ۋاقىتقا توتە جول تاپقان قالامگەر

– مارات اعا, گازەت شى­عا­رۋ­دىڭ «قارا جۇمى­سىنان» حا­بار­­دار ءاربىر ءارىپ­تە­سى­ڭىز ءسىزدىڭ جان­كەشتى ەڭبەگىڭىزدى ەرەكشە باعا­­لايدى. كۇندەلىكتى بولىپ جاتقان ساياسي وقيعالارعا جە­دەل­­­دەتىپ باس رەداكتور رەتىن­دە ءوز گازەتىڭىزدە ءۇن قوسىپ دەرەۋ با­­عان جازاسىز, اۆتورلار مەن ءتىل­­شى­­لەرىڭىزدەن تاسقىنداپ ءتۇ­سىپ جاتقان ماقالالاردى وقي­­­سىز, گازەت شىعاتىن كۇنى كوز مايىڭىزدى تاۋىسىپ ساعات­تاپ بەت قارايسىز, «جا­رىق­قا شىعۋعا رۇقسات» دەپ قول قويا­سىز... ونىڭ سىرتىن­دا الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردىڭ «جۇل­دى­زىسىز», جەلى­دەگى «جاعا جىر­تىسىپ» داۋ­عا ۇلاسقان ماسە­لە­لەردە اۆ­تور­­لارعا باسۋ ايتاتىن دا ءسىز. ايتى­ڭىزشى, سونىڭ بارىنە ۋاقىت­تى قايدان تابا­سىز؟

– ونىڭ ەش قۇپياسى جوق. بالالىق شاقتان ۋاقىتىمدى ۇنەمدەۋگە تىرىسامىن. كوشەدە بوس سەلتەڭدەپ ءجۇرۋ ماعان جات. بوس ۋاقىتىمدى «شارشاعاندى باساتىن» سىراحاناعا جۇمساعان ەمەسپىن. ءتىپتى ءوزىم ۇناتاتىن بيليارد ويناۋعا دا ۋاقىت جەتە بەر­مەيدى. بەتىن اۋلاق ەتسىن, اراق-شاراپ, تەمەكى دەگەننەن الشاق بولدىق. ءومىر دەگەن ءوزى قامشىنىڭ سابىنداي دەيدى عوي. وسىدان وتىز جىل بۇرىن تىلىمە «قىرىققا دەيىن ۋاقىت وتپەيدى, قىرىقتان كەيىن ۋاقىت جەتپەيدى» دەگەن ماتەل ءۇيى­رىلىپ ەدى. سوعان قازىر كوزىم جەتە تۇسكەندەي. جاسىمىز 70-كە جا­قىن­داعاندا ءار مينۋت, ءار ساعات­­تىڭ باعاسى بۇرىنعىدان دا قىم­­باتتاي تۇسكەنىن بايقايسىڭ. مەنىڭ قازىرگى تاپشى ۋاقىتىمدى ۇنەم­دەپ, جازۋ-سىزۋىما ۇلكەن كومەك جاسايتىن جان-جارىم – جۇبا­يىم راۋشان كارشالوۆا. ول دا قالامگەر, «قازاقستان پاتريوتى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. سويتسە دە ۋاقىتىنىڭ دەنىن مەنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىمە ارنايدى. ۇيدەگى ەشبىر شارۋاعا مەنى الاڭداتپايدى, ءبارىن ءوزى ۇيىمداستىرىپ, ءوزى تىندىرىپ ۇلگەرەدى. عۇمىر-تىرشىلىك جۋرنا­ليستيكاعا ارنال­عان­دىقتان قىزمەت بارىسىندا مۇمكىندىگىنشە ۋاقىت ۇنەمدەۋدىڭ ەڭ توتە جولدارىن تاڭدايمىز. رەداكتسياداعى جاس جۋرناليستەردى دە سوعان تاربيە­لەي­مىن.

– بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ كەشە­گىدەن ەڭ باستى ايىر­ما­شى­لىعى نەدە؟ جۇرەگىڭىزدىڭ ءبىر بۇرى­شىندا سول ءبىر كەڭەستىك جىل­دارعا, سول جۋرناليستيكاعا دە­گەن ساعىنىش ەلەس بەرمەي مە؟

– بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ كەشە­گى كەڭەستىك جۋرناليستيكادان ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ادەتتە «وي, كەڭەس زامانىندا ءبىز جاقسى ءومىر ءسۇرىپ ەدىك, مەملەكەتتەن تەگىن ءۇي الۋشى ەدىك» دەپ كەشەگى كۇنىن اڭساپ تۇراتىن زامانداستارىمىز ءالى دە بار. ال ەندى ونىڭ مۇلدە تەرىس جاقتارى دا بولدى عوي. ماسەلەن, ادامدار ءبىر ستاندارتپەن ءومىر ءسۇردى. بارلىعىنىڭ ۇيىندە بىردەي جيھاز, قابىرعالارىندا بىردەي كولەمدەگى (2ح3) كىلەم ىلىنەتىن. ۇيلەرىندەگى ۇستايتىن قىرلى ستاقاندارىنا دەيىن ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن. «تسۋم-عا ەتىك ءتۇسىپتى» دەپ تۇنگى ساعات ۇشتە كەزەككە تۇرعان كەزدەرى تالايدىڭ ەسىندە. پارتيا, كاسىپوداق, كومسومول ۇيىم­­دارى قىزمەتكەرلەردىڭ توبە­­­سىنەن ءتونىپ تۇرعان سەمسەر سياق­تى بولاتىن. وتباسىلىق بولما­شى كيكىلجىڭدەرگە وسى بيلىك ۇيىم­دارى توتەلەي ارالاساتىن, ۇيىم­دىق نەمەسە اكىمشىلىك جازا قولدا­ناتىن.

 قازىر ەشبىر يمەنبەي جازىپ جۇرگەنىمىزدەي كەڭەس وداعى شىن مانىندە «حالىقتار تۇرمەسى» ەدى. شەتەلگە, اسىرەسە كاپيتاليستىك ەلدەرگە شىعۋ وتە قيىن بولاتىن. قاراپايىم ءجۋرناليستىڭ ونداي ساپارلارعا شىعۋى عارىشقا بارىپ كەلگەنمەن تەڭ سانالاتىن. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى تۇڭعىش رەت شۆەتسيا, ودان كەيىن پولشا, چەحوسلوۆاكيا ەلدەرىندە بولۋ مەنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جىبەردى. ىنىنەن شىقپاي ءومىر سۇرگەن كورتىشقانعا جەردىڭ استىنان اسقان پەيىش جوق. ول جەر بەتىندە ك ۇلىمدەگەن كۇننىڭ, ساف اۋا مەن تامىلجىعان تابي­عات­تىڭ بارىن بىلمەيدى عوي... اللا تاعالام كەشىرسىن, كەڭەستىك ادام­داردىڭ ءومىرى ماعان سول كورتىش­قان­نىڭ تىرلىگىن ەلەستەتەدى.

– الماتىدا سوڭعى وتكەن XV ەۋرازيالىق مەديا فو­رۋم­دا (2018 جىل, 22-24 مامىر) اۋزىن ايعا بىلەگەن ءال­ەم­دىك ءارىپ­تەستەر الەۋمەتتىك جەلى اۆتور­لارىنا ەشبىر كە­دەر­­گىسىز ەركىن­دىك بە­رىل­ۋى كەرەك, ال جۋرنا­ليستەر ولار­دىڭ «ەڭ­بەگىنىڭ» كاسىبي تۇر­عى­داعى كەم-كەتىگىن تۇزەتىپ ءوز باسى­لى­مىن­دا كەڭەيتىپ جازۋعا قىم­سىنباي ماشىق­تان­ۋى ءتيىس دەگەن پىكىرلەر ءبىلدىردى...

– ەۋرازيالىق مەديا فورۋم­نىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنا ەش ىقپالى جوق. وندا تالقىلانعان تاقىرىپتار بويىنشا الەمدىك ساياسات نەمەسە الەمدىك جۋرناليس­تيكا تۇشىمدى تۇجىرىمدارعا يە بولعان ەمەس. الەۋمەتتىك جەلى ونسىز دا ەركىندىكتە. وتكەن عا­سىردىڭ 95-ءشى جىلدا­رى امە­ري­كا ەلىنە العاش اياق باس­قاندا سون­داعى جەتەكشى گازەت­تەردىڭ جۋر­نا­ليس­تە­رىنەن ازامات­تىق جۋرناليزم تەرمينىن العاش ەستىگەنبىز. بۇل تاڭسىق كورىنگەن. ال قازىر قولىنا قالام ۇستاي الاتىن كەز كەلگەن ادام الەۋمەتتىك جەلىدە مەملەكەت پەن قوعامعا بايلانىستى ءوز ويىن جاسىرماي اشىق ايتا الادى. ازاماتتىق جۋرناليزم بۇقارالىق سيپاتتاعى قۇبىلىسقا اينالدى. كاسىبي جۋرناليستەر ولارعا نىسانا بولعان وقيعالاردى سارالاپ, وقىرماننىڭ نەمەسە كورەرمەننىڭ تالداۋىنا ۇسىنادى. بۇل كادىمگى اقپاراتتىق جۋرناليستيكانىڭ ساراپ­تامالىق جۋرناليستيكا دەڭ­گە­­يىنە كوتەرىلگەن ساتىسى.

– ءسىزدىڭ وتباسىڭىزدى جۋرناليستەر وتباسى دەگەن ءجون شى­عار. جۇبايىڭىز راۋشان كار­­شا­لوۆا جۋرناليست-رەداكتور, ۇلىڭىز قايرات تا گازەت شى­­عارۋ­داعى وڭ قولىڭىز, دي­زاي­­­نەر. كەنجەڭىز مەكتەپ وقۋ­شىسى جانەركەنىڭ جۇرەك قا­لا­­ۋى قانداي بولدى ەكەن؟

– ول العاش ءتاي-ءتاي قادام باسقان ساتىنەن وزىمىزبەن بىرگە, رەداك­تسيادا ءوستى. گازەت ءوندىرىسى كەزىندە بۇرىشتاعى بەسىك اربادا جاتاتىن. قازىر 8-سىنىپتا. «گازەتتىڭ جۇمىسى اۋىر ەكەن عوي, جۋرناليست بولمايتىن شىعارمىن» دەيدى. بىراق وتە جاقسى وقيدى. ينتەرنەتتەن قا­جەت­تى دەرەكتەر تاۋىپ, ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەندەرىن قوسىپ جۋر­نال­عا ءتاپ-ءتاۋىر ماقالا جازاتى­ن­ىن قايتەرسىز؟ دۇنيەتانىمى كەڭەيسىن دەپ شەتەلدىك ساپارلارعا بىرگە الىپ شىعامىن. الدىڭعى جىلى ەجەلگى ترويانى كورسەتتىم. ونىڭ الدىندا وسمانلى يم­پە­ريا­­سىنىڭ تاريحي ورىندارىمەن تانىستىردىم. سونىڭ ارقاسىندا مىسىر, قىتاي, موعول, وسمانلى تاريحىن جەتىك بىلەدى. وقۋلىقتان العان ءدارىسى ءوز الدىنا, ونى كوز­بەن كورىپ قولمەن ۇستاعانعا نە جەتسىن.

– وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى حالىقارالىق ەس­پە­­رانتو ءتىلى­مەن اينا­لىس­قا­نى­ڭىز, وسى ءتىل بويىنشا وقۋ­لىق ءازىر­لەگەنىڭىز ەسىمىزدە. وسى ءتىل­دىڭ قازاقستانداعى ارى قا­راي­عى تاع­دىرى نە بولدى؟

– ءبىز مەكتەپتە جۇرگەن شاقتا شەت ءتىلى دۇرىس ۇيرەتىلمەدى. بو­يىمدا ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن قۇش­تار­لىق بار ەدى. كەزدەيسوق ەسپەرانتومەن اينالىساتىن جاستار كەز­دەسىپ, الگى ءتىل قاتتى ۇنادى. قول­دانىلۋى وڭاي, گرامماتيكاسى قاراپايىم. ەۋروپانىڭ كەڭ تاراعان سەگىز ءتىلىنىڭ نەگىزىندە جاسا­لىنعان ەسپەرانتو مەنىڭ دۇنيە­تانىمىمدى كەڭەيتتى. ۇيگە الەم­نىڭ ءار تۇكپىرىنەن ەسپەران­تو تىلىندە جازىلعان حاتتار كەلە باس­تادى. بويدا بۋىرقانعان ەنەر­گە­تي­كالىق كۇش-قۋات بار, ەسپەرانتومەن قاتار ءۇندىنىڭ حاتحا-يوگاسىمەن اينالىستىم. ءبىر عاسىر بۇرىن پولياك دارىگەرى لازار زامەن­گوف ويلاپ تاپقان بۇل تىلدە 2015 جىلى 2 ملن ۇستىندە ادام سويلە­گەن. ال مەن 80-ءشى جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا ول ءتىلدى تۇڭعىش قولدانۋشى ساناتىندا العاش رەت كوپشىلىككە ارناپ وقۋلىق جازدىم. ونى ءوزىم قىزمەت ىستەيتىن «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا ۇزبەي جاريالادىم. ەسپەرانتو بۇۇ-نىڭ قۇجاتتىق مارتەبەسى ءۇشىن تالاسقان ەمەس. بىراق ونى وقىپ ۇيرەنۋدىڭ, ساتىلاپ دامىتۋدىڭ ءوز قىزىعى جەتكىلىكتى. وسى ەسپەرانتو ءتىلىنىڭ ارقا­سىندا بىرقاتار شەت- ەلدەرگە شىقتىم, حالىقارالىق سيم­پو­زيۋم­دار مەن فورۋمدارعا قا­تىس­تىم. باسىمدا الەۋمەتتىك, ەكو­نو­مي­كالىق سالىستىرمالى وي­لار پايدا بولدى.

بالالارىم مەكتەپكە باراتىن كەزدە الماتىدا قازاق مەكتەبى جوقتىڭ قاسىندا ەكەنىن كوردىك. انا ءتىلىمىزدىڭ مۇشكىل ءحالى مەنى قات­تى ويلاندىرىپ, اقىرى 1984 جىلى ەسپەرانتودان سانالى ءتۇر­دە قول ءۇزدىم. جازۋشىلار ودا­عى­­نىڭ جانىنان ۇلت جاناشىرى, ساتيريك, قوعام قايراتكەرى شونا سماحان ۇلى قۇرعان مەكتەپ كەڭە­سىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, توراعانىڭ ورىنباسارى رەتىندە قازاق تىلىندەگى بالاباقشا مەن مەك­تەپ اشۋ قوزعالىسىنا بىلەك سى­بانا اتسالىستىق. قازاق مەك­تە­بى ماسەلەسىمەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا بولدىم. جەر­­­گىلىكتى جۋرناليستەر نازارىن قازاقشا ءبىلىم وشاقتارىن اشۋ ىسىنە اۋدارۋعا ۇمتىلدىق. پارتيا­لىق بيلىكتىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان 1984-85 جىلدار ەمەس پە, بىرقاتار جاعدايدا اڭگىمە اۋا­نىن ەستىگەن سوڭ وبلىستىق گا­زەت­­تىڭ رەداكتورلارى جيىن وتكىزۋ ءۇشىن بولمەسىن بەرىپ, وزدە­رى سىلتاۋمەن كەتىپ قالاتىن. كوك­شەتاۋ وبلىستىق گازەتىنىڭ رەداك­تورى جانايدار مۋسين عانا الماتىدان كەلگەن ءبىزدىڭ «شارۋا­مىز­عا» اشىقتان اشىق قولداۋ بىلدىرگەنى ەسىمدە. قازاق مەكتەبىن اشۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ول تۇستا كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ساياساتىنا تىكە­لەي قارسى شىعۋمەن تەڭ. ول زامان­نىڭ دا ارتتا قالعانىنا شۇكىر!

– قازاق قوعامى انا ءتىلى ءۇشىن كۇرەستىڭ باسىندا 1989 جىلى ايگى­لى ءتىل جاناشىرى, اكا­دە­ميك ءابدۋالى قايدار اعا­مىز تۇر­عانىن بىلەدى. قازاق جۋرنا­ليستەر قاۋىمى وسى وتىز جىل­دىڭ ىشىندە انا ءتىلى دەگەندە ءبىر ءسات تە قالعىعان ەمەس. ءالى دە ات ۇستىندە. وسى ەكى ارادا ورىس ءتىل­­دى قازاقتاردىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ جەتىلدى...

– ءدال وسى تاقىرىپ جۇرەك سىزداتادى. كوپ ۋاقىتتان بەرى قاتتى ويلانىپ ءجۇرمىن. بۇل قالاي؟ قادام باسقان جەرىڭنەن ورىس ءتىلى شىعادى. قازاق ءتىلى­نىڭ مەملەكەتتىك ءتىل ەكەندىگى كون­­ستيتۋتسيادا جازۋلى تۇر. بىراق ول ورىندالار ەمەس. ونى قوي, ءوزىمىز ارقامىزعا سالىپ, ايا­لاپ وسىرگەن بالالارىمىزدان تۋعان نەمەرەلەرىمىزدى كورە قالايىن دەپ ەلورداعا بارساڭ, تۋعان نەمەرەڭ اتاسىنا ورىسشا شۇلدىرلەيدى. قازاق قوعامى ءۇشىن وسىناۋ تەرىس قۇبىلىستىڭ كوپ ويلانىپ اقىرى شەشۋىن تاپتىم. بۇل ەڭ الدىمەن 261 جىلعا سوزىلعان بوداندىقتىڭ, ساناعا سىڭگەن قۇل­دىق پسيحولوگيانىڭ سالدارى. ورىسشا سويلەۋدى وركەنيەت كورى­نى­سى سياقتى سەزىندىك. ودان بۇل قاسى­رەت كوپتەگەن وتباسىنىڭ ءومىر­لىك نورماسىنا اينالىپ كەتتى. اۋىلدان كەلگەن قازاق قىز­دارى تۇرمىسقا شىققان سوڭ ءوز پەرزەنتتەرىمەن بوتەن تىلدە ءسوي­لەسەتىن داعدى تاپتى. بۇعان بي­لىك ورگاندارىنىڭ ورىسشاعا بەيىم­دىلىگىن قوسىڭىز.بيلىك ور­گان­­دارىنىڭ زاڭ اكتىلەرى بالا­لا­رىن ورىس تىلىندە تاربيەلەپ وتىرعان قازاق ايەلدەرىنەن الدە­قايدا قاۋقارسىز بولىپ شىق­تى. بۇل قاسىرەتتى جويۋ ءۇشىن ءبىز وتارشىلدىق كەزەڭىندە قۇل بول­عا­نىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. ەڭ وكىنىشتىسى – قۇل ادامنىڭ ءوزىنىڭ قۇل ەكەنىن مويىنداماۋى. ەلدە­گى سوراقى جاعداي سودان تۋىن­داپ وتىر.

– ءسىز مايدانگەر وفيتسەردىڭ ۇلى­­سىز: قاتار جۇرگەن كوبى­مىز باي­قاي بەرمەيتىن بويىڭىز­دا­عى اسقان تارتىپتىلىك سول اتا­نىڭ قانىنان جۇعىستى بولعان قاسيەت تە شىعار دەپ ويلايمىن.

– اكەم ءبايدىلدانىڭ تاعدىرى قىزىق, 22 جاسىندا, 1938 جىلى قىزىل اسكەر قاتارىنا الىنىپ, وتان الدىنداعى بورىشىن ابىرويمەن ورىنداپ جۇرگەندە فين سوعىسىنا قاتىسۋىنا تۋرا كەلەدى. اسكەري بورىش مەرزىمى اياقتالىپ, ۇيگە انە-مىنە ورالامىن دەپ تۇرعاندا ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتەدى. قاندى شايقاستا الدەنەشە رەت جارالانىپ, كەۋدەسىن وردەنگە تولتىرعان اكەمىز – كاپيتان ءبايدىلدا جانىس­باەۆ (مەنىڭ قازىرگى فاميليام ناعا­شىلارىمنان جازىلىپ كەتكەن) ءوزىنىڭ تانك روتاسىمەن قيىر شى­عىسقا اتتانادى. جاپون ميل­لي­تاريستەرىن تالقانداۋعا قاتى­­سادى. تۋعان جەرگە 1947 جىلى ورالادى. قازىرگى اباي اتىن­­داعى پەدۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە 1948 جىلى سول ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتى كۇل­شا­ريا انامىزبەن تانىسىپ, ەكەۋى ءدام-تۇز جاراستىرادى. 1949 جىلى مەن دۇنيەگە كەلىپپىن. ءۇش سوعىستى باستان وتكەرگەن, وت پەن وققا ورانىپ, بىرنەشە رەت جارا­لان­عان اكەمىز سوعىس جارا­قا­تى­نان مەنىڭ كىشكەنتاي كەزىم­دە دۇنيە­دەن ءوتىپتى...

– وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن جەڭىس تويى تويلاندى. ءسىزدىڭ «جەڭىس قايعىسى» دەگەن كىتاپ جازعانىڭىزدى بىلەمىز. جە­ڭىس­تىڭ قايعىسى دەگەنىڭىز قالاي؟

– مەن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى 1941-1945 جىلدارداعى سوعىس تاقى­رىبىمەن اينالىستىم. ءسويت­سەك كەڭەستىك يدەولوگيا بۇل تاقى­رىپتى ورەسكەل بۇرمالاپ كە­لىپ­تى. ەڭ سۇمدىعى ەكىنشى جاھان سوعىسىن تەك گەرمانيا ەمەس, كەڭەس وداعى دا بىرگە باستاعان. 1939 جىلى 23 تامىزدا گەرمانيا مەن كسرو اراسىندا ءبىر-بىرىنە شا­بۋىل جاساماۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاسالعان. ريببەنتروپ پەن ۆ.مولوتوۆ قول قويعان كەلىسىمنىڭ «قوسىمشا حاتتاما» دەپ اتالاتىن قۇپيا بولىگىندە گەرمانيا مەن كسرو پولشا ەلىنىڭ اۋماعىن ءبولىسىپ الۋدى ۇيعارىپتى. سول قۇجاتتىڭ نەگىزىندە 1939 جىلى گەرمانيا 1 قىركۇيەكتە, كسرو 17 قىركۇيەكتە پولشاعا باسىپ كىرگەن. ياعني, ەكىنشى جاھان سوعىسىنىڭ باستالۋى­نا تەك گەر­ما­نيا عانا ەمەس, كسرو دا جا­ۋاپتى. كەڭەس وداعى بۇدان كەيىن 1939 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا فينليانديانى باسىپ الماققا نيەتتەنەدى. بىراق فيندەر ءوز وتانىن قورعاپ قالدى. ەسەسىنە كسرو 1940 جىلى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىن وزىنە قاراتتى. ياعني, « ۇلى وتان سوعىسى» دەگەن سوعىس وتىرىك. كسرو 1939 جىلدان توق­تاۋسىز سوعىس جۇرگىزىپ جاتتى. سوندىقتان بۇل تۇستا كسرو قاتىسقان ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ءبارى ەكىنشى جاھان سوعىسىنا جاتادى. ستالين زامانىندا كەڭەس اسكەر­لەرىنىڭ مىقتىلىعىن كور­سە­تۋ ءۇشىن شىعىن گەرمانيا شى­عىنى­نان دا از, 7 ميلليون دەپ كورسە­تىلدى. برەجنەۆتىڭ زامانىن­دا سوعىس شىعىنى 20 ميلليون دەلىندى. گورباچەۆ زامانىندا اقي­قات­تار اشىلىپ, شىعىن كولەمى 27 ميلليونعا دەيىن ۇلعايدى. ال تاياۋدا كسرو مەملەكەتتىك جوس­پار­لاۋ كوميتەتىنىڭ قۇپيالىق رەجىمىنەن شىعارىلعان دەرەكتەرى بويىنشا كەڭەس وداعىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى شىعىندارى 42 ميلليون ەكەندىگى انىقتالدى. ونىڭ 19 ميلليوننان استامى اسكەريلەر, 23 ميلليونى قارا­پا­يىم ازاماتتار. فاشيستىك گەر­مانيا بۇكىل ەكىنشى جاھان سوعى­سىنىڭ بارىسىندا ەڭ كوپ دەگەن­دە 8,3 ميلليون ادامىنان ايىرىلعان. ونىڭ 4,7 ميلليو­نى اسكەريلەر, 3,6 ميلليونى جاي ادامدار. اراقاتىناسىنا قاراساڭىز ولتىرىلگەن ءبىر فاشيس­كە بەس كەڭەس سولداتى جانىن بەرگەن (كەيبىر اۆتورلار شىعىن 1:10 بولعانىن دا ايتادى). بۇل تسيفرلار نەنى ءبىل­دى­رەدى؟ بۇل تسيفرلار ورىس قول­باس­شىلارىنىڭ توپاستىعىن, سوعىس جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن جەت­كى­­لىكتى مەڭگەرمەگەندىگىن, كومان­دير­لەردىڭ تاكتيكالىق جانە ستراتەگيالىق ويلاۋدان ماقۇرىم ەكەن­دىگىن, ءوز جاۋىنگەرلەرىن اجال­عا كوزسىز ايداي بەرگەنىن, قىناداي قىرىلعان حالقىنا قىل­شىعى دا قيسايماعاندىعىن كورسەتەدى. جەڭىس اقيقاتىندا كەڭەس ادامدارىنىڭ جويداسىز قۇرباندىقتارى ارقاسىندا كەلگەن. 42 ميلليون ءومىر! نەمىس پۋلەمەتشىلەرى وققا ايدالعان قىزىل ارميا جاۋىنگەرلەرىن قاتار-قاتارىمەن قىرعاندا قازا تاپقانداردىڭ كوپتىگى سونشالىق, كەيبىر پۋلەمەتشىلەر ەسىنەن اداسىپ جىندى بوپ كەتكەن...

– ءسىز ەڭبەك جولىڭىزدى قاتار­داعى جۋرناليستىك قىز­مەت­­­تەن باستاپ, بىرقاتار بۇ­قا­رالىق اقپارات قۇ­رال­دا­ر­ىن­­دا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقار­دى­ڭىز. ۇنەمى قوعامدىق ويدىڭ ۇشى­نان كورىنەسىز...

– ءيا, بىرنەشە باسىلىمدارعا باسشىلىق ەتكەنىم راس. بىراق ءومىرى باسشى بولسام دەپ ۇم­تىل­عان ەمەسپىن. ايتەۋىر رەتى سولاي كەلگەن سياقتى. ەڭ قىزىعى, مەن سول گازەت-جۋرنال, تەلەۆي­زيا سالاسىنداعى باسشىلىق قىز­مەتىمدى پارتيا قاتارىندا بول­ماي باسقاردىم. 1990 جىلى قاز­اقستان كومپارتياسىنىڭ 2-حاتشىسى انۋفريەۆتىڭ انا ءتىلى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتە­بە­سىن الۋىنا قارسى بولعانى ءۇشىن «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە نارازىلىق ماقالا جازىپ, پارتيا مۇشەلىگىنەن شىعىپ كەتكەنمىن. مۇنداي قادامعا بارۋ ءبىر كۇندە پايدا بولا قالعان وجەتتىك ەمەس. سوناۋ ءبىر جىلدارى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا العان تاربيەنىڭ جەمىسى. وندا قاتىپ قالعان پارتيالىق فورمات بول­عان جوق. جۋرنال باسشىسى احاڭ­نىڭ-اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ءبىر كەرەمەتتىگى سول – ول ءوزىن پارتيا­نىڭ يدەولوگيالىق دەڭگەيىنەن جوعارى ۇستادى. سونداي مەكتەپتەن وتكەندىكتەن بولار مەن دە ءوزىمدى پارتيالىق تەمىر جاقتاۋ­دىڭ ىشىندە سەزىنىپ كورگەن ەمەسپىن.

– ءحVىىى عاسىردان بەرى وقىر­ما­نى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن گازەت اتاۋلىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيى­رىلىپ كەلەدى. ينتەرنەت جۋىق ارادا گازەت اتاۋلىعا ءتيىس­تى ءۇل­ەستى ءتۇپ-تۇگەل «جەپ» قوي­ماق ەكەن. رەسەيلىك ساراپ­شى­لار­­دىڭ «مەرزىمدى ءباسپاسوز قۇرال­دارىنىڭ 3-4 جىلدىق قانا ءومىرى قالدى» دەگەن ساۋە­گەيلىگىمەن كەلىسەسىز بە؟

– كەلىسپەيمىن! جۋرناليستىك ىسساپارمەن الەمنىڭ قىرىقتان استام ەلىن ارالادىم. ءوزىم باس سۇعىپ كورگەن «ۆاشينگتون پوست» گازەتى ينتەرنەت زامانىنىڭ ءوزىن­دە 500 مىڭ, جەكسەنبىلىك سان­دارى 800 مىڭ دانامەن تارايدى. «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ كۇندەلىكتى تارالىمى 900 مىڭ, جەكسەنبىلىك ساندارى 1 ملن 300 مىڭ. جاپونيانىڭ ۇلتتىق باس گازەتى «اساحي سيمبۋن» ءدال بۇگىنگى كۇنى 8 ملن دانامەن تارايدى. قيىن كەزدەردىڭ وزىندە 7 ميلليوننان تومەن تۇسكەن ەمەس. «يوميۋري سيمبۋن» گازەتىنىڭ تارالىمى 9 ميلليون. تاڭعى جانە كەشكى باسىلىمدارىن قوسقاندا تارالىمى 13 ميل­ليون­نان اسىپ كەتەدى. كۇنشىعىس ەلى قولعا شىتىرلاتىپ ۇستايتىن قاعازدىق گازەتتەردەن قول ۇزەر ەمەس. باسقانى قويعاندا ءوزىمىزدىڭ «Egemenniń» تارالىمى 200 مىڭ بولىپ وتىر ەمەس پە! رەسەيلىك ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمى الەمگە قاعيدا ەمەس. مۇنداي جەلسوزدەر دۇنيەگە راديو, تەلەۆيزيا كەلگەندە دە ايتىلعان. قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەر ىقپا­لى كۇشەيگەن تۇستا ايتىلۋى زاڭدى­لىق. الايدا, قالتافوننىڭ دا تەرىس جاقتارى بوي كورسەتۋدە. ءبىزدىڭ گازەت جۋرناليستەرىنىڭ ساراپ­تامالىق زەرتتەۋلەرىنە قارا­ساڭىز توبە شاشىڭىز تىك تۇرا­دى. الماتىداعى كوز اۋرۋلارى ينستيتۋتىندا, ونكولوگيا ينستيتۋتىندا 10 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ اراسىندا قاۋىپتى دەرت­تەردىڭ ۇلەس سالماعى كۇرت ارتىپ كەتكەن. دەمەك, ەلى­مىز بويىنشا گادجەتتەردى, ەلەك­ترون­دى قۇرىلعىلاردى پايدا­لا­نۋ­دىڭ وزىندىك نورماتيۆتەرى ەنگىزىلۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ جاڭا تاعايىندالعان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ك.ءشامشيدينوۆا ايت­قان­­داي, «جاس وسكىندى جاتتاۋعا ەمەس, ويلاۋعا داعدىلاندىرۋىمىز قاجەت». ول ءۇشىن ينتەرنەت باسى­لىم­­داردان گورى قاعاز باسىلىم­داردىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە زور.

– راحمەت, مارات اعا. ادەتتە سۇحبات سوڭىندا ءتىلشى رەتىندە «مەنىڭ سۇراقتارىم ءبىتتى, ەندى ءوز تاراپىڭىزدان الىپ-قوسا­رى­ڭىز بولسا مارحابات» دەۋشى ەدىك قوي: ەندەشە, مارحابات...

– مەنى قازاق ءپۋبليتسيسى رەتىندە قازاق حالقىنىڭ, قازاق مەم­لە­كەتتىگىنىڭ تاعدىرى قاتتى الاڭ­داتادى. كەشە دە. بۇگىن دە. ەرتەڭ دە... قازاقتىڭ الاشوردا قوز­عالىسىنان جالعاسقان ۇلت­جان­دى­لىق, ۇلتشىلدىق ۇشقىندارى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە جالىن اتىپ لاۋلادى. سونىڭ ءبارىن كوزىمىزبەن كوردىك. 90-شى جىلداردان باستالعان دەموكراتيالىق وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلار بىزگە وتە قىمبات. سوڭعى وتىز جىلدىق كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ تاعدىرلى ساتتەرىنىڭ ءبا­رىنە كۋا بولىپپىن. 1990 جىل­دىڭ 25 قازانىنداعى قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا, 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ مەم­­لەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرا­لى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىل­دان­عاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ زالىندا دەپۋتاتتارمەن بىرگە وتىردىم. ول كەزدە «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ جۋرناليستەرىنە سونداي قۇقىق بەرىلگەن. ءومىرىمنىڭ ەڭ جارقىن ءساتى سول شىعار دەپ ويلايمىن. «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا (تارالىمى 180 مىڭ) جۇرگەندە كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ, ايگىلى اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ سانادان وشپەس اڭگىمەلەرىن تىڭدادىق. كەزىندە ماسكەۋدە ۇلت ازاتتىعىن اڭساپ قۇرىلعان «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى سوۆەتقازى اقاتاەۆ, ماقاش ءتا­تى­موۆ, مارات سەمبين, مۇرات اۋەزوۆ سەكىلدى ۇلت زيالى­لا­رى­نىڭ ماتەريالدارىن جۋرنال نومىرىنە ازىرلەۋ بارىسىندا وي-پىكىرلەرىنە قانىقتىق. ايتا بەرسە ونداي اڭگىمەلەر وتە كوپ...

اڭگىمەنىڭ توق ەتەرى ۇلتىم, ەلىم, جەرىم دەگەن ءاربىر قازاق تاريحي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءمانىن جۇرەگىمەن ۇعىنۋى ءتيىس. مەملەكەت تاعدىرى ءوز قولىمىزدا.

اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي,

«Egemen Qazaqstan»