كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن اقوردادا ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى تالقىلاندى. ونىڭ جۇمىسىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى اسلان مۋسين, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ورتالىق مەملەكەتتىك اتقارۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ اكىمدەرى قاتىستى.
اقوردادا قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق دامۋ ماسەلەسى تالقىلاندى
كەڭەس الدىندا ەلباسى الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىندا سۋ تاسقىنى سالدارىنان ورىن العان وقيعانى حابارلاپ, وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. بولىپ وتكەن اپاتتىڭ سەبەپ-سالدارىن تەكسەرىپ, زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى.
ء“بىز جولداۋدان كەيىن ونى ءجۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ءبىراز شارۋالاردى جاسادىق. جەرگىلىكتى جەرلەردە قولعا العان ءىستىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. مۇنىڭ سىرتىندا ۇكىمەتتە جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگانداردا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىساتىندارمەن, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدارمەن ءتيىستى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. مەملەكەت جانە ۇكىمەت جاعىنان اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ بارلىعى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولدى. جۇمىستىڭ نەگىزگى سالماعى ەندى اكىمدىكتەرگە, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا تۇسەدى. ىسكە قوسىلاتىن ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ جۇمىستارى اكىمدىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولادى. سوندىقتان اتقارىلاتىن ءىستى تاعى ءبىر انىقتاپ العانىمىز ءجون”, دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە.
مۇنان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ بەرىپ وتىرعان اقپاراتى بويىنشا 191 ءىرى جوبانى ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن, ول جوبالاردىڭ اۋقىمى 4,7 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىندىعىن, بۇل جوبالاردىڭ 144-ءى بيىلعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىندىگىن, سونىڭ 141-ءى اكىمدىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە ەكەندىگىن ايتتى. قالعان ءۇش جوبانى “قازاگرو” حولدينگى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك.
وسى ارادا ەلباسى بىلتىرعى جىلى “جول كارتاسىن” جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى اكىمدەردىڭ حالىقتان جاقسى پىكىرلەر ەستىپ, ۇپاي العاندىعىن, بيىلعى قاتاڭ قىستىڭ ەلىمىزگە, اسىرەسە, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنا اۋىر تيگەنىن, بۇل قيىندىقتان دا شىعىپ كەلە جاتقاندىعىمىزدى تىلگە تيەك ەتىپ, وسى اتقارىلعان شارۋالاردا اكىمدەردىڭ ۇلەسى كوپ ەكەندىگىن ەسكە الدى. ەندى ەل الدىنداعى اسا ماڭىزدى مىندەت – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى وسى ويعا العان ءىستى قالاي ءجۇزەگە اسىراتىندىعىمىزعا بايلانىستى بولادى. باسقاداي جول دا جوق.
مۇنداعى نەگىزگى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ بارلىعى شەشىلگەن. اتقاراتىن ءىستىڭ اۋقىمى بەلگىلى. 141 جوبا تۇگەلدەي اكىمدەردىڭ ۇسىنىستارى ارقىلى ءوتتى دەۋگە بولادى. ەندەشە دەربەس جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنعا الا وتىرىپ, بارىنشا جۇمىس ىستەيتىن كەز كەلدى. سول ءۇشىن بارلىق ماسەلە الدىن الا ەسكەرىلىپ, قاجەتتى جاعداي تۋعىزىلىپ وتىر.
مۇنان كەيىن ءسوز كەزەگى يندۋستريا جانە ساۋدا ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆكە بەرىلدى.
مينيستر ءوز بايانداماسىندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بارلىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ۇلتتىق بانكپەن, بيزنەس قوعامداستىقپەن كەلىسىلىپ ازىرلەنگەندىگىن ايتا كەلە, نەگىزىنەن ەكى ماسەلەگە توقتالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى, ەكىنشىسى – جوبالاردىڭ ەلەۋلى بولىگى ايماقتارعا تيەسىلى بولعاندىقتان, ولارمەن اراداعى ءىس-ارەكەتتەگى ۇيلەسىمدىلىكتى ساقتاۋ ماسەلەسى.
جوعارىداعى ايتىلعان 144 جوبانىڭ جالپى قۇنى 854 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. وسى جۇمىس بيىلعى جىلى جۇزەگە اسقان جاعدايدا ەلىمىزدە 20 مىڭعا تارتا تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلۋى ءتيىس. 44 جوبا بويىنشا ۇلكەن قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرەدى. وعان 100 مىڭعا تارتا ادام قاتىستىرىلادى. بۇل شارۋانىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك باسقارۋشى ورتالىقتاردىڭ باقىلاۋىندا تۇر.
ەلباسى جولداۋىنان كەيىن قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا قۇرالدارىنىڭ ناتيجەسىندە باسقا دا جوبالار قاراستىرىلۋ ۇستىندە. سونىمەن قازىرگى كۇنى ۇكىمەت قاراۋىندا 238 جوبا بار. ولاردىڭ جالپى سوماسى 7,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى. وسى جوبالاردىڭ بارلىعى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلۋى ابدەن ءمۇمكىن. جۇزەگە اسىرىلۋى قولعا الىنعان ءاربىر جوبا بويىنشا ناقتى جاۋاپتى تۇلعالار مەن ول جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋ ۋاقىتى بەلگىلەنگەن.
بيىلعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن جوبالاردا اقتوبە وبلىسىنىڭ ەنشىسى مول. مۇندا 95 ميلليارد تەڭگەنىڭ 24 جوباسى ىسكە اسىرىلماق. ينۆەستيتسيانىڭ نەعۇرلىم ءىرى كولەمى شىعىس قازاقستان (148 ميلليارد تەڭگەنىڭ 11 جوباسى), پاۆلودار (145 ميلليارد تەڭگەنىڭ 13 جوباسى) وبلىستارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ەڭ كوپ جۇمىس ورنى جامبىل وبلىسىندا (9 جوبا بويىنشا 3668 جۇمىس ورنى) قۇرىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ىسكە قوسىلاتىن جوبالار بويىنشا 1 ناۋرىزداعى مالىمەت بويىنشا اقمولا (97 پايىز), ماڭعىستاۋ (96 پايىز) وبلىستارى الدا كەلەدى. ەكىنشى جارتىجىلدىقتا ىسكە قوسىلاتىن جوبالار بويىنشا ينۆەستيتسيالاردى يگەرۋ دەڭگەيى سولتۇستىك قازاقستان (81 پايىز), وڭتۇستىك قازاقستان (71 پايىز) وبلىستارىندا جاقسى جاعدايدا.
ىسكە قوسىلاتىن نىساندارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ورىن العان پروبلەمالاردى جەرگىلىكتى جەردە شەشۋ ءۇشىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇكىمەتتىك جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ول 7 وبلىستى ارالاپ شىققان. جۇمىستىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ تيىمدىلىگى قازىردىڭ وزىندە انىق بايقالىپ وتىر. كوپتەگەن ماسەلەلەر جەدەل تۇردە شەشىمىن تابۋدا. ال ەندى ءبىر شەشىمدەر زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋگە قاتىستى بولۋدا.
نەعۇرلىم ءىرى دەپ تابىلىپ وتىرعان 30 جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمى بويىنشا مينيسترلەر مەن ۇلتتىق حولدينگتەر باسشىلارى جاۋاپ بەرەدى. ءماسەلەن, ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى بالقاش جەس, گاز-حيميالىق كەشەن, ەكىباستۇز گرەس-1 جانە گرەس-2, بەينەۋ-بوزوي گاز قۇبىرى, مويناق سەس, شاردارا سەس سەكىلدى 10 جوباعا جاۋاپتى دەپ تابىلاتىن بولسا, يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى بوزشاكول كەن بايىتۋ كومبيناتى قۇرىلىسىنا, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” اسا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوباسىنا, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى كوكساراي قارسى رەتتەگىشىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى نۇرا-ەسىل كانالىنىڭ قايتا جاڭعىرتۋ قۇرىلىسىنا جاۋاپتى.
“سامۇرىق-قازىنا” قورىنىڭ موينىنا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قايتا جاڭعىرتۋ, بيتۋم زاۋىتى, شىمكەنتتەگى ءدارى-دارمەك فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇكتەلگەن. “قازاگرو” حولدينگى جەتى جوباعا جاۋاپ بەرەدى.
اسەت يسەكەشەۆ ءار وبلىس بويىنشا جۇزەگە اساتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا توقتالىپ ءوتتى. جالپى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ وزىندە 367 ميلليارد تەڭگەنىڭ 71 جوباسى جۇزەگە اسپاق. ال جىل سوڭىنا دەيىن تاعى دا 70 جوبا ىسكە قوسىلادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى سەرپىندى جوبالار بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى – ەلىمىزدە سوڭعى بىرقاتار جىلداردان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
سونىمەن يندۋستريالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا بيىلعى جىلدىڭ مىندەتى ەرەكشە بولىپ وتىر. ەلىمىزدە وسىعان دەيىنگى ۋاقىتتا ءبىر جىلدا مۇنداي كوپ جوبا ىسكە اسقان ەمەس.
كەڭەستە پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, اقمولا, اقتوبە, قاراعاندى, باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى باقىتجان ساعىنتاەۆ, بەردىبەك ساپارباەۆ, البەرت راۋ, ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ, سەرىك احمەتوۆ, باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ جانە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ءسوز الىپ, جۇزەگە اساتىن جوبالار جايىن باياندادى.
باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق ءىرى كاسىپورىندار اتسالىسپاق. مۇنداعى جوبالاردىڭ كوپشىلىگى الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ماسەلەسىنە جانە الەمدىك رىنوكقا ءوتىمدى تاۋارلار شىعارۋعا نەگىزدەلگەن.
بەردىبەك ساپارباەۆ شىعىس قازاقستاندا جۇزەگە اساتىن ىرگەلى جوبالارعا توقتالا كەلە, ولاردى ىسكە قوسۋ ناتيجەسىندە 8 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلاتىنىن ايتتى. 15 جوبانىڭ 4-ەۋى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, ءبىر عانا “كازتسينك” اق-تا جاڭا ءونىم شىعارۋعا باعىتتالعان جوباعا 30 ميلليارد تەڭگەنىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسياسى سالىنىپ وتىر. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى ءاربىر جوبا ءوز جانىنان 20-30 شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ 2010 جىلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە ەل وڭىرىنە كەلەتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 1,3 ەسە ارتاتىندىعىن ايتتى. 2015 جىلعا تامان اقتوبە وبلىسىندا وسىنداي ىرگەلى ىستەردىڭ ءناتيجەسىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4 پايىزدان اسپايتىن بولادى. بارلىق شاعىن قالالار مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسى كەزەڭدە شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ۇلەسى بارلىق ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 50 پايىزىنان اسىپ ءتۇسەتىن بولادى. وبلىس اكىمى ەلباسىنىڭ جولداۋىن وبلىس جاستارىنىڭ قىزۋ قولداپ وتىرعاندىعىن, ولار “اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى” دەگەن ۇرانمەن ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ ىسىنە كىرىسكەندىگىن, وعان 70 مىڭنان استام قىزدار مەن جىگىتتەر قاتىسىپ, 360-قا تارتا جۇمىس وتريادتارى قۇرىلاتىندىعىن ايتتى.
ەلباسى اقتوبە وبلىسىنداعى جاستاردىڭ بۇل باستاماسىنا جاقسى باعا بەردى. ونى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىنا لايىقتى تارتۋ رەتىندە اتاپ كورسەتتى.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى اسلان مۋسين مەملەكەتتەگى كادر ساياساتى جونىندە جەكە بايانداما جاسادى. اسلان ءمۋسيننىڭ ايتۋى بويىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جەكە ىستەرىن تەكسەرۋ ءناتيجەسى 18 ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مەن 21 جاۋاپتى حاتشىنىڭ ەل ءوڭىرلەرىندە جۇمىس ىستەۋ ءتاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىن كورسەتكەن. ال وڭىرلەردەگى 329 باسشى قىزمەتكەر زەينەتاقى قارساڭىنداعى جاسقا جەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ورتالىق پەن وڭىرلەر اراسىندا مەملەكەتتەگى ساياسي جانە اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەردى الماستىرۋدىڭ جوسپارىن جاساعان. ءبىرىنشى كەزەكتە 100 ساياسي جانە اكىمشىلىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەردى ورتالىق ورگانداردان وڭىرلەرگە اۋىستىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل شارا وڭىرلەردى بىلىكتىلىگى جەتكىلىكتى باسشىلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك اتقارۋ ورگاندارىنان باي ءتاجىريبەلى جانە جەرگىلىكتى جەردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىن ورتالىق ورگانداردا سىناپ كورۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن بولادى.
كەڭەستى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىتىندىلادى. ەلباسى ءوز سوزىندە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتى قايتا قۇرىلىمدالاتىندىعىن ايتىپ, وسى ءوزگەرىستەرمەن جينالعانداردى تانىستىردى. بۇل وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت سالاسىنداعى بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن اگەنتتىكتەرىن قامتيتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ يندۋستريالاندىرۋ جونىندەگى سەكىرىستەرىنىڭ تەك 30 پايىزى عانا اقشانىڭ بولۋىمەن بايلانىستى بولعان. ال ۇشتەن بىرىندە دۇرىس ستراتەگيالىق ساياساتتىڭ بولۋى باستى ايقىنداۋشى ءرول اتقارعان. ەندى ۇشتەن ءبىرى ءتيىمدى اپپاراتتىڭ كۇش-جىگەرى ءناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا يندۋستريالاندىرۋدى تابىستى ءجۇرگىزۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ايقىن ستراتەگيا بار, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى انىقتالعان, ءاربىر جوبا دەربەس جاۋاپكەرشىلىككە تاپسىرىلعان. بيزنەسكە قولايلى جاعدايلار تۋعىزىلۋدا. ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسى مەن ناتيجەلەردى باعالاۋ ولشەمدەرى قالىپتاستىرىلۋدا. ەندى بەرىلە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 26 اقپانىندا كاسىپكەرلەرمەن وتكەن كەڭەستە بيزنەستىڭ جولىنداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى مۇمكىندىگىنشە ازايتۋ ءجونىندە تاپسىرمالار بەرىلگەن بولاتىن.
– وكىنىشكە قاراي, بارلىق وڭىرلەر مەملەكەتتىك ساۋلەتكەرلىك-قۇرىلىستىق باقىلاۋ قىزمەتىن, جەر كوميتەتتەرىنىڭ جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا نەمەسە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىنە تاپسىرۋ ءىسىن كەشىكتىرىپ وتىر. ءويتكەنى, كاسىپكەرلەردىڭ ءوز الدارىنا ماسەلەمەن ءماجبۇر بولىپ كەلگەندىكتەرىن قالايدى, – دەگەن ەلباسى ءوڭىر باسشىلارىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاعىمدى ىقپال ەتە وتىرىپ, وزىندىك سالىق بازاسىن ارتتىرۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندەگى ءىرى يندۋستريالىق نىسانداردىڭ ماڭايىنان كوپتەگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارى ءوسىپ شىعۋى ءتيىس. ويتكەنى, تەك شاعىن جانە ورتا بيزنەس قانا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار يننوۆاتسيالىق بەلدەۋدى قالىپتاستىرا الادى. وسى ارقىلى ادامدارعا جاڭا جۇمىس ورىندارى تابىلادى. بىراق قازىرگى جاعدايدا شاعىن بيزنەس جەر تەلىمدەرىنە, ينفراقۇرىلىمدار مەن كەن ورىندارىنا قاراي جول اشا الماي وتىر. كوپتەگەن رەسۋرس كوزدەرى بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلمەيتىن نەمەسە بۇل ىسكە قابىلەتى جوق ادامداردىڭ قولىندا. بۇل ماسەلەمەن اينالىسىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ كەرەك. ەلباسى مۇنى ۇكىمەت پەن اكىمدەرگە قاداپ تۇرىپ تاپسىردى.
وكىنىشكە قاراي, بيزنەسپەن ناقتى جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا كەيبىر اكىمدىكتەر كوپتەگەن ءتيىمسىز كوميسسيالارمەن كەڭەستەر قۇرۋدان اسا الماي وتىر. مۇنداي كوميسسيالاردىڭ سانى كەيبىر جەرلەردە 60-قا دەيىن جەتكەن. ورتالىق ورگانداردا دا وسىنداي جاعداي ورىن الۋدا. اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە كوميسسيالاردىڭ سانىن كۇرت قىسقارتۋدى, ال پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە وسى ماسەلەنى باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى. سونداي-اق, بارلىق ءوڭىرلەر باسشىلارىنا كاسىپكەرلەرمەن توقسانىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت كەزدەسىپ, ولاردىڭ پروبلەمالارىنا ءۇڭىلۋ مىندەتى جۇكتەلدى. مۇنداي جۇمىستاردى بانكتەرمەن دە جۇرگىزىپ وتىرۋ قاجەتتىگى ەسكەرتىلدى. ءوز كەزەگىندە بانكتەر نەسيەلىك قارجىلاردى ءوز مەرزىمىندە قايتارىپ الۋعا بارىنشا كوڭىل بولگەنى ورىندى.
ەلباسى ىسكە قوسىلعان نىسانداردىڭ جوبالىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋىنە دۇرىس ءمان بەرىلمەيتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. جاڭا نىسان الدىنداعى لەنتا قيىلىپ, ونىڭ اشىلۋى ايگىلەنىسىمەن مۇنان كەيىن نە بولىپ جاتقاندىعى ەستەن شىعىپ كەتەدى. دەمەك, ىسكە قوسىلعان كاسىپورىندارىنداعى جۇمىس بارىسى بۇدان بىلاي ۇنەمى نازاردا بولۋى كەرەك. ولاردىڭ جۇمىس جاعدايى, ۇزاق مەرزىمدى تاپسىرىستارعا يە بولۋى, قاجەتتى تاۋارلاردى شىعارىپ, وتكىزۋ رىنوگىنان ءوز ورنىن الۋى اكىمدەردىڭ كۇندەلىكتى قاداعالاۋىندا تۇراتىن شارۋا. ويتكەنى, ىسكە قوسىلىپ, جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپورىنداردان سالىق تۇسەدى, ولار الەۋمەتتىك سالاعا دا قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى.
وندىرىلگەن ءونىمدى وتكىزۋدىڭ جاڭا رىنوكتارىن ىزدەستىرۋ – ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسىعان وراي قۇرىلىپ وتىرعان كەدەندىك وداقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ, قازاقستاندىق تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ وسى ۇلكەن رىنوكقا شىعۋىنا ءتيىستى العى-شارتتاردىڭ ءبارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.
– بۇگىنگى كۇنى كوپ ماسەلە اۋدان اكىمدەرىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. سوندىقتان ولاردان سۇراۋ كۇشەيە تۇسەدى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنان باستاپ ءاربىر اكىمنىڭ جۇمىسىنا رەيتينگتىك باعالاۋ ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. بۇل باعالاۋدا يننوۆاتسيالىق كورسەتكىشتەر ەسەپكە الىناتىن بولۋى ءتيىس, – دەدى ەلباسى.
كەڭەستە, سونداي-اق بولىنگەن قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى دە قاتاڭ ءسوز بولدى. ەلباسى وسىعان بايلانىستى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جاقسى ءبىر مىسالدى اتاپ كورسەتتى. مۇندا بىرقاتار نىسانداردىڭ سمەتالىق قۇنىن قايتا قاراستىرۋدىڭ ءناتيجەسىندە 13 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ۇنەمدەلگەن. بۇل قارجى مەكتەپتەر قۇرىلىسىنا جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى اياقتاۋ ىسىنە باعىتتالعان.
– مىنە, وسىنداي ءتيىمدى ءىستى باسقا وبلىستاردا نەگە قولعا الماسقا, – دەدى پرەزيدەنت.
يندۋستريالاندىرۋ حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى. ەلىمىزدە بۇل باعدارلامانىڭ قولعا الىنۋى كوشى-قون ماسەلەسىنە دە قوزعاۋ سالاتىنى تۇسىنىكتى. دەمەك, ءتيىمدى كوشى-قون ساياساتىن قالىپتاستىرىپ, جۇزەگە اسىرۋ, قۋات ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت.
ەلباسى ءوز ءسوزىن اياقتاي كەلە بيىلعى جىلدىڭ ەل ومىرىندە ءىز قالدىرار وقيعالارعا تولى ەكەندىگىن جەتكىزدى. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدە. بيىلعى جىلى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى – كونستيتۋتسيانىڭ 15 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. وسى وقيعالاردى ۇيىمداسقان تۇردە ءوز دەڭگەيىندە, بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس وتكىزۋ – ۇكىمەت پەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ مىندەتى.
كەڭەستە ۇستىمىزدەگى جىلى ەلباسىنىڭ 70 جىلدىعىن بۇكىلحالىقتىق مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتۋ ءجونىندە ۇسىنىس ايتىلعان بولاتىن. ەلباسى بۇل ۇسىنىستان باس تارتتى. مۇنداي ماسەلەنى قايتا كوتەرمەۋدى ەسكەرتتى. نەگىزگى مىندەت, ويعا الىپ وتىرعان اسقارالى جۇمىستاردى ءجۇزەگە اسىرۋ جانە حالىققا قاتىستى مەرەكەلەردى لايىقتى اتاپ ءوتۋ ەكەندىگىن جەتكىزدى.
سۇڭعات ءالىپباي, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.