقحانا كوميسسارلارى وترياد باسشى­لا­رىن تاني ما, وترياد باسشىلارى كىمگە باعىنادى, ول جاعىن ەشقايسىمىز بىلگەنىمىز دە, بىلۋگە تىرىسقانىمىز دا جوق...

جەرتولە ەسىگىن تارسىلداتا قاققان وقىس دىبىستان سەلك ەتىپ, سانانى شىرماعان قالىڭ ويدان تەز ارىلدىم. ىشتەن جابىلعان ەسىكتى اشىسىمەن, كۇزەتتە جۇرگەن جىگىتتەردىڭ بىرنەشەۋى كەلىپ كىردى.

– بولدى! جۇمىستى دەرەۋ توقتاتۋ كەرەك! دەكانات جاتاقحاناداعى ءاربىر ءبول­مە­نىڭ ستۋدەنتتەرىن تىزىمگە الىپ, تەكسەرىپ جاتىر. ءبىر ساعاتتان كەيىن اكت زالىندا دەكانىڭ ءوزى جينالىس وتكىزەدى ەكەن. قالا­لىق پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى كەلە­دى. جينالىسقا قاتىسپاعان ستۋدەنتتەر سەس­سيا­عا جىبەرىلمەيدى ەكەن...

ارتىق كۇدىك تۋعىزباس ءۇشىن قازىرگى جينالىسقا تۇگەلدەي قاتىسۋدى سايلاۋ تاعى دا نىعىرلاي تاپسىردى. مەن جىگىتتەرمەن قوشتاسىپ, جالعىز ءوزىم ايالداماعا تارتتىم...

قاس قارايا ۇيگە جەرلەستەرىم ماعاۋ, ءالحان باستاعان اۋىل شارۋاشىلىعى ين­س­تي­­تۋتىنىڭ ءۇش-ءتورت ستۋدەنتى ساۋ ەتە ءتۇستى. ءۇي-ءۇيدىڭ پوشتا جاشىكتەرىنە, كوشەلەرگە ليستوۆكالار تاراتىپ ءجۇر ەكەن. ءبىز تۇراتىن كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ دە پوشتا جاشىكتەرىنە ۇندەۋ پاراقشالارىن سالىپ ۇلگەرىپتى. زايىبىم قارلىعاش كەشكى استىڭ قالعانىن جىلىتىپ, وننان-مۇننان ءتاتتى-دامدىلەرىن شىعارىپ, اشقۇرساق ستۋدەنتتەردى ءبىر تويدىردى. ىشتەرىنە ەل قونعان جەرلەستەرىم ءبۇ­گىنگى اتقارعان تىرلىكتەرىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەندى قايدا بارۋ كەرەك ەكەندىگىن ويلاستى.

– نەمىس اۆتونوميالىق وبلىسىن قۇرۋعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان قارسىلىق شەرۋى تۋرالى قالا ءبىراز قۇلاقتانىپ قالعان سياقتى. شىركىن, الىس اۋىلدارداعى اعايىندارىمىزعا حابار تاراتا الساق, تاماشا بولار ەدى, – دەدى ءالحان ارمانىن اشقانداي اقتارىلا سويلەپ.

– ارينە شالعاي اۋدانداردىڭ قازاقتارى قۇلاقتانسا, ۇلكەن دەمەۋ بولار ەدى, – دەدى ماعاۋ ونىڭ ءسوزىن قوستاپ.

– ونىڭ ءبىر جولى بار, – دەدىم مەن دە اڭگىمەگە ارالاسىپ. «ول قانداي جول؟» دەگەندەي سۇراۋلى پىشىنمەن ستۋدەنتتەردىڭ ءبارى ماعان قارادى. – قالانى وندىرىستىك ايماقپەن جالعاستىراتىن «بۇكىر كوپىردى» ءبارىڭ بىلەتىن شىعارسىڭدار. سول كوپىردىڭ جانىندا «اتپ-3» دەگەن اۆتوكولىك مەكەمەسى بار. شالعاي اۋداندارعا جۇك تاسيتىن «زيل-130» ماشينالارىنىڭ ءبارى وسى مەكەمەنىڭ يەلىگىندە. الىس اۋداندارعا باراتىن ماشينالار سەنبى كۇنى جۇكتەرىن تيەپ قويىپ, جەكسەنبى كۇنى ەرتەلەتىپ جولعا شىعادى. ءدال قازىر «اتپ-3»-ءتىڭ اتشاپتىرىم اۋلا­سى جۇك تيەلگەن كولىكتەرگە تولىپ تۇر. ليستوۆ­كالاردى سول جۇكتەردىڭ ارا-اراسىنا جاسىر­ساق, جۇكپەن بىرگە بارلىق جەرلەرگە تارايدى. اتشاپتىرىم اۋلانىڭ قورشاۋى اڭعال-ساڭعال, كەز كەلگەن جەرىنەن كىرۋگە بولادى. اۋلانىڭ ءىشىن تىمىسكىلەپ, كۇزەتشىنىڭ يتتەرى جۇرەدى. اش يتتەرگە تاماق تاستاساڭ, دىبىستارىن دا شىعارمايدى.

– ەندەشە نە وتىرىس؟ اۆتوبۋستار توقتاماي تۇرعاندا, قالانىق شەتىنە ىلىگىپ قالايىق, – دەپ ءالحان ءبارىمىزدى دۇرلىكتىرە ورنىمىزدان تۇرعىزدى.

ءبىز «اتپ-3»-ءتىڭ اتشاپتىرىم اۋلا­سى­نىڭ تۋ سىرتىنان ىشىنە كىرىپ, كۇزەت­شىنىڭ ابالاعان يتتەرىمەن «دوس­تاس­قانشا» ءتۇن ورتاسى دا بولىپ قالدى. ءبىرشاماسى ماشينكاعا باسىلعان, ءبىرشا­ما­سى قولمەن جازىلىپ كوبەيتىلگەن ءۇن­دەۋ پاراقشالارىن بەسەۋمىزگە تەڭدەي ءبولىپ, قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇرعان ماشينالاردى ارالاپ كەتتىك. ءبىز كومىر, اعاش تيەلگەن ماشينالاردى اينالىپ ءوتىپ, جاشىكتەر جانە تەڭ-تەڭ كەنەپ قاپتارعا سالىنعان جۇكتەر تيەلگەن كولىكتەردى تاڭداپ الدىق. ليستوۆكالاردى جاشىك­تەردىڭ سىرتتان كورىنبەيتىن جاق­تا­رى­نا جاپسىرىپ, كەنەپ قاپتار بۋىلعان ارقانداردىڭ اراسىنا جاسىردىق. قولدا بار پاراقشالاردى تۇگەل تاراتىپ, جاياۋلاپ-جالپىلاپ ۇيگە جەتكەندە, جازدىڭ قىسقا ءتۇنى دە ءتۇرىلىپ بارا جاتقان ەدى...

(جالعاسى بار)