XII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا «عىلىمداعى, يننوۆاتسيالارداعى, بيزنەستەگى ايەلدەر» اتتى پانەلدىك سەسسياعا قاتىستى. سونىمەن قاتار اتالعان جيىنعا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى روزا وتىنباەۆا, ەقدب ورتالىق ازيا بويىنشا باسقارۋشى ديرەكتورى بالۆانەرا برۋنو قاتىستى.
ءوز سوزىندە ۆيتسە-پرەمەر تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستاندا شيكىزاتتىق سەكتورعا تاۋەلدىلىكتەن باس تارتۋعا باعىتتالعان جانە يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكا قۇرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– سوڭعى 5 جىلدا زەرتتەۋشى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 51,6 پايىزدان 52,8 پايىزعا دەيىن ارتىپ, بىلتىر 9 217 ادامدى قۇرادى. ەگەر 2015-2017 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان 1770 عىلىمي جوبا جەتەكشىلەرىنىڭ 566-سى (32%) ايەل بولسا, 2018-2020 جىلدارداعى 1084 عىلىمي جوباداعى ولاردىڭ ۇلەسى 418 ادام (38%) بولماق,– دەدى گ.ابدىقالىقوۆا.شاراعا قاتىسۋشىلار ايەلدەردىڭ عىلىمعا, يننوۆاتسياعا جانە ەكونوميكالىق دامۋعا قوسقان ۇلەسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, مەملەكەتتەردىڭ جانە بيزنەستىڭ ءتۇرلى قىزمەت سالاسىنداعى گەندەرلىك الشاقتىقتى ازايتۋداعى تابىستى تاجىريبەلەرىن جانە گەندەرلىك تەپە-تەڭدىكتى ءىلگەرىلەتۋدەگى ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىردى.
ودان ءارى فورۋم الاڭىندا گ.ابدىقالىقوۆا بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى, «بۇۇ-ايەلدەر» قۇرىلىمى اتقارۋشى-ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى وسا رەگنەرمەن اڭگىمەلەسە وتىرىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى گەندەرلىك تەڭدىك جانە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن ءمۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ جانە «بۇۇ-ايەلدەر» قۇرىلىمىنىڭ ارىپتەستىگى مەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندا بۇل ۇيىم پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيامەن بىرلەسىپ ۇكىمەتتىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن گەندەرلىك-باعدارلانعان جوسپارلاۋ جانە بيۋدجەتتەۋ, جاعدايى تومەن ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن ءونىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە كاسىپكەرلىككە تارتۋ جولىمەن كەڭەيتۋ, ايەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرادى.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى, بۇۇ دب-نىڭ ەۋروپا جانە تمد ەلدەرى بويىنشا وڭىرلىك بيۋروسىنىڭ اكىمشىسى جانە ديرەكتورى ميريانا سپولياريچ ەگگەرمەن كەزدەسۋدە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا (تدم) قول جەتكىزۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇگىندە تدم-نىڭ 80 پايىزى ەلدىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالىق قۇجاتتارىمەن قامتىلعان. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جانىنان ەلدەگى تدم بويىنشا ۇيلەستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋدىڭ ۇلتتىق تەتىگى رەتىندە ارەكەت ەتەتىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلدى.باستى ولشەم – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ اەف-2019 اياسىنداعى «ازاماتتىق قوعامدى ءال-اۋقات ساياساتىنا تارتۋ» پانەلدىك سەسسياسىنا قاتىستى. جيىندا ءسوز العان مينيستر قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ءوز ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە نيەتتى ەكەنىن, ونىڭ ءىشىندە قاتارداعى ورتاشا ستاتيستيكالىق قازاقستاندىققا باسا ءمان بەرىلەتىنىن ايتتى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكانىڭ دامۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. ساراپشىلار دا مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىمەن, التىن قورىمەن نەمەسە ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتكىشىمەن باعالاناتىن زاماننىڭ وتكەنىن ايتۋدا. بۇگىندە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تابىستى بارلىق حالىق توبىنا قالاي بولەتىنى ماڭىزدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 28 جىلىندا ءىجو-ءنىڭ وسكەنىن كوردىك. بىراق ءدال وسى 28 جىلدا قازاقستان حالقى باقىتتىراق بولا الدى ما؟ بۇل تاقىرىپتى تالقىلاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى مينيستر.ونىڭ ايتۋىنشا, حح عاسىردا كوپتەگەن مەملەكەت كەدەيلىكتەن قۇتىلۋدى ماقسات ەتسە, قازىرگى تاڭدا باقىت پەن باقۋاتتىلىقتىڭ ءتۇسىنىكتەرى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر. بىراق بۇل رەيتينگتى جۇرگىزۋدە بىرىزدىلىك جوق.
– بۇكىلالەمدىك باقىت ەسەبىن جاساۋشىلار جان باسىنا شاققانداعى ءىجو, الەۋمەتتىك قولداۋ, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى سىندى اياسى تار كريتەريلەردى نەگىزگە الادى. ناتيجەسىندە فينليانديا, دانيا, نورۆەگيا جانە يسلانديا ەلدەرى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. الايدا ومىرگە قاناعاتتانۋ تۋرالى بىرەگەي يندەكس جاساپ شىعارعان جاڭا ەكونوميكا قورىنىڭ تاجىريبەسى قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. 2012 جىلى بۇل رەيتينگتە كوستا-ريكا, ۆەتنام, كولۋمبيا ەلدەرى وزىپ شىقتى, – دەدى مينيستر.
2011 جىلدان باستاپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) جايلى ءومىر يندەكسىن انىقتاۋ ءۇشىن كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. يندەكس اۋقاتتىلىق ءولشەمدەرىن 2 توپقا بولەدى. العاشقى توپ تۇرعىن ءۇي جاعدايى, تابىس كولەمى سىندى ماتەريالدىق كريتەريلەردى قامتىسا, ەكىنشى توپتا – ءبىلىم, ەكولوگيا, ازاماتتىق قۇقىقتار, دەنساۋلىق, قاۋىپسىزدىك, ومىرگە قاناعات, جۇمىس پەن جەكە ءومىر تەڭگەرىمى قاراستىرىلادى.
– مەملەكەت الدىنداعى قولجەتىمدى ماقسات – ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ەىدۇ ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ. ونىڭ ىشىندە ورتاشا ستاتيستيكاداعى قازاقستاندىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرىلەدى. بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن بيلىك, بيزنەس ءجانە ازاماتتىق قوعام ءوزارا ارەكەتتەستىكتە بولۋى ءتيىس, – دەدى د.اباەۆ.
ماماندار كەڭەسى – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا تاللين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, The Other Canon Foundation-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەريك راينەرت باق وكىلدەرىنە سۇحبات بەرىپ, بۇگىنگى الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان احۋالدىڭ ءمان- جايىن كەڭىنەن بايانداپ بەردى. پروفەسسور قازاقستاندا جۇزەگە اسقان رەفورمالار تۋرالى دا پىكىرىن ءبىلدىردى. ول ءوز سوزىندە ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى ءوندىرىس ورىندارى بولسا, ونىڭ شوعىرلانعان جەرى, ياعني قالالارداعى ءوسىمنىڭ جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
– الەمدەگى قالالاردىڭ قانشالىقتى باي ەكەنىن بىلگىڭىز كەلسە, ونداعى ماماندىقتاردىڭ سانىن ساناپ شىعىڭىز. بۇل ءسىز ءۇشىن وتە قىزىقتى اقپارات بولۋى ىقتيمال. قالانىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزى يننوۆاتسيالىق جوبالار شەڭبەرىندە تۋىنداعانىن تاريحتان بىلەمىز. ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىعى سول – ول كۇن سايىن وزگەرىپ وتىرادى. بۇل قالىپتى جاعداي. وزگەرىستەن قورىقپاۋ كەرەك. كەرىسىنشە, سوعان تەز بەيىمدەلۋگە تىرىسقان ەلدە جەتىستىك بولادى, − دەدى ەريك راينەرت.ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسى مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن زارداپ شەككەن ۆەنەسۋەلانىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋعا ءتيىس. ەكونوميكانىڭ جان-جاقتى تىرەگى بولاتىن جوبالار مەن تەتىگى بولاتىن باستامالار ىسكە اسىرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر-بىرىمەن بايلانىستا داميتىن اۋقىمدى سالالار قالىپتاسۋى كەرەك.
– مەنىڭ بىلۋىمشە, قازاقستاننىڭ تاماق ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە ورەسى دە, مۇمكىندىگى دە جەتەدى. ەكونوميست رەتىندە سىرتتان كەلەتىن تاۋاردىڭ كوپ بولعانى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس ەكەنىن ايتقىم كەلەدى, – دەدى تاللين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
بۇل پىكىرمەن ورايلاس وي ايتقان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باس ەكونوميسى (2001-2003), گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى كەننەت روگوفف بولاشاقتا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءارتاراپتانۋى تۇراقتىلىققا كەپىلدىك بەرەدى دەيدى.
– الەمدەگى ەكونوميكاسى ءتىكەلەي شيكىزاتقا تاۋەلدى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي الەۋمەتتىك سالالارعا باسىمدىق بەرەدى دەپ ايتا المايمىن. بىراق قازاقستان بەلگىلى ءبىر سالالارمەن شەكتەلىپ قالماي, ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان ىلكىمدى جوبالارعا كىرىسۋى قاجەت دەگەن ويدامىن. سونىمەن قاتار ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, ەلدەگى ورتا تاپتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ اسا ماڭىزدى ءارى قاجەتتى قادام دەر ەدىم. بۇل باعىتتا قازاقستاننىڭ قولعا العان باستامالارى جاقسى. تەك مەجەلى مىندەتتەردىڭ تولىقتاي ورىندالۋىن قاداعالاۋ قاجەت, – دەدى كەننەت روگوفف.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باس ەكونوميسى موريس وبستفەلد ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق احۋالعا قاتىستى بولجام جاسادى.
– ورتالىق ازيا ەكونوميكاسى رەسەيگە قارسى سالىنعان سانكتسيالارعا بايلانىستى قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. بۇعان قوسا, قىتايدا دا تۇراقسىزدىق بايقالادى. 2014 جىلى قارا التىن قۇنىنىڭ وزگەرۋى مۇناي ەكسپورتتاۋشىلاردى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندى دا تىعىرىققا تىرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇناي باعاسى قايتا قالپىنا كەلۋدە. ەگەر ەۋرازيا, ەۋروپا ەكونوميكاسى جايىندا ايتار بولساق, سوڭعى توقساندا بەلگىلى ءبىر باياۋلاۋ بايقالادى. ماسەلەن, گەرمانيادا ءوسىمنىڭ باياۋلاعانى بايقالىپ وتىر. ال شىعىسقا – قىتايعا قاراي جولدا قۇلدىراۋ دا, ورلەۋ دە بار. ءبىر الاڭداۋشىلىقتىڭ بارى انىق. بۇل تاياۋ توقسانداعى ونىمدىلىك وسىمىمەن بايلانىستى, – دەدى موريس وبستفەلد XII استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا.
ەكونوميست اتاپ وتكەندەي, الداعى 6 ايدىڭ ىشىندە الەمدىك ساۋدادا تۇراقسىزدىق ساقتالاتىن بولادى.
«جاسىل» ستارتاپتار – يگىلىكتىڭ باستاۋى
ءحىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا «Dena» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستينا حاۆەركامي قازاقستان ۇكىمەتى ەكونوميكانى «جاسىلداندىرۋعا» بيزنەستى تارتۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا «جاسىل» ستارتاپتار بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن جەلى قۇرۋعا كومەكتەسەدى.
̶ ماسەلەن, ءبىز جىل سايىن ەكولوگيا سالاسىنداعى ۇزدىك جوبالارعا سىيلىق تاعايىنداپ, بۇكىل الەمگە يدەيالارىمىزدى تاراتۋ ءۇشىن فەستيۆالدار وتكىزەمىز, – دەگەن ول قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەكونوميكادان ءارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاعا كوشۋگە الەۋەتى وتە جوعارى ەكەنىن ايتتى.
«جاسىل» ەكونوميكا ءۇشىن يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەلەر قۇرۋ: عىلىم, ءبىلىم جانە تەحنولوگيالار» تاقىرىبىنداعى سەسسيادا حالىقارالىق ساراپشىلار جاسىل جوبالار مەن ەكولوگيالىق ستارتاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ تاقىرىبىن جان-جاقتى تالقىلادى. ەىدۇ قورشاعان ورتا جونىندەگى ديرەكتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەنتوني كوكس قازاقستان «جاسىل ەكونوميكانى» قۇرۋ بويىنشا مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىككە يە ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن اۋستراليانىڭ «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» كوشۋ تاريحىندا ۇقساستىق بار.
«جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا پىكىر بىلدىرگەن «ەكولوگيالىق ونەركاسىپ ساياساتى ورتالىعى» عزي» فمام قىزمەتكەرى, ەۆگەني گاشو «جاسىل» ەكونوميكا – پاناتسەيا ەمەس, جاڭا جاعدايداعى دامۋدىڭ جاڭا رەزەرۆتەرى ەكەنىن ايتادى. «رەسەيدەگى «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ يدەيالارى مەن قاعيدالارىن جۇزەگە اسىرۋ وسى 5 جىلدا ونەركاسىپ, ەكولوگيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ساياساتتىڭ تىعىز بايلانىسىندا قالىپتاستى, ەۋروپا مەن ازياعا قاراعاندا مۇلدەم وزگەشە. ءاربىر ەل ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ءتيىمدى سيمبيوزىن تابادى», دەدى ول. گاشو رەسەي قازاقستانمەن كاسىپورىنداردان شىعارىلاتىن شىعارىندىلاردى ازايتۋ ءتاجىريبەسىمەن بولىسۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى. جاھاندىق يننوۆاتسيالار جەلىسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن باس ديرەكتورى فرە ءۋولتيدىڭ پىكىرىنشە, يننوۆاتسيالار الەمدە ەكونوميكانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى, ال زاماناۋي مەگاپوليستەر بارلىق ەلدەردە «اقىلدى» جانە تازا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن ستارتاپ بولۋعا ءتيىس.
سونىمەن, بيىل ون ەكىنشى مارتە وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى دا مارەگە جەتتى. وسى جىلدار ىشىندە فورۋمعا الەمنىڭ 150 ەلىنەن 50 000-عا جۋىق دەلەگات, ونىڭ ىشىندە 20-دان اسا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانە 30 جوعارى دارەجەلى شەتەلدىك ساياسي قايراتكەرلەر قاتىسقانىن ايتا كەتەيىك. كونگرەسس اياسىندا 20 ميلليارد اقش دوللارىنان استام سوماعا 300-دەن استام مەموراندۋم مەن كەلىسىم جاسالدى.
اەف-تىڭ باستى ماقساتى – جاھاندىق ۇردىستەردى زەرتتەۋ جانە قازاقستان دامۋىنىڭ پراكتيكالىق ساياساتىن جاساۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياسات پەن عىلىم سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ الاڭىن قۇرۋ. وسى ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن كورىنگەن جيىن 11 جىل ىشىندە الەمدىك ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق پلاتفورمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالدى.