بەيسەنبى, 9 مامىر 2013 2:09
جازۋ ۇستەلىمدە جاۋىنگەر مۇراسى جاتىر. كوبىسى ولەڭدەر. بىراق «ولەڭ» دەگەن قاسيەتتى اتقا جاۋاپ بەرە الا ما, جوق پا, ول جاعىنا تالاسا المايمىن. سوندا دا بىرنەشە قايتارا وقىپ شىقتىم. ويتكەنى, قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ عاجايىپ ۇيقاستارىنا ۇيىپ وسكەن جاندار ءۇشىن قارابايىرلاۋ كورىنگەنىمەن, جاۋىنگەر جۇرەگىن جارىپ شىققان جىرلاردا سۇراپىل سوعىستىڭ ءبىر اششى شىندىعى مەنمۇندالايتىن سياقتى.
بەيسەنبى, 9 مامىر 2013 2:09
جازۋ ۇستەلىمدە جاۋىنگەر مۇراسى جاتىر. كوبىسى ولەڭدەر. بىراق «ولەڭ» دەگەن قاسيەتتى اتقا جاۋاپ بەرە الا ما, جوق پا, ول جاعىنا تالاسا المايمىن. سوندا دا بىرنەشە قايتارا وقىپ شىقتىم. ويتكەنى, قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ عاجايىپ ۇيقاستارىنا ۇيىپ وسكەن جاندار ءۇشىن قارابايىرلاۋ كورىنگەنىمەن, جاۋىنگەر جۇرەگىن جارىپ شىققان جىرلاردا سۇراپىل سوعىستىڭ ءبىر اششى شىندىعى مەنمۇندالايتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە ارادا 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە ءالى ەش جەردە جاريالانباپتى. الاتاۋدىڭ اقيىعى كەنەن مەن جەتىسۋدىڭ جەزتاڭداي جىراۋى ەسداۋلەتتىڭ قاسىنا ەرىپ جۇرسە دە, سوعىسقا دەيىن دە, سوعىستان كەيىن دە وبلىستىق مادەنيەت ءبولىمى مەن تەاتردى باسقارىپ, مەكتەپتە ديرەكتورلىق قىزمەتتەر اتقارسا دا مايدان جىرلارىن جاريالاتۋعا قۇلشىنباپتى. ال «قىزىل جۇلدىز» وردەنى مەن بىرنەشە مەدالدى وڭىرىنە قاداعان اعا لەيتەنانتتىڭ ءوزى بولسا بۇگىندە ارامىزدا جوق.
دەگەنمەن, ءوزى كەتكەنىمەن, ارتىندا ولەڭدەرى, جىرلارى, تەرمەلەرى قالعان مارقۇمنىڭ مۇراسىن جەڭىستىڭ 68 جىلدىعىنا وراي ەبىن تاۋىپ نەگە «سويلەتپەسكە» دەپ ويلادىم دا, قيىن ىسكە تاۋەكەل ەتتىم. سونىمەن, جەرتولەدە جازىلعان…
ءبىرىنشى جىر:
«انت بەردىك جاۋدى جايپاۋعا…»
482-ءشى ارتيللەريا پولكى قىسپاققا تاپ بولدى. جاۋ تانكتەرىن اتقىلاي ءجۇرىپ, چير وزەنىنە قاراي شەگىنۋگە تۋرا كەلدى. ارامشوپتەي قاپتاعان جاۋ تانكتەرى اندىزداپ ءار تۇستان شىعا كەلەدى. سولداتتاردىڭ قاتارى سيرەگەن. پولك بويىنشا نەبارى التى زەڭبىرەك قانا قالدى. ايتسە دە لەيتەنانت ايناقۇل بورانباەۆتىڭ باتارەياسىنداعى تاجىمەت المۇحامەدوۆ, قيالباي ماقسۇتوۆ جانە جەكەي سارشاەۆتىڭ زەڭبىرەكتەرى قاراقۇرتتاي قاپتاعان تانكتەرگە وق جاۋدىرۋدا.
تاجىمەتتىڭ زەڭبىرەك راسچەتىندا وققا ۇشپاعان ەكى-اق جاۋىنگەر ءجۇر. وزىمەن ۇشەۋ. سوندىقتان قازا بولعان قارۋلاستارىنىڭ ورنىنا تاجىمەتتىڭ ءوزى كوزدەۋشى, ءوزى اتۋشى بولۋىنا تۋرا كەلدى.
– وڭتۇستىك باتىستان جاۋ تانكتەرى كورىندى. اتۋعا دايىندالىڭدار!
كوماندير داۋسى ساڭق ەتە قالدى. ءبىرىنشى بولىپ تاجىمەتتىڭ زەڭبىرەگى ءۇن قاتتى. وي-شۇڭقىرلاردان وراعىتا ءوتىپ, ۋاق مالدى باستاعان سەركەدەي جالماڭداپ كەلە جاتقان الدىڭعى تانككە تەرميدتى سنارياد تۋرا بارىپ ءتيدى. كوز قارىقتىرار وت جارق ەتە ءتۇستى. شىر اينالعان جاۋ تانكىسى وتقا ورانىپ, لاپىلداپ جانا باستادى…
شالقىعان داۋرەن اياقتاپ,
كەزەك بەردى قورلىققا.
باتىستان جاۋ تيگەن سوڭ,
شىدامادىق زورلىققا.
قاتاردان قالماي بەل بايلاپ,
تۇستىك ءبىز اسكەر قالىپقا,
كوپ جاستاردىڭ ءبىرى بوپ,
اتتاندىم مەن دە الىسقا.
– وقى,– دەدى ۆوەنكوم, –
كوماندير, تانكى ايداۋعا.
بىراق كونبەي قالادىم,
بارلاۋشى بولىپ بارۋعا.
وقىپ, ويناپ, اتقىلاپ,
ۇيرەندىك, جاندىق, مايداندا.
جاۋدىڭ سىرتىن ارالاپ,
انت بەردىك جاۋدى جايپاۋعا.
تاجىمەت بۇل ولەڭىنىڭ باس جاعىنا «سوعىستان تەرمە» دەپ جازىپتى. سوزىنە دە, ۇيقاسىنا دا تيىسكەن جوقپىن. وزگەرتسەم, وڭدەسەم, توتىداي تۇرلەنەيىن دەپ-اق تۇر. بىراق جاۋىنگەر جەرتولەسىندە قاراپايىم سولداتتىڭ جۇرەگىنەن تۋعان ولەڭنىڭ شىنايىلىعىن جوعالتىپ الاتىن بولعاندىقتان جۇرتقا قاز-قالپىندا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
ەكىنشى جىر:
«بەسىمدە «سورلى جەتىم» مەن اتاندىم»
«قۇدايبەرگەننەن تاڭات, مەدەت, قوعانباي, شۇرەگەي, بايحان… قوعانبايدان جاپالاق, ودان دۇيسەمبى حالپە. دۇيسەمبى حالپەدەن مولدا ۇمبەت. ول دا حالپە بولعان. ۇمبەت حالپە كۇللى قازاق دالاسىن ارالاپ, ۋاعىز ايتقان. ءىنىسى المۇحامەد قاجى دا جاقسى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن, ونەرلى, ءبىلىمدار ادام ەكەن». اتا-بابا شەجىرەسىن اعالارى وسىلاي تاپسىرلەر ەدى.
«سەندەرگە نە بولعان؟ – دەيدى ەكەن قازاق-قىرعىز باس قوسقاندا اتاقتى حالپە ۇمبەت. ومىرلەرىڭدى ۇيقىمەن, اقىماقتىقپەن, بۇزىقتىقپەن, عافىلدىكپەن وتكىزەسىڭدەر مە؟ ءبىر-ءبىرىڭە ۇنەمى جاماندىق تىلەپ, دۇشپاندىق جاسايسىڭدار دا جۇرەسىڭدەر. بىلە بىلسەڭدەر, بۇل سەندەردىڭ جاماندىقتارىڭنان ەمەس, ناداندىقتارىڭنان. ال ناداندىق – سەندەردىڭ دۇشپاندارىڭ. بۇل دۇشپاننان قۇتىلۋ ءۇشىن ءبىلىم, عىلىم, اقىل, اعارتۋ اسپاپتارى كەرەك-ءدۇر. كەيبىر ادام كوپ وقىپ تا ءبىلىمدى اسپاپ تابا المايدى. ويتكەنى, ونىڭ ساناسىندا اقىلدىڭ نۇرى جوق. ول اقىلدىڭ نۇرىن تابۋ ءۇشىن ادامعا ماعريفات كەرەك, عافىلدىكتىڭ ۇيقىسىنان كوكىرەگىن وياتىپ, كوزىن اشۋ كەرەك-ءدۇر…».
تاجىمەت جەرتولەدە وتىرىپ سوناۋ قوردايدىڭ تاكاپپار تاۋلارى مەن دانا دالاسىندا سايراپ جاتقان بالالىق شاعىنا بارلاۋ جاساپ, قولىنا قالام العاندا وسى اقىلگوي اتاسىن ەسكە الاتىن. بىراق, وكىنىشكە قاراي, سول دانا قارتتى نكۆد-ءنىڭ شاش ال دەسە, باس الاتىن اپەرباقاندارى «كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاس جاۋى» دەپ تۇرمەگە جاپتى. «حالىق جاۋى» اتانعان ۇمبەت حالپە, سىزگە وتىرىك, بىزگە شىن, سول كەزدە 81 جاسقا كەلگەن ەكەن. وۋ, 80-نەن اسقان قاريادان قاۋىپتەنگەن وكىمەتتەن نە ءۇمىت, نە قايىر؟..
«جۇت جەتى اعايىندى». ەلدە اشارشىلىق باستالىپ, اش-جالاڭاش جۇرتتىڭ الدى قىرىلا باستاعان. جالاڭداعان اشتىق تۇرمەدەگىلەردى دە جالماۋعا اينالدى. «جالماۋىزعا دا جان كەرەك», قاراپ وتىرىپ قىرىلا ما, نكۆد-ءنىڭ اۋداندىق باستىعى سەكسەننەن اسقان حالپەنىڭ قاسىنا ادام قوسىپ, ونسىز دا ازىپ-توزىپ, اشقۇرساق بوپ وتىرعان ەلدەن ازىق-ت ۇلىك جيناۋعا شىعاردى. اقىرى اتاسى ەل ىشىندەگى ازاپ پەن قورلىققا جۇرەگى مەن جۇيكەسى شىداماي 1932 جىلى ومىردەن وزدى. وسى قۋعىن-سۇرگىندە تاجىمەت, ايتەۋىر, شىمكەنت اسىپ, امان قالدى. كەيىن اۋليەاتاعا ورالعان.
جاسى جيىرما ەكىگە كەلگەنشە قورداي, سوزاق, تۇركىستان, شىمكەنتتە العان ءبىلىمى سوعىستا كادىمگىدەي كادەگە استى. بىلىمگە قۇشتار, ونەرگە ىڭكار جاستىڭ العاشقى ەڭبەك جولى اۋليەاتاداعى تۇڭعىش قازاق دراما تەاترىندا باستالعان. باستالعاندا اناۋ-مىناۋ ەمەس, سۋرەتكەر جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋىندا» قوزى كورپەشتىڭ ءرولىن سومداعان. كەيىن, ءتىپتى, وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا باسشىلىق ەتتى. مەركى اۋدانىندا وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اعا ينسپەكتور, تالاس اۋدانىندا اقكول ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, جامبىل اۋدانىنداعى شايقورىق اۋىلىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولدى. مايدانعا دا اۋليەاتا وڭىرىنەن اتتاندى.
قولىما قالام الدىم ءبىر سەبەپپەن,
جارتى ءومىر ءتۇسسىن وتكەن
جەتىمدىكپەن.
قۋانىش پەن قايعىنى تۇگەل جازام,
قالسىن بۇل ەسكەرتكىش بوپ
تاجىمەتتەن.
ەرتە ءولدى ءوز اكەمىز المۇحاممەد,
قولعا الدى اعالارىم, اتام ۇمبەت.
تاربيەلەپ ءوسىردى تالمۇحامەد,
ءبىلىم بەردى قاجى اعا
بالمۇحامەد.
باسىندا اتانسام دا مەن جەتىمەك,
اركىم-اق «ادام بولماس بۇل»
دەسىپ ەد.
وقۋ, ءبىلىم, تاربيە بەردى ماعان,
اي تۋىپ, قولداپ ءبىزدى بۇل وكىمەت.
بەسىمدە «سورلى جەتىم» مەن
اتاندىم,
ەرمەك بوپ اراسىندا وتىز جاننىڭ.
ون سەگىزدە سەرىگىم – قارىنداسىم,
ايىرىلىپ شابيىمنەن جالعىز
قالدىم.
جەتىمدە اتقا ءمىندىم جىلقى باعىپ,
سەگىزدە توپتا بولدىم بايگە
شاۋىپ.
تالپىندىم قاتارىمنان
قالماس ءۇشىن,
مەكتەپتەن وقىپ ءبىلىم, ونەر تاۋىپ.
بۇل ولەڭدى دە تۇزەتكەنىم جوق. مايدانگەر قالاي جازدى, سولاي قالسىن دەپ شەشتىم.
ءۇشىنشى جىر:
«ءۇش مىندەت الدىم قولىما, كوماندانى كۇتپەستەن».
ورىنبورداعى ارتيللەريستەر دايارلايتىن اسكەري ۋچيليششەنى اعا سەرجانت شەنىمەن ۇزدىك تامامداعان تاجىمەت 1942 جىلى 17 تامىزدا ءى ۋكراين مايدانىنىڭ اسكەري بولىمىنە اتتاندى. ونىڭ سوعىستاعى العاشقى «مەكتەبى» قالماق جەرىن, قالماق قالاسى ەلۇستانى (ەليستانى) ازات ەتۋدەن باستالدى. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا» قازاققا كۇن كورسەتپەگەن جوڭعار مەن قالماقتىڭ ارتىندا ۇركەردەي بولىپ قالىپ كەتكەن جۇرتتى ازات ەتۋگە ەندى قازاق ۇلى تاجىمەت اتسالىستى. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى» دەگەن وسى شىعار.
تاجىمەت 1943 جىلى مامىر-قىركۇيەك ايلارىندا بارلاۋشىلاردىڭ كومانديرى رەتىندە سوعىسقا قاتىسىپ, فاشيستەردىڭ 3 كومانديرى مەن 4 سولداتىن تۇتقىنعا ءتۇسىرىپ, ءبىر پۋلەمەتىن ولجالادى. ۇرىس بارىسىندا جاۋدىڭ 2 تانكىسى مەن 1 وبوزىنىڭ كوزىن جويدى. كوشەتوۆ ەكەۋى وسى ەرلىكتەرى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى. ورۋديانىڭ كومانديرى رەتىندە ماكەەۆ, ستالينو, زاپوروجە, جيتومير قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, قويان-قولتىق ايقاستا فاشيستەردىڭ 2 وفيتسەرىنىڭ جانىن جاھاننامعا جىبەرگەنى دە سوعىس شەجىرەسىندە جازۋلى تۇر. كۋرسكىدە ساياسي كەڭەستىڭ دايىندىعى مەن قايتا دايارلىعىنان ءوتىپ, لەيتەنانت شەنىن الدى. ال 1944 جىلى تەرنوپولدى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, بارلاۋشىلار توبىندا 14 ءفاشيستىڭ كوزىن جويدى. سونداي-اق, لۆوۆ, ۆارشاۆا, پراگا قالالارىن ازات ەتۋگە اتسالىسىپ, جاۋ ورداسى بەرليندى الۋعا قاتىستى. ءسويتىپ, بەرليننەن اۋىلىنا اعا لەيتەنانت بولىپ ورالادى.
اتاقتى سوعىس ەستە بار,
تەرنوپولدە قينالعان,
تالاي توپتار بۇل جەردە,
وكوپپەن عانا تۇرا العان.
قورشاپ الىپ ءفاشيستى,
قىرىق مىڭ ادام جينالعان,
وق استىندا ون بەس كۇن,
قاتتى ايازدا سىنالعان.
تەرنوپولدىڭ قورشاۋى,
تالايدىڭ بەلىن سىندىرعان.
زەڭبىرەك, مينا, پۋلەمەت,
اياق, قولدى جۇلدىرعان.
قيىن بارلاۋ كەزىندە,
ون ءۇش باسشى قىرىلعان,
فيليموشين ەكەۋمىز,
قايتتىق-اۋ وسى قىرعىننان.
جاۋىنگەر ءوزى كورگەن, ءوزى قاتىسقان وقيعانى ءوزى جىرلاپ وتىرعاندىقتان, ونى باعالى مۇرا رەتىندە باعالاعان ابزال. ال حال-قادەرىنشە ولەڭمەن سويلەۋ, ولەڭمەن حات جازۋ سول تۇستاعى ءار قازاققا ءتان قاسيەت بولاتىن. الاتاۋدىڭ اقيىعى اتانعان كەنەكەڭنىڭ «اقىنعا قارا سوزدەن ولەڭ وڭاي» دەيتىنى دە سوندىقتان.
ءتورتىنشى جىر:
«سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تاجىمەت»
اۋليەاتادا جۇرگەندە جەرگىلىكتى گازەتتەرگە حابار-وشارلار مەن ماقالالار جازىپ, «سەلولىق ءتىلشى» اتانعانى بار ەدى, سول ونەرى مايداندا دا كادەگە استى. «ۆ بوي زا رودينۋ» دەپ اتالاتىن گازەتتىڭ تۇراقتى وقىرمانى عانا ەمەس, مايدان دالاسىنداعى ەرلىكتەردەن, پولك ومىرىنەن, جاۋىنگەرلەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار جەتكىزەتىن بەلسەندى ءتىلشىسى دە بولدى. ءبىر كۇنى تاجىمەتتىڭ ءوزى تۋرالى ماقالا جارق ەتە قالعان.
ال, جاۋىنگەردىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى ىشىندە ت.المۇحامەدوۆتىڭ 5 مامىر – بولشەۆيكتەر ءباسپاسوزى كۇنى قارساڭىندا بولىپ وتكەن اسكەري تىلشىلەردىڭ سلەتىندە ۇزدىكتەر رەتىندە اتالىپ وتكەنى تۋرالى دا ماقالا بار. ونىڭ باسقالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى – لاتىن الىپبيىمەن قازاقشا, ورىس ارپىمەن ورىسشا ماقالا, حات, حابار جازا بەرگەن.
ەندەشە, نەگە بۇلاردى جاۋىنگەردىڭ «ءتورتىنشى جىرى» دەمەسكە؟!.
بەسىنشى جىر:
«اتتىڭ باسىن بەرليننەن ءبىر-اق تارتتىق»
الدىمەن جارالى بوپ ءومىش كەلدى,
دوس, دۇشپان قۋانىشتى
بىرگە كوردى.
ارتىنان قان توگىلگەن سوعىس توقتاپ,
ك ۇلىمدەپ ەلىمىزگە جەڭىس بەردى.
اداسقان اعايىندار شۇرقىراسىپ,
ءوزارا ءبىر ك ۇلىسىپ, ءبىر جىلاسىپ.
اكەسى ءتىرى قالىپ ەكى بالا,
ىشىنەن قۋانادى قۇنجىڭداسىپ.
جاۋعان شويىن استىنان
امان قايتتىق,
اتتىڭ باسىن بەرليننەن
ءبىر-اق تارتتىق.
قۋاندى بالا-شاعا, قالا, دالا,
كەمپىر, شال قۇدايىنا
قۇربان ايتىپ.
تاجىمەت المۇحامەدوۆ سوعىستان ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ ۇستازدىق قىزمەتىنە قايتا ورالدى.
* * *
بۇگىندە تاجىمەت المۇحامەدوۆتەي ەرجۇرەك تە اقجۇرەك, ادال جان ارامىزدا جوق. بىراق ارتىندا وشپەس ءىزى قالدى. ول – بالالارى, قىزدارى, نەمەرە, شوبەرەلەرى, ول – سوناۋ سوعىس جىلدارى جەرتولەدە وتىرىپ جازعان, بۇگىن سىزدەر وقىعان جىرلارى… ءبىز ول جىرلاردىڭ نازارلارىڭىزعا بىرنەشەۋىن عانا ۇسىندىق.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
قورداي اۋدانى.
————————————–
سۋرەتتەردە: جاۋىنگەر ءتاجىمەت المۇحامەدوۆ; (سولدان وڭعا قاراي) الاتاۋدىڭ اقيىعى كەنەن ازىرباەۆ, سوعىستان ورالعان ءتاجىمەت المۇحامەدوۆ جانە جەتىسۋلىق اقىن, جىراۋ ەسداۋلەت قاندەكوۆ.