اتام قازاق “ينەمەن قۇدىق قازعانداي” دەپ اسپەتتەگەن ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قاشاندا ءجونى دە, جولى دا بولەك. اسىرەسە بۇگىنگىدەي الاساپىران زاماندا عىلىم مەن بىلىمگە سۇيەنگەن ەلدەردىڭ ەڭسەسى بيىك. ال تەرەڭگە بويلاماي جۇرگەندەر قانشا جەردەن ۇمتىلعانمەن ۇتىلىس تابۋدا. عىلىمنىڭ قۇدىرەتىن ءدال قازىرگىدەي تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ اتى بولعانمەن زاتى جوق كەزدە زەيىن زەردەسى ەرەن جاندار ول عىلىم ارقىلى ورىندالاتىنىن ەلدەن بۇرىن كوزبەن دە, كوڭىلمەن دە, ويمەن دە بولجاپ قويعان. بۇعان الاش ارىستارىنىڭ ايتۋلى وكىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: “نەشە ءتۇرلى عىلىم, ونەر – ءبارى دە تىرشىلىكتىڭ اۋىرلىعىن ازايتۋ ءۇشىن, راحاتىن مولايتۋ ءۇشىن شىعارىلعان نارسەلەر. عىلىم, ونەر ارتىلعان سايىن دۇنيەدە بەينەت كەمىمەكشى. وسىعان اقىلى جەتكەن, ەسى ەنگەن جۇرتتار عىلىم مەن ونەردى بىردەن-بىرگە اسىرۋعا تىرىسادى” دەيدى. ال سول الاش ارىستارىنىڭ الىپ ويىن جاڭعىرتىپ جۇرگەن اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ: “عىلىم بىتكەن “اۋەسقويلاردىڭ”... شاپقىنشىلىعىنان قورلىق كورەتىن شاقتارى بولادى. مۇندايدا سالماق ءداستۇرلى تەورياعا عۇمىرىن سارپ ەتكەن ادامداردىڭ بەلىنە تۇسەدى” دەيدى. بۇل ەندى وسى كۇنگى شىندىقتىڭ شىرىلىنداي ەستىلەرى انىق. ءيا, دۇنيەنى جاڭعىرتۋدىڭ, جاسارتۋدىڭ كىلتى سانالاتىن عىلىمدى اتقا جەڭىل, تايعا شاق كۇيگە تۇسىرگەندەر سول اۋەسقويلار. ءبىلىم, عىلىمنىڭ بەدەلىن كوتەرەتىن تازالىق قانا. ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەي العان تالاپكەر قاي كەزدە دە, قاي سالادا دا قارىم-قابىلەتىن تانىتپاي قويمايدى. ەندەشە, وتانىمىزداعى سول ءبىلىم مەن عىلىمدى باعالاۋ, عىلىمي اتاقتى بەكىتۋ, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ قاي دارەجەدە دەگەن سۇراقتى ءبىز ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىمدى باعالاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نايمان قالاباەۆقا قويعان ەدىك.
– ءبىلىم مەن عىلىم قاشاندا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. بۇل ەكەۋى اقاۋسىز دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وركەنيەت جولىنا قينالماي تۇسەتىنىن ءومىر كورسەتىپ وتىر. سونى دەر كەزىندە اڭعارعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا بۇل سالاعا ەرەكشە ءمان بەردى. سونىڭ ءبىر دالەلى, استانادان اشىلاتىن “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت”, ونىڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن 3 جاڭا عىلىمي ورتالىق جانە “ارناۋلى قور”, قازىردىڭ وزىندە تابىستى ىسىمەن كورىنە بىلگەن “ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر” دەر ەدىم. مۇنىڭ بارىندە دە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي ىزدەنىستەر قاتار جۇرەتىن بولادى. اسىرەسە, جولداۋدا ناقتى ايتىلعان ماسەلە – ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتا وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ جاسىن 72-گە دەيىن كوتەرۋ كوزدەلگەن. بۇل يگىلىكتى ءىستى مۇلتىكسىز اتقارۋ ءۇشىن جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانىنان ءومىر تۋرالى عىلىمدار, اتى ايتىپ تۇرعانداي, ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر, تاقىرىپارالىق اسپاپتىق ورتالىقتار قۇرىلادى. بۇل – اۋقىمدى مىندەت.
ەندىگى جەردە عىلىمي زەرتتەۋلەر ءناتيجەسى تەوريا جۇزىندە قالمايدى. ءىس ءۇستىندە دايەكتەلىپ, ناتيجەسى ەلدىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. تاياۋدا جولداۋدى ەل ىشىندە ناسيحاتتاپ قايتقان حالىق دەپۋتاتتارىن قابىلداعان تۇستا پرەزيدەنت شيكىزات ءوندىرۋدى تىكەلەي ءوندىرىس ورىندارىمىزدا اتقارۋ ماسەلەسى ون جىلعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ نەگىزگى مىندەتى ەكەنىن العا تارتىپ, ونى ويداعىداي ورىنداۋدى تاپسىردى. بۇل شارۋا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سول اۋقىمدى ىسكە عىلىم جەتىستىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانا الساق, ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتىپ, ەلدىك ءىس ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى سان-سالالى. تەك سۇرانىس بولۋى كەرەك.
– نايمان بوبەي ۇلى, مينيسترلىكتەگى ءسىز باسقارىپ وتىرعان كوميتەتكە قانداي جۇمىستار جۇكتەلگەن؟
– كوميتەتتىڭ اتقاراتىن فۋنكتسيالارى نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋ, عىلىم جانە عىلىمي- پەداگوگيكالىق كادرلاردى اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن ليتسەنزيادان كەيىنگى باقىلاۋ, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ, مەملەكەتارالىق باقىلاۋ, ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى كەڭەستەردى قۇرۋ جانە ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, كانديدات جانە دوكتور عىلىمي دارەجەسىن بەرۋ, وتانىمىزدىڭ ءبىلىم, عىلىم ورگاندارىنان جانە وقۋ ورىندارىنان شىعاتىن رەسمي قۇجاتتارعا اپوستيل قويۋ, ءبىلىم تۋرالى قۇجاتتاردى نوستريفيكاتسيالاۋ ءراسىمىن وتكىزۋ, تاعى باسقالار.
– عىلىمي اتاق بەرۋ ماسەلەسى تۋرالى ءارالۋان پىكىرلەر بار. بۇعان ءسىزدىڭ ءۋاجىڭىز قانداي؟
– بىردەن ايتايىن, عىلىمي كادر دايىنداۋ ىسىندە باسەكە ءورىس الىپ وتىر. ديسسەرتاتسيا قورعاۋدى سىناۋشىلار بار. دەگەنمەن, عىلىمنىڭ جولى – اۋىر جول. قانداي ەڭبەكتىڭ بولسا دا ىشىندە ءبىر جىلت ەتكەن جاڭالىقتىڭ بولاتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. ديسسەرتاتسيانى قورعايتىن ءبىر ادام بولعانمەن, ونى ساراپتاۋدان وتكىزەتىن كەڭەستە ونداعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى عالىمدار جان-جاقتى قاراپ, جەتىستىگى قايسى, كەمشىلىگى نەدە دەگەندى وي ەلەگىنەن وتكىزگەننەن كەيىن عانا ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس بەكىتىلەدى. ءسوزىم جالاڭ شىقپاسىن. مىسال كەلتىرەيىن, عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ساپاسىنا جەتە ءمان بەرۋ ماقساتىندا 2008-2009 جىلدارى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2007 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن 176 كەڭەستىڭ جۇمىسى تەكسەرىلىپ, تالاپقا جاۋاپ بەرمەگەن 29 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. ءسويتىپ, ىزدەنۋشىلەر مەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەرگە قويىلاتىن تالاپتار ارتتى. 2000 جىلى مەملەكەتتىك ورگان بولىپ ەسەپتەلەتىن كوميتەت تاراپىنان 26 قورعالعان ەڭبەككە قاناعاتتانعىسىز دەگەن شەشىم شىعارىلدى. بۇل كورسەتكىش 2006 جىلى 104 بولسا, 2007 جىلى 199-عا جەتتى. 2008 جىلى 196, ال وتكەن جىلى دا وسى دەڭگەيدە بولدى. بۇل قورعالعان ديسسەرتاتسيالاردىڭ ساپاسىنا قويىلار تالاپتىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتسە كەرەك.
كوميتەت عىلىمي ەڭبەكتى قاراپ, عىلىمي دارەجە بەرۋدە مىنا ماسەلەلەردى قاتاڭ قاداعالايدى: ماتەريالداردى دۇرىس الماۋىن, تاڭداعان ماماندىققا ديسسەرتاتسيا مازمۇنىنىڭ سايكەس كەلمەۋىن, جاڭا عىلىمي تۇجىرىمداردىڭ بولماۋىن, قاجەتتى جاريالانىمداردىڭ كەمشىلدىگىن جانە وپپونەنتتەردى جانە جەتەكشى ۇيىمداردى دۇرىس تاڭداماۋ, قورعاۋ ءراسىمىن تالاپقا ساي جۇرگىزبەۋ, تاعى باسقا.
– ىزدەنۋشىلەردى بىلاي قويعاندا, سونداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرگەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– بۇل ماسەلە ءبىزدى دە تولعاندىرادى. بىراق تالاپتىڭ اتى تالاپ. ەگەر ەكى ءىزدەنۋشىنىڭ قورعاعان جۇمىسى ساراپتاۋ كەڭەسىندە مازمۇنىنا بايلانىستى وڭ باعالانباعان بولسا, وندا عىلىمي كەڭەستىڭ جۇمىسى شۇعىل تۇردە توقتاتىلادى. وتكەن جىلى سونداي عىلىمي كەڭەستەردىڭ بىرنەشەۋى بەرىلگەن مۇمكىندىكتەن ايرىلدى. الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جەتەكشىلەردىڭ, وپپونەنتتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى ويلاستىرۋدامىز. ىزدەنۋشى جۇمىسىنىڭ ساپاسى ناشار بولعان جاعدايدا ولاردى الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جەتەكشىلىككە, وپپونەنتتىككە بەكىتۋ, بەكىتپەۋ تۋرالى ۇسىنىس قاراستىرىلادى.
– عىلىمي دارەجەگە يە بولعاندار سانى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ءيا, جوعارىدا عىلىمي كادر دايىنداۋدا باسەكەلەستىك ءوسۋ ۇستىندە دەدىم عوي. مۇنى جاقسىلىققا جورىعانىمىز ءجون. جاراتىلىستانۋ, ناقتى عىلىمداردا تەوريا جۇزىندە دالەلدەنگەن, ىسكە اسۋىن كۇتىپ جاتقان ناقتى تۇجىرىمدار از ەمەس. ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ مەن بەكىتۋگە كەلسەك, ىلگەرىلەۋشىلىك بىردەن بايقالادى. ايتالىق, 1993-1999 جىلدار ارالىعىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ دەڭگەيى 772 بولسا, 2000-2006 جىلدارى 1220-عا جەتتى. 2007 جىلى اتالعان كورسەتكىشتەر تاعى دا ءوستى, 2666 قورعالعان ەڭبەك بەكىتىلدى. عىلىم دوكتورلارى – 323, عىلىم كانديداتتارى – 1792, سول سەكىلدى پروفەسسورلىق اتاق 143 عالىمعا بەرىلسە, دوتسەنتتەر 409-دى قۇرادى. 2008 جىلى 310 دوكتورلىق, 1325 كانديداتتىق جۇمىس قورعالسا, وتكەن جىلدىڭ توعىز ايىندا 227 دوكتورلىق, 1021 كانديداتتىق ەڭبەك قارالدى.
جالپى, عىلىمي كادر دايىنداۋ شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتتى دەۋگە بولماس. ءبىز سان ەمەس, ساپاعا ءمان بەرىپ وتىرعانىمىزدى جوعارىدا نازارعا سالدىم. بەكىتىلۋگە كەلگەن عىلىمي جۇمىستاردىڭ ەل دامۋىنا قوسار ۇلەسى قانداي, تەوريا, تاجىريبە جۇزىنە كوشكەندە نە بەرەدى دەگەنگە جەتە ءمان بەرىلەدى. قوعام دامۋىنىڭ قاي سالاسىندا بولسىن عىلىمي كادردىڭ بولعانى جاقسى. سەبەبى, ءار ءىستىڭ عىلىمي نەگىزى مىقتى قالانسا, اقاۋ از, تىرەگى مىقتى بولماق.
– قورعالعان ديسسەرتاتسيالار بويىنشا عىلىمنىڭ قاي سالاسى الدىڭعى ورىندا تۇر؟
– باسىم كوپشىلىگى گۋمانيتارلىق عىلىمعا تيەسىلى. قازىر ول 51,5 پايىزدى قۇرايدى. جاراتىلىستانۋ جانە ناقتى عىلىمدار 16,6 پايىز بولسا, تەحنيكالىق جانە قولدانبالى عىلىمدار 31,9 پايىزدى ەنشىلەيدى. وسى ورايدا ايتارىم, ەكونوميكا, پەداگوگيكا, فيلولوگيا عىلىمدارىنان ديسسەرتاتسيا كوپ قورعالادى.
– كەيبىر ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسى توقتاتىلعانىن ايتتىڭىز. جاڭادان اشىلىپ جاتقاندارى بار ما؟
– ارينە, بار. ءداۋىر دامۋى جوعارىدا ايتقانىمداي, جاڭا ماماندىقتاردى, جاڭا عىلىمي باعىتتاردى قاجەت ەتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە 6 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشىلدى. ونداي كەڭەستەر بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىندا “بوتانيكا”, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا “ونەر تاريحى مەن تەورياسى”, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە “بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تەورياسى جانە وقىتۋ ادىستەمەسى”, وزگە دە وقۋ ورىندارىندا قاداۋ-قاداۋ ماماندىقتار بويىنشا جۇمىس ىستەي باستادى.
– كەڭەستىك داۋىردەگى عىلىمي كادرلار دايىنداۋدىڭ كلاسسيكالىق جۇيەسىنە قوسىمشا قازىر حالىقارالىق قالىپقا ساي PhD دوكتورانتۋراسىنا كوشۋ قولعا الىنىپ جاتىر ەمەس پە؟
– ءوزىڭىز ايتقانداي, كوپتەگەن جىلداردان بەرى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان كلاسسيكالىق جۇيەگە بايلانىستى عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتاردى دايىنداۋ جالعاسىن تابۋدا. ال PhD دوكتورانتۋراسىنا بەت بۇرۋ ءىسى كوكەيكەستى ماسەلە ەكەنىن ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. بۇل الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرۋگە ۇمتىلۋدان تۋىپ وتىرعان يگىلىكتى ءىس. ەكىنشى جاعىنان العاندا, جاڭا قادام ەكسپەريمەنتتىك سيپاتقا يە. سوندىقتان بولار, ازدى-كوپتى كەمشىلىكتەر كەزدەسىپ جاتادى.
– كلاسسيكالىق ۇلگى مەن جاڭا جۇيەنىڭ اراجىگى قانداي؟
– باستى ەرەكشەلىكتەرىن ايتار بولسام, كانديدات جانە عىلىم دوكتورلارى – بۇل عىلىمي دارەجە بولىپ ەسەپتەلەدى. “عىلىم تۋرالى” زاڭ تالابىنا وراي, PhD فيلوسوفيا دوكتورلارى – اكادەميالىق دارەجە. ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەكتەردىڭ كولەمى, جاڭالىعى, تۇجىرىمى جاعىنان كەلگەندە ەكەۋىنىڭ دەڭگەيى ەكى ءتۇرلى. بۇل عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ ماسەلەسى ء“بىلىم بەرۋدى 2020 جىلدارعا دەيىنگى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدىك باعدارلاماسى” جوباسىندا جان-جاقتى قوزعالعان. قازىر عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا دەگەن مەملەكەتتىك سۇرانىس كولەمى ەكونوميكانىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرۋ بىلاي تۇرسىن, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن ەسكەرسەك, ەلدەگى بار عىلىمي الەۋەتتى پايدالانۋ كەمشىن سوعىپ وتىرعانىن بىردەن اڭعاراسىڭ. ءوزىمىز ۇلگى ەتىپ الىپ وتىرعان دامىعان ەلدەردە عالىمدار سانى 1 ميلليون ادامعا شاققاندا 3700-ءدى قۇراسا, ءبىزدىڭ وتانىمىزدا بۇل كورسەتكىش 830 ادامعا جۋىقتايدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستى جىل سايىن 5 مىڭ ماگيستر مەن 1000 PhD دوكتورىن دايارلاۋعا ۇلعايتۋ مىندەتتەلگەن ەدى. وتكەن جىلى بۇل سالاعا 200 ورىن عانا بولىنسە, ءداستۇرلى جۇيە بويىنشا 1500 ديسسەرتاتسيا قورعالدى. قاي جاعى كوپ ەكەنىن ءوزىڭىز باعدارلاي بەرەرسىز. تاعى ءبىر تىلگە تيەك ەتەر ماسەلە, بۇرىنعى جۇيە بويىنشا 200-دەن استام ماماندىق بويىنشا ماماندار دايارلاۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا, PhD باعدارلاماسى جەلىسىندە 26 ماماندىقتان دوكتورانتتار ءوز وقۋلارىن اياقتاپ شىقتى. 2008-2009 جىلدارعا ارناپ بەكىتىلگەن PhD باعدارلاماسى نەگىزىندە ىسكە اساتىن ديسسەرتاتسيالاردا مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, مال دارىگەرلىك, فيلوسوفيا عىلىمدارى, جەر تۋرالى عىلىم جانە بىرقاتار تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ەڭبەكتەر قولعا الىنباي وتىر. بۇل دا بولاشاقتا ويلانۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار, اتالمىش باعدارلاما بويىنشا قورعالعان جۇمىستاردىڭ ءبارى بىردەي تالاپقا ساي دەي الماساق كەرەك. كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا قورعالعان جۇمىستاردىڭ ءبىرازىنىڭ دەڭگەيىنىڭ تومەن بولىپ قالۋى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. ەندەشە, جاڭا جۇيەنى ورنىقتىرۋ ىسىندە جوعارى وقۋ ورىندارى اتقارار جۇمىستار از ەمەس. وسى ارادا مىنا ءبىر پىكىرىمدى دە ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. PhD باعدارلاماسى بويىنشا قورعالعان جۇمىستاردى ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ ساراپتاۋ كەڭەستەرىنەن وتكىزىپ بارىپ بەكىتۋدى قاراستىرۋ كەرەك سەكىلدى.
– قالاي دەسەك تە ءبىر جىلدان كەيىن وسى جۇيەگە كوشەتىنىمىز انىق قوي.
– ارينە. دەگەنمەن وتپەلى كەزەڭدەگى جۇمىستاردى سالماقتى سارالاۋدان وتكىزسەك ۇتىلماسىمىز انىق. اتالمىش جۇيەگە بارىمىزدى جوعالتىپ الماي, بىرتىندەپ كوشكەنىمىز ءلازىم. قازىرگى تالداۋلارعا قاراپ وتىرساڭىز, 2011 جىلى PhD باعدارلاماسىنا تولىققاندى دايىنبىز دەپ ايتا الماساق كەرەك. ول ءۇشىن باسەكەلەستىك ورىن الۋى ءتيىس. مەنىڭ كوزقاراسىمشا, ەكى جۇيە ءتورت-بەس جىل قاتار ءجۇرىپ وتىرسا, ءجون بولار ەدى.
ءبىر سۇحباتتا سان سالانى قامتيتىن كوميتەتتىڭ بۇكىل جۇمىسىن ايتىپ شىعۋ ءمۇمكىن ەمەس. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋ, ليتسەنزيا بەرۋ, بىرىڭعاي ۇلتتىق تەست وتكىزۋ ماسەلەلەرى دە زور جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. قالاي دەسەك تە مۇنىڭ ءبارى وتانىمىزدىڭ وركەندەۋى جولىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.