قىسقا عۇمىرىندا بيىك لاۋازىمدى ءارى جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ, 39 جاسىندا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اتىلىپ كەتكەن وراز يساەۆتىڭ تاعدىرى ءالى كۇنگە دەيىن ايانىشتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى 1956 جىلى اقتالعانىمەن, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىنە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا, تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا دا وزىنە لايىق قۇرمەت كورسەتىلمەي كەلەدى. قۇرمەت كورسەتىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, اسىل ازاماتتىڭ ەسىمىنە ءالى كۇنگە دەيىن ارا-تۇرا جالا جابىلىپ, سوڭىندا قالعان ۇرپاقتارىنىڭ كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىپ جۇرگەنى راس.
ايگىلى ءابىش كەكىلباەۆ «تاريح تولقىنىنداعى تيتان تۇلعا» اتتى ماقالاسىندا «ءبىر وكىنىشتىسى, 1930-جىلدارى قازاقستاندا باسشى قىزمەتتە ىستەگەن ادامداردىڭ, ونىڭ ءىشىندە و.يساەۆتىڭ اسىرا سىلتەۋگە گولوششەكينمەن قاتار جاۋاپتى ەكەندىگى كەي-كەيدە ايتىلىپ تا قالادى. الايدا وراز يساەۆ 1930 جىلداردىڭ باسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىندا جىبەرىلگەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتى كورىپ, ەل باسىنا ءتونىپ كەلە جاتقان اشتىق اپاتىن ەرتە سەزىندى. وسىنىڭ ءبارىن پارتيانىڭ XVI سەزىندە, ياعني 1930 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە وداقتىق مىنبەردەن اشىق مالىمدەگەن و.يساەۆ ءوز سوزىندە شارۋالاردىڭ اۋىر جاعدايىن ايتىپ قانا قويماي, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ, ۇسىنىس ەنگىزگەن. امال نە, ستالين يساەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسىن اياقسىز قالدىردى» دەپ جازادى.
ستالينگە ءۇش حات
ءبىز 1930-جىلدارى قازاقستانداعى اشارشىلىق تۋرالى ستالينگە حات جازعان تۇرار رىسقۇلوۆتى, عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان «بەسەۋدىڭ حاتىن» تاريحتان جاقسى بىلەمىز. بىراق ەل باسىنا ءتونىپ كەلە جاتقان ناۋبەت تۋرالى الدىمەن دابىل قاعىپ, ستالينگە ءبىر ەمەس, ءۇش حات جازعان وراز يساەۆتىڭ ەسىمىن تاريحشى مامانداردىڭ ءوزى بىلە بەرمەيدى.
«بەسەۋدىڭ حاتى» 1932 جىلى 4 شىلدەدە جازىلعان. حاتتىڭ اۆتورلارى – جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ, قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مانسۇر عاتاۋلين, الماتى كومۆۋزىنىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرى ەمبەرگەن التىنبەكوۆ پەن مۇتاش داۋلەتقاليەۆ, قازاق اكسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ سەكتور باستىعى قادىر قۋانىشەۆ ەدى. حاتتىڭ جازىلۋىنا حالكوم كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى وراز يساەۆ تۇرتكى بولعانى انىق ايتىلادى.
رسفسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە حاتى 1933 جىلدىڭ ناۋرىزىندا جازىلعان.
ال سول كەزدەگى قازاقستان ۇكىمەتى – قازاسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى وراز يساەۆ 1930 جىلى-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن كوللەكتيۆتەندىرۋدەگى كەمشىلىكتەر تۋرالى سەزدە اشىق ايتىپ, 1932 جىلى 11 مامىردا ستالين مەن مولوتوۆقا اشىعىپ جاتقان قازاقستان حالقىنا كومەك كەرەكتىگى جونىندە حات جولداعان ەكەن. قازاقستانداعى الاپات اشارشىلىق تۋرالى, ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەپكەرى ف.گولوششەكيندى قىزمەتىنەن الاستاتۋ ءجونىندە تالاپ ەتكەن و.يساەۆتىڭ ەكىنشى حاتى 1932 جىلى تامىزدا جازىلعان. 1933 جىلى 2 جەلتوقساندا قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ زاردابى تۋرالى ءۇشىنشى حات ءجىبەرىلگەن.
جانايقاي
وراز جانۇزاق ۇلى 1929 جىلى 8-15 ءساۋىر ارالىعىندا وتكەن VII جالپىقازاقستاندىق سوۆەتتەر سەزىندە قازاق اسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلاندى. سودان كەيىن كوپ كەشىكپەي-اق قازاقستانداعى كۇشپەن كوللەكتيۆتەندىرۋدىڭ زاردابىن زەرتتەي باستاعان.
«1929 جىلعى ەسەپ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندا 40 ميلليون باس مال بولعان. ال قازىر (1932 ج) نەبارى 6 ملن مال قالدى. ونىڭ 2 ملن-ى – سوۆحوزداردا. كولحوزدار مەن جەكەمەنشىكتە قالعان 4 ملن باس مالدىڭ كوپ بولىگى قازاق اۋداندارىندا ەمەس, ورىس اۋداندارىندا. ...ورتالىق قازاقستاننىڭ 10-12 قازاق اۋدانىندا حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگى اشتىققا ۇشىراۋدا. 10-15 مىڭ ادام اشتان ولگەن. كوپتەگەن قازاق اۋداندارىندا 1929 جىلمەن سالىستىرعاندا حالىقتىڭ جارتىسى دا قالماعان...» دەپ جازادى جۇرەگى قان جىلاعان توراعا 1932 جىلى 11 مامىردا ستالينگە جولداعان حاتىندا.
وسى جازبادا «اۋىل ۇشىراعان جاعداي ەداۋىر دارەجەدە پارتيا ۇيىمى جانە ونىڭ باسشىلارى جىبەرگەن قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى. نەگىزگى قاتەلىكتەر: سولشىلدىق, ناۋقانشىلدىق, قاجەتتى ءوزارا سىننىڭ جوقتىعى, كەمشىلىكتەردى بۇركەمەلەۋ, شىن جاعدايدى ءوڭىن اينالدىرىپ كورسەتۋ (كوزبوياۋشىلىق)» دەپ, حالىق باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتىڭ دياگنوزى ءدال قويىلادى.
«فاكتىلەر مىناداي: كوللەكتيۆتەندىرۋدە جول بەرىلگەن قاتەلىكتەردى جوندەۋ ءۇشىن 1930 جىلدىڭ جازىندا اۋىلدارعا جىبەرىلگەن قازاق قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسى قورىتىندىلانبادى. ولكەلىك كوميتەتتە تالقىلانبادى, ويتكەنى بۇل كوممۋنيستەر اۋىلدا ءىستىڭ تىپتەن جاقسى ەمەستىگىن ايتىپ بەرگەن ەدى جانە ايعاق ماتەريال الىپ كەلگەن بولاتىن. بىراق جاعدايدى بۇلايشا باعالاۋ كۇنى بۇرىن-اق ماقۇلدانبادى. مال باسى مەيلىنشە ازايىپ كەتكەندىگىن مويىنداعىسى جانە ازايۋ سەبەبىن انىقتاعىسى كەلمەگەندىكتەن, شىندىقتى جاسىرۋ ءۇشىن 1930 جىلعى مال ەسەبى دەرەگىنە 50% ۇستەمە قوسىلدى. تۇپ-تۋرا اسپاننان الىپ قوستى!».
«ەسكى ماعىناداعى كوشپەلى اۋىلدار ەندى جوق. مالدىڭ كۇرت ازايۋى كوشىپ-قونۋدى شارۋاشىلىق تۇرعىسىنان قاجەتسىز ەتتى. قازىر ءبىر-بىرىنەن الشاق جاتقان القاپتا نەبارى بىرنەشە تۇتىننەن تۇراتىن ۇساق اۋىلدار مەكەن ەتە باستادى. اۋىلدى ويداعىداي قايتا قۇرۋ ءۇشىن ونى دۇرىس وتىرىقشىلاندىرۋ كەرەك. سوندىقتان قازاقتاردىڭ قالىپتى پوسەلكەلىك شارۋاشىلىق قۇرىپ وتىرىقشى بولۋىنا كومەكتەسۋ كەرەك, ونى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. جاداپ-جۇدەگەن مالشىلارعا جەدەل كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ونەركاسىپ تاۋارلارىنان جانە استىقتان قور ءبولۋ قاجەت!».
و.يساەۆتىڭ ستالينگە جازعان بۇل حاتتارى اينالىپ قازاقستانعا, بك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى ف.گولوششەكينگە جولدانىپ وتىرعان. قانشا دابىل قاقسا دا اشىققان حالىقتى قۇتقارۋ ءىسى جۇيەلى ءجۇرگىزىلمەدى. ويتكەنى ي.ستالين دە, ف.گولوششەكين دە قازاقتىڭ ءدال وسىلاي شىبىنشا قىرىلۋىنا مۇددەلى ەدى...
قالامگەرگە قامقور جان
قاراپايىم شارۋا بالاسى وراز يساەۆ 1899 جىلى ورال وبلىسىنىڭ ءىلبىشىن ۋەزىنە قاراستى شالقار بولىسىندا تۋعان ەكەن. ەكى باسقىشتى ورىس-قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم العان وراز اۋىل اراسىندا بولىس ءپيسارى, ءىس جۇرگىزۋشى بولا ءجۇرىپ, سوۆەت بيلىگى كەلگەندە ميليتسيا قىزمەتىنە ارالاسقان. ءسابيت مۇقانوۆ ءوز ەستەلىگىندە «1923 جىلى جىمپيتىدا ۋەزدىك پارتكوم حاتشىسى بولىپ جۇرگەن ورازدى سول كەزدەگى حالكوم توراعاسى ساكەن سەيفۋللين ۇناتىپ, ورىنبوردا وتەتىن ءىىى سوۆەت سەزىنە دەلەگات ەتىپ سايلاتتى» دەپ جازادى. وراز يساەۆتىڭ ورتالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا شىنىمەن دە وسى وقيعا اسەر ەتسە كەرەك.
«وراز ادامعا جاقىنداسقىش, سويلەسكىش, ويىنشى, قالجىڭقوي جىگىت ەكەن» دەپ سيپاتتاپتى ءسابيت مۇقانوۆ. «جازۋشىعا ەڭ الدىمەن قاعاز جازاتىن ستول كەرەك, قاجەتىنە جارايتىن پاتەر كەرەك» دەپ, سابەڭنىڭ پاتەر ماسەلەسىن تاباندا شەشكەنى ايتىلادى. «ورازدىڭ ءبىر ادەتى كىسىمەن جۇرە, ولەڭدەتە سويلەسەتىن ەدى. ول باتىس قازاقستاننىڭ, اسىرەسە مۇحيتتىڭ اندەرىن جاقسى كورىپ, ءاردايىم مۇرنىنان ىڭىلداپ ايتىپ وتىراتىن. ادەبيەتتى, اسىرەسە, قازاق ادەبيەتىن ۇزبەي وقيتىن جانە وقىعانى تۋرالى پىكىرى بار ادام بولاتىن» دەيدى سابەڭ.
اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ «وتەدى كۇندەر» كىتابى دا وراز يساەۆ تۋرالى وتە جىلى ەستەلىكتەرگە تولى. سوۆناركوم ءتوراعاسى بولا تۇرا وگىز ارباعا مىنگەن قاراپايىمدىلىعىن, جول بويىندا كەزدەسكەن بالالى ايەلگە مەيىرىمدىلىگىن, سابىرلىلىعىن توراعا جانىندا ءبىر اي بويى بىرگە ءجۇرىپ ەل ارالاعان جاس اقىن اسقار توقماعامبەتوۆ ناقتى مىسالدارمەن اسەرلى سۋرەتتەگەن.
وراز يساەۆتىڭ قازاق ادەبيەتىن دامىتۋعا, شىعارماشىلىق ادامدارىن قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەنىن حاميت ەرعاليەۆ تە اتاپ وتەدى. 1931 جىلى تامىز جانە قازان ايلارىندا و.يساەۆ ادەبيەت ءىسىن باسقارۋشىلارعا جانە قازاقستان باسپاسىنا ارنايى حات جازىپ, «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىنا ەكى ماقالا جاريالاعان.
«مەنىڭ ويىمشا ءبىزدىڭ مادەني تاريحىمىز جانە وتە زور بىرقاتار ماتەريالدارىمىز جينالماي قالىپ بارادى» دەپ دابىل قاققان توراعا «جاڭا تاريحتى جاساپ, جاڭا مادەنيەتتى تۋعىزۋ وزىنە دەيىنگىنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتۋ, بىلمەۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس» دەپ تۇيىندەيدى. وسى ارقىلى قازاق فولكلورىن جيناقتاپ, باسپاعا تاپسىرۋ ءىسى جولعا قويىلادى. جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ دا مەملەكەتتىك دارەجەدە قولداۋعا يە بولۋىنا و.يساەۆتىڭ قاتىسى بار. اقىننىڭ 75 جىلدىعىندا جامبىل شىعارماشىلىعى جايلى قاعازعا قاراماي بايانداما جاساعان وراز يساەۆتىڭ شەشەندىگىنە سول جيىندا بولعان قالامگەرلەردىڭ ءوزى تاڭعالىپ, قول سوققان ەكەن.
«ەڭبەكشى قازاقتىڭ» جاۋاپتى شىعارۋشىسى
بيىل ءبىر عاسىرلىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قازاق حالقىنىڭ تالاي-تالاي مارعاسقا ۇلدارى ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ ءبىرى – وراز يساەۆ.
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە 1926 جىلدىڭ 13 شىلدەسىنەن 30 تامىزىنا دەيىن يسا ۇلى وراز «جاۋاپتى شىعارۋشى» رەتىندە قول قويعان» دەپ جازادى بەلگىلى زەرتتەۋشى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى اعامىز.
گازەت تاريحىنداعى ەڭ ءبىر الاساپىران كەزەڭ, قالىپتاسۋ داۋىرىندە – 1926 جىلدىڭ ءساۋىر-تامىز ايلارىندا «ەڭبەكشى قازاققا» تۇرار رىسقۇلوۆ, وراز جاندوسوۆ جانە وراز يساەۆ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جەتەكشىلىك ەتىپتى. بۇل ۇشەۋى دە ءبىر مۇشەل ۋاقىتتان كەيىن «حالىق جاۋى» دەگەن جالانىڭ قۇربانى بولىپ, 1938 جىلى اتىلعان بولاتىن...
80-جىلداردىڭ اياعىنان باستاپ رەپرەسسياعا ۇشىراعان قازاق زيالىلارىن اقتاۋ, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ جاپپاي قولعا الىنعانى راس. الايدا جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وراز يساەۆ ەسىمى تولىق اقتالىپ, وزىنە لايىق قۇرمەت كورسەتىلدى دەۋگە بولمايدى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ 80, 100, 110 جىلدىق مەرەيتويلارى مۇلدەم اتاۋسىز قالدى. تۋعان جەرىندە – اقجايىق اۋدانىنىڭ كونەككەتكەن اۋىلىندا ورتا مەكتەپكە ەسىمى بەرىلگەنى بولماسا, تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ كەم سوعىپ جاتىر. سوندىقتان قايراتكەردىڭ جەرلەستەرى بيىل وراز يساەۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي اقجايىق اۋدانىندا وقۋشىلار اراسىندا «الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى» اتتى اۋداندىق شىعارما بايقاۋىن وتكىزىپ, «ەل ۇمىتپاس ەرلەرىن» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. وسى شاراعا مەرەيتوي يەسىنىڭ ۇرپاقتارى, تاريحشى عالىمدار شاقىرىلىپ, الماتى قالاسىنان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قايراتكەر تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن شىققان جالعىز كىتاپتىڭ اۆتورى جۇماباي قۇليەۆ ارنايى كەلگەن ەكەن. ارينە, بۇل شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا راحمەت. بىراق اۋداندىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان ءىستىڭ اۋقىمى تار عوي. وراز يساەۆ سىندى كۇللى قازاققا قادىرلى تۇلعانىڭ مەرەيتويىن رەسپۋبليكالىق دارەجەدە اتاپ ءوتىپ, وزىنە لايىق سىي-قۇرمەت كورسەتۋ – ەلدىگىمىزگە سىن سەكىلدى. اقجايىقتا وتكەن, ءبىز قاتىسقان جيىننىڭ قارارى, حالىقتىڭ قالاۋى وسىنداي بولدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى