ساپار باعىتى كيەلى كەنت تۇركىستان ەدى. توتەسىنەن سالىپ-ۇرىپ جەتىپ بارماي, سايرام, ورداباسى, بايدىبەك, سوزاق اۋداندارى ارقىلى اششىساي اسىپ, كەنتاۋ كەنتىنەن كولبەي ءوتىپ, بارىمىز بەن بايلىعىمىزدى قادىرلى قوناعىمىزعا كورسەتۋ جوسپارلانعان بولاتىن.
قىر ءتوسى ورتكە اينالىپ, الاۋلاپ تۇردى. بۇل دالا قىزعالداعى ەدى. ناناكا ناسات كەيىپتە وت ورانعان قىراتتارعا قاراعىشتايدى. قاناتىنا كوكتەمدى ىلەستىرىپ كەلگەن ءبىر توپ تىرنالار كوك جۇزىندە تۋعان جەرگە سالەم بەرگەندەي تىراۋلاي قالىقتادى. الدەقايدان تورعايلار شىقىلىقتادى. دالا سيمفونياسى توڭىرەكتى انگە ءبولەپ تۇردى. قوناق: «و, و» دەستى. تاعى ءبىر نارسەلەردى كۇبىرلەدى. ءبىز ءتىلماشتان سىر تارتتىق. «قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنا, مىنا القىزىل قىزعالداقتارىنا ءسۇيسىنىپ كەلەدى», دەدى اۋدارماشى. دۇنيە ءجۇزى ادامدارى تابيعاتتىڭ عاجايىپ تۋىندىسى سانايتىن قىر توسىندەگى قىزعالداقتارعا قوناعىمىز اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمىپ قاراپ قالىپتى.
– ولاي بولسا, ايتا ءتۇس. وسى رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنا كەڭىنەن توقتال. ەلباسى: «قازاقستان اۋماعىنداعى شۋ, ىلە تاۋلارىنىڭ ەتەگىنەن ءالى كۇنگە دەيىن جەرگىلىكتى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ جاۋھارى سانالاتىن رەگەل قىزعالداقتارىن باستاپقى كۇيىندە كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل اسەم وسىمدىكتەر ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تيان-شان تاۋلارىنىڭ ەتەگى مەن شولەيت دالانىڭ تۇيىسەر تۇسىندا پايدا بولعان. قازاق توپىراعىندا وسىناۋ قاراپايىم, سونداي-اق ەرەكشە گۇلدەر ءوز ادەمىلىگىمەن كوپتەگەن حالىقتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, بىرتىندەپ الەمگە تارادى. بۇگىندە جەر بەتىندە قىزعالداقتىڭ 3 مىڭنان استام ءتۇرى بار, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءبىزدىڭ دالا قىزعالداعىنىڭ «ۇرپاعى». قازىر قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ 35 ءتۇرى بار» دەگەنىن دە سوزبە-ءسوز اۋدار. كەزىندە نايزالارىن كوككە شانشىعان تۇركىلەر وسى قىزعالداقتى ىستانبۇل مەن گوللاندياعا جەتكىزىپتى. دەمەك, گرەيگ قىزعالداعىنىڭ ارعى اتاسى قازاقتىڭ ۇلى دالاسى. مۇنى دا ايتۋدى ۇمىتپا, – دەپ جاتىرمىز.
كۇنشىعىس ەلىنەن كەلگەن قوناق اۋدارماشىنى تىڭداپ الىپ, ءبىردەڭەلەردى ايتتى. سوسىن كولىكتى توقتاتۋدى سۇرادى. ەسىك اشىلۋى مۇڭ ەكەن, كولىكتەگىلەر ورتتەي قىرعا ورشەلەنە ۇمتىلدى. دالا جۇپار شاشىپ تۇر ەدى. مۇنداي عاجاپ ءيىستى تابۋ قيىناۋ. دەرتىپ پىسكەن قوزىقۇيرىقتار, ءدۇر كوتەرىلگەن جۋسان, دەرمەنە, باسقا دا وسىمدىكتەر قىر ءتوسىن جاساندىرىپ تۇردى. وسىنداي دالامىز بارىنا ماقتانىپ, ماساتتانىپ تۇردىق.
بىراق, قىز عۇمىرلى قىزعالداق پەن سارعالداق, جاۋقازىن, بايشەشەك تۋرالى ايتقاندا قوناعىمىزدى مۇڭايتىپ الدىق. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, اۋدارماشى-ءتىلماشتىڭ تىكەلەي جەتكىزگەنىنەن ۇققانىمىز مىناۋ.
جاپون حالقى ساكۋرا گۇلدەگەن كەزدى اسىعا كۇتەدى. بۇل كەزەڭ كوكتەم مەرەكەسى. ىنتىماق مەرەكەسى. سوندىقتان ساكۋرا گۇلدەگەندە ولار ورتالىق باقتارعا بارىپ, حالىقپەن بىرگە جاڭادان جاپىراق جايعان گۇلدەردى سۇيسىنە تاماشالايدى. ساكۋرانىڭ گۇلدەگەنى – كوكتەمنىڭ كەلگەنى. بۇل مەرەكەنى ولار «حانامي» دەپ اتايدى. ولار بۇل كۇندەرى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتەن ارىلىپ, شيە اعاشىنىڭ استىندا ۇلتتىق كيىمدەرىمەن ءان ايتىپ, بي بيلەيدى, ۇلتتىق تاعامنان اۋىز ءتيىپ, ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ, ىزگى تىلەكتەرىن ايتادى. دەمەك, بىزدەگى ناۋرىز مەرەكەسى سياقتى بولعانى عوي. جاپوندىقتار وسى مەرەكەمەن بىرگە تابالدىرىقتان باقىتتىڭ اتتاۋىن تىلەيدى. ساكۋرا گۇلدەگەن مەرزىمدە جاپون حالقى جۇمىس ىستەمەيدى, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار ساباققا بارمايدى. ساكۋرا ۇزاق گۇلدەپ تۇرمايدى ەكەن. بار-جوعى 7-10 كۇن ارالىعىندا گۇلدەپ تۇرادى. وسى كەزەڭ جاپوندىقتار ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە. كوكتەم مەزگىلىن الاپات سەزىممەن سۇيەتىن جاپوندىقتاردىڭ ساكۋرا تۋرالى حالىقتىق ءانى دە بار. ونى بۇگىندە يكيمينو گاكارا اتتى قىز ورىنداپ ءجۇر.
ناناكانى نالىتىپ الدىق پا دەسەك, ول ساكۋرا مەن سارعالداقتىڭ عۇمىرى قىسقا بولاتىنىن ويلاپ, جانى كۇيزەلىپ تۇر ەكەن عوي.
– قازاقتار دا ءبىز سياقتى ەكەن. ءبىز دە حالىق اڭىزدارىنا سەنەمىز. بىزدە مىناداي اڭىز بار. ساكۋرا دەگەن قاريا حوتتا دەگەن بايدىڭ قاتالدىعى تۋرالى سەگۋن ولكەسىنىڭ باسشىسىنا شاعىمدانادى. بىراق باسشى جالاڭ سوزگە سەنبەيدى. ساكۋرا بالالارىنىڭ قان جوسا بولعان ارقاسىن كورسەتەدى. مۇنى كورىپ باسشى حوتتانى جازالايدى. بىراق ىزا-كەگىن ىشىنە ساقتاعان حوتتا كەيىن ساكۋرانى بالالارىمەن شيە اعاشىنىڭ دىڭگەگىنە بايلاپ, تاياقتىڭ استىنا الادى. ولار وسى جەردە قازا بولادى. ساكۋرا اعاشىنا بالالاردىڭ قانى ءسىڭىپ قالعان. سوندىقتان اعاش قىزعىلتىم تۇرگە مالىنىپ, گۇلدەي باستاۋى وسىدان بولسا كەرەك, – دەيدى ناناكا يشيدو.
گۇلزارلارمەن كومكەرىلگەن, سۋبۇرقاقتارمەن ساندەنگەن, ەسكەرتكىشتەرىمەن ەڭسەلەنە تۇسكەن تۇركىستان قوناعىمىزعا بەك ۇنادى. سان ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءبىر اكەنىڭ بالاسىنداي, ءبىر وزەننىڭ سالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىنا تاڭىرقادى. ەگىس القاپتارىندا ءتۇرلى داقىلدار جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ماقتانىڭ وسى ايماقتا وسەتىنىنە تاڭىرقاعان قوناق تاناپ باسىنا بارىپ, ەگىن ەگۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. كول, توعاندار, ايدىن, وزەن بويلارى قۇس بازارىنا اينالعان. ارىس, وتىرار اۋداندارى اۋماعىنان وتكەنىمىزدە ماڭعاز باسىپ, ىڭىرانا قوزعالعان دالا كەمەلەرىنە اۋىزىن اشىپ قارادى. ناناكيگە ءبارى دە قىزىق. ءبىز وبلىسىمىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ اسا بىلگىر مامانى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان ومىرزاق شوكەەۆ باسقاراتىنىن ايتتىق.
كەيىننەن بىلدىك, تۇركىستان وبلىسىنداعى بىرقاتار اۋدانداردا دا ساكۋرا وسەدى ەكەن. شىمكەنت دەندرولوگيالىق ساياباعى 1,5 مىڭ گەكتار تۇقىمباقتا ءتۇرلى كوشەتتەر وسىرۋدە. وسى مەكەمەنىڭ ءبولىم باسشىسى ەرلان تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلدان باستاپ ساكۋرا اعاشىن وڭىرىمىزگە جەرسىندىرۋ قولعا الىنباق.
– ءبىزدىڭ ۇقسايتىن تۇستارىمىز كوبەيىپ كەلەدى, تۋىسقان ەكەنبىز, – دەپ قۋاندى قوناعىمىز.
«اقپىز, قىزىل سارىمىز, تۋىسقانبىز ءبارىمىز» دەگەن ءبالكىم, وسى شىعار. دۇنيەدە ادامزاتتىڭ بارلىعى ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي بولىپ, تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر سۇرگەنىنە نە جەتەدى!؟ شەتەلدىك قوناققا ءبىرىنشى مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەرەكەسى ەكەنىن جەتكىزدىك. بۇل – بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ تۋى جەلبىرەپ, ەڭبەك پەن دوستىقتىڭ كۇيىن شەرتەتىن عاجايىپ مەزگىل.
– وسىنداي عاجاپ مەرەكەدە جانى جاز, كوڭىلى كوكتەم قازاق باۋىرلارمەن نەگە بىرگە بولماسقا! – دەدى جاپون جىگىتى.
ءبىز شاتتانا قول شاپالاقتادىق.
سابىربەك ولجاباي
تۇركىستان وبلىسى