جۇما, 9 قاراشا 2012 7:15
بىردە بار, بىردە جوق, بىردە اش, بىردە توق, شەت-شەگى بەلگىسىز مىنا جالعاندا: «ارمانى جوق ادام بولۋشى ما ەدى, ءتايىرى؟!» دەيتىن ءتامسىل تەكتەس تۇجىرىمدى ەستىمەي جۇرگەنىمىز نەكەن-ساياق. ارينە, ءتىرى پەندەنىڭ تىلەگى تاۋسىلماق ەمەس, الايدا, ادام عۇمىرى ماڭگىلىك ەمەس قوي. ءومىر تاۋسىلعانشا, پەندەلەردىڭ دە ارماندارى ادا بولمايدى. دەگەنمەن…
جۇما, 9 قاراشا 2012 7:15
بىردە بار, بىردە جوق, بىردە اش, بىردە توق, شەت-شەگى بەلگىسىز مىنا جالعاندا: «ارمانى جوق ادام بولۋشى ما ەدى, ءتايىرى؟!» دەيتىن ءتامسىل تەكتەس تۇجىرىمدى ەستىمەي جۇرگەنىمىز نەكەن-ساياق. ارينە, ءتىرى پەندەنىڭ تىلەگى تاۋسىلماق ەمەس, الايدا, ادام عۇمىرى ماڭگىلىك ەمەس قوي. ءومىر تاۋسىلعانشا, پەندەلەردىڭ دە ارماندارى ادا بولمايدى. دەگەنمەن…
وسى ماقالانى جازۋعا وتىراردا ءبۇگىنگى قارجى سالاسىنىڭ بەلدى وكىلى باقىتبەك بايسەيىتوۆتىڭ اكەسى تۋرالى ساعىنىشتى ەستەلىكتەرىن تىڭداپ وتىرىپ مىنا ءسوز ەسىمنەن كەتپەي قويدى: «اكەم ومىردەن وزاردا «ارمانىم جوق», دەدى.
وعان دەيىن دە وسى ءبىر دارا ادام تۋرالى تالاي ەستەلىك وقىعان بولاتىنمىن. ۇلتىمىزدىڭ نەبىر يگى جاقسىلارىنىڭ رىمبەك بايسەيىتوۆ جايلى جازعاندارىن, قوعام قايراتكەرى جايىندا زامانداستارى قالدىرعان جاقسى سوزدەرىن پاراقتادىم. سۇراپىل سوعىستا تولارساقتان قان كەشكەن مايدانداس دوستارىنىڭ بەينەتاسپاعا جازىلعان رياسىز اڭگىمەلەرىن تىڭدادىم. تۇلعالى جاننان تۋعان ۇل-قىزدىڭ اكە مەرەيتويىنا ارناعان كىتاپتارىن قاۋزادىم. الايدا, تەكتى اكەدەن قالعان ۇلدىڭ سول ءسوزى سانامنان شىقپاي قويدى. ءتىپتى, تەبىرەنىپ تۇرىپ ايتىلعان وسى ەستەلىكتى ءوز ءومىرىمە دە ولشەپ, ياپىر-اي, دۇنيەدەن كەتەردە ارقايسىمىز ارمانسىز عۇمىر كەشتىك دەپ ايتا الامىز با دەگەن باقيلىق ساۋال كوكەيدە قالا بەردى. دەمەك, ەرەن ازامات تۋرالى ەستەلىكتىڭ دە كىلتى – وسى!
بولار بالا بەسىگىنەن
«باتىسىندا كەنت پەن قۋ, قارقارالى, شىعىسىندا ابايدىڭ شىڭعىستاۋى, ورتاسىندا كوسىلگەن اسقارالىم – الاتاۋداي ابىرالى», دەپ سول ولكەنىڭ اقىندارى جىرلاعانداي, رىمبەك بايسەيىتوۆتەي ازاماتتىڭ اتامەكەنى – سەمەي ءوڭىرىنىڭ ابىرالى اۋدانى. ءوزى بالۋان, ءوزى ءانشى سماقتىڭ وتباسىندا تۋعان ۇلدىڭ ارمانىن تۋعان جەرى قاينار اۋىلى الديلەپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە ەلىنىڭ قامىن جەگەن قايراتكەر تۇلعاعا اينالدىرارىن ول كەزدە كىم بىلگەن؟!
«قازان ايىنىڭ قىراۋلى كۇزىندە, ەل قىستاۋعا الدەقاشان قونىستانىپ ۇلگەرگەن تۇستا بالقيا اتتى كەلىنشەك ۇيدەن اتىپ شىعىپ:
– ءسۇيىنشى! كاجەي بوسانىپ ۇل تاپتى. وۋ, جاراندار, تاعى ءبىر جالىقپاس (رۋ اتى) دۇنيەگە كەلدى. وۋ, سماق, ءوي قاڭعىباس سماق, كوك قۇلاسىنا ءمىنىپ الىپ تاعى قايدا جورتىپ كەتە قويدى بۇل؟ ونسىز توي-تومالاق وتپەي قالا ما ەكەن؟ قاتىنىنىڭ ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعاندا, مىنا كۇيەۋدىڭ قورلىعىن قاراشى! ءسۇيىنشىسىن ءوزىم الايىن دەسەم, – دەپ كورشى-قولاڭعا ەستىرتە ساڭقىلداي سويلەگەن ايەل جالت بۇرىلىپ, ۇيگە قايتا بەتتەدى».
اقيقاتىندا, بۇل كۇنى ەلدەن تۇلعاسى ەرەك, ەڭگەزەردەي بايسەيىتتىڭ سماعى قوس بىردەي قۇلجانى اتىپ الىپ, ۇيگە ولجالى ورالىپ كەلە جاتقان بەتى ەدى. دۇنيەگە ۇلى كەلىپ جاتقاندا قانجىعاسى مايلانعان مەرگەن سماق مۇنى جاقسى ىرىمعا بالاپ, نەسىبەسىن وزىمەن ەرتە كەلگەن پەرزەنتىنە رىمبەك دەپ ات قويادى.
رىمبەك تە جاسىنان پىسىق, ءور مىنەزدى, كوزدەرى ۇشقىن اتقان وجەت بالا بولىپ وسەدى.
رەكەڭنىڭ اناسىنىڭ تەتەلەس باۋىرى, ياعني كىشى ناعاشىسى ايتقان ەستەلىكتەردى وقىپ وتىرىپ, شىنىندا دا ول كىسىنىڭ بالا كۇنىنەن-اق اكەسىنەن دارىعان وق مىنەزدىلىگىن, بىرنەشە رەت اجال اۋزىنان قالعان وقيعالارىن وقىپ وتىرىپ, پەرىشتەسى جەبەپ جۇرگەن بولەك تاعدىرلى ادام ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
الايدا, مىنا ءبىر ەستەلىك مەنى ەرەكشە ويعا قالدىردى. مۇنى رىمبەك اعامىز كوزى تىرىسىندە ۇلى باقىتبەككە ءوز اۋزىمەن ايتىپ بەرگەن ەكەن. ول كىسى 12 جاسقا كەلگەندە اكەلەرى كوپ قازاقپەن ءبىرىگىپ, نوۆوسىبىرگە ناپاقا تابۋعا كەتەدى. ابىرالىدا اناسىنىڭ قاسىندا باۋىرلارىمەن قالعان رىمبەك كۇندەردىڭ كۇنىندە اكەسىن ساعىنىپ, سوناۋ ءنوۆوسىبىرگە پويىزبەن اتتانادى. بىلەتىنى – اكەسى سول قالاداعى ەرماكوۆ كوشەسى, 13- ۇيگە تۇراقتاعان. بار بولعانى 12 جاستاعى بالا تاۋەكەلىن بەلگە ءتۇيىپ, ارىپ-اشىپ ءجۇرىپ نوۆوسىبىرگە دە جەتەدى عوي. ۆوكزالدا جۇرگەن ءبىر ەرەسەك ادامداردان ەرماكوۆ كوشەسىن سۇراسا: «ءبىز دە سول جاققا بارا جاتىرمىز, ەرە عوي», دەسەدى. سول كەزدە ادام جوعالىپ, جوقشىلىق بولىپ, ۇرى-قارى كوبەيىپ تۇرعان زامان ەكەن. ءتىپتى اشارشىلىقتان قورقاۋلىققا باراتىندار ادام ۇرلاپ, ەتىن جەيدى ەكەن دەگەندى دە بالا قۇلاعى شالعان رىمبەك, بوگدەلەرگە ەرۋگە سەسكەنىپ, قالىپ قويادى. ءوز بەتىنشە سۇراستىرا كەلە, ەرماكوۆ كوشەسىن دە تابادى. سول كوشەدە ءبىر ۇيدەن اۋەلەپ قازاقشا ءان شىعىپ جاتادى. قۇلاعى ەلەڭدەپ, جاڭاعى ۇيگە بارىپ, ەسىكتى اشىپ قالسا, كوپ قازاقتىڭ ورتاسىندا توردە دومبىرامەن ءان سالىپ وتىرعان اكەسىن كورەدى. ءان سالىپ وتىرعان سماق وسى ساتتە ءانىن دوعارىپ, تۇك بولماعانداي: «مىنە, مەنىڭ بالام دا كەلدى», دەپ دومبىراسىن جانىنا قويادى. قانشاما كۇن جول جۇرگەنى, قارنى اشقانى, قورىققانى بار ءبىر جاپىراق رىمبەك ەسىك اۋزىندا ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالادى. بۇل 1934 جىل ەدى.
مەنى تاڭ قالدىرعانى, ارينە, 12 جاستاعى بالانىڭ سوناۋ نوۆوسىبىرگە بارعانى, ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەي امان-ەسەن جەتكەنى عانا ەمەس بولاتىن. ونىڭ وسى جولداعى ءوزىن ءوزى ساقتاۋى, قارشاداي بولسا دا اقىلدىلىعى مەن سۇڭعىلالىعى ەدى…
قازاق سولداتى
ءبىز سوعىستى كورگەن جوقپىز. ءبىزدىڭ اكە-شەشەلەرىمىز دە مۇنداي قاسىرەتتى باستان كەشكەن جوق. الايدا, اتا-بابالارىمىز مۇز جاستانىپ ءجۇرىپ, قان مايداندا وتان قورعادى. ەندەشە, سول اتالارىمىزدىڭ ءبىرى – رىمبەك بايسەيىتوۆ.
جيىرماعا تولار-تولماس شاعىندا سەمەي وبلىسىنداعى لەنين اتىنداعى سوۆحوزدا ەسەپشى بولىپ جۇرگەن جىگىت ەل باسىنا كۇن تۋعاندا سوعىسقا اتتانادى. قازاق سولداتتارى قانداي قايسار بولاتىندىعىن وجەتتىگىمەن, بىربەتكەيلىگىمەن پاش ەتكەن جاس سولدات وسى مىنەزىمەن-اق بىردەن ۆزۆود كومانديرىنە اينالىپ, اعا سەرجانت رەتىندە سۇراپىل سوعىستىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن شايقاسقان. جاۋعا بەت قاراتپاي ايقاسقان وسى وت كەشۋدە ازاماتتىڭ ەلى ءۇشىن, قالا بەردى ءوز اۋلەتى ءۇشىن, دۇنيە ەسىگىن ءالى اشپاعان ۇل-قىزدارى ءۇشىن ءوزىن ساقتاعانىنا سان شۇكىرلىك ايتاسىڭ.
ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە 100-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا كالينين مايدانىن ز ۇلىم جاۋدان ازات ەتىسكەن, ۆەليكيە لۋكي قالاسىنىڭ ىرگەسىندە فاشيست تانكيستەرىنە قارسى تىزە قوسىپ, قاتار شايقاسقان رىمبەك اعامىزدىڭ مايدانداس دوسى – قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ ەستەلىگىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. «ۆەليكيە لۋكي ءتۇبىندە» دەپ اتالاتىن تاعىلىمى بولەك سول پوۆەستىڭ نەگىزىندە تالاي تاريح, قىرشىن كەتكەندەردىڭ جانباي قالعان شىراعى جاتىر. قازاق سولداتتارىنىڭ ەرلىگىن, نامىسپەن سۋارىلعان ورلىگىن سۇلۋ دا اسەرلى سوزبەن ورگەن نۇرشايىقوۆتاي جازۋشىنىڭ عاجايىپ ەستەلىكتەرى رىمبەك بايسەيىتوۆتىڭ جاۋىنگەرلىك قىرىن جارقىراتا تۇسەدى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل كۇندەرىندە الماتىدا جاساقتالعان 100-شى دەربەس اتقىشتار بريگاداسى 1942 جىلى 25 قاراشادا كالينين وبلىسىنىڭ مولودوي تۋد دەرەۆنياسى تۇبىندە جاۋمەن شايقاستى. ەلدەن مايدانعا جاڭا كەلگەن وڭكەي ورىمدەي 20 جاستاعى جىگىتتەردىڭ جاۋىنگەرلىك تۇساۋى وسى دەرەۆنيا تۇبىندە كەسىلدى.
كەيىن بريگادا ءبىر ۇرىستا ۆزۆود كومانديرى قاجىم كوشەكوۆتەن ايىرىلىپ, ونىڭ ورنىنا رىمبەك بايسەيىتوۆ ۆزۆود كومانديرى بولىپ جۇرەدى.
1943 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ءبىزدىڭ اسكەرلەر ۆەليكيە لۋكي قالاسىن جاۋدان ازات ەتتى. بىراق, مۇندا جاۋدىڭ ۇلكەن گارنيزونى قالىپ قويدى. دۇشپان جانتالاسىپ, قالانى قايتا الۋعا, ءسويتىپ قورشاۋداعى گارنيزونعا قوسىلۋعا تىرىستى. ءبىزدىڭ بريگادا قالانىڭ باتىس جاعىندا قاھارىن توگىپ, قارسى شابۋىلعا شىققان فاشيستەرمەن بەلدەستى. ءبىر باتارەيا فاشيستەردىڭ 30 تانكىسىمەن جالعىز ايقاستى.
ارينە, بۇل جولدار ازاعاڭنىڭ دوسى رىمبەكتى ساعىنعاندا جازعان ەستەلىگىنەن الىندى. وسى شايقاستا مايدانداس دوستارىنان ايىرىلىپ, اھ ۇرعان رىمبەك بايسەيىتوۆ ءوز ۆزۆودىمەن 8 نەمىس تانكىسىن جايراتادى.
«ۆەليكيە لۋكيدەگى شايقاس ءوز كەزىندە «كىشى ستالينگراد» اتالعان بولاتىن. بۇل وپەراتسيا العاشىندا ستالينگراد شايقاسىنا قوسالقى تۇرىندە عانا جوبالانعانىمەن, ارتىنان كەڭەس ارمياسىنىڭ اسا ءىرى جەڭىستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى», دەپ اياقتالاتىن ەستەلىك كەيىپكەرىمىز رىمبەك بايسەيىتوۆتىڭ ەرلىگىن سيپاتتايتىن ءبىر عانا مىسال.
تاريحتىڭ ءوزى ازالانىپ ەسكە الاتىن سول ءتورت جىلدى, تۇلعالى ازاماتتىڭ عاسىرعا بەرگىسىز عۇمىرىن ءبىر تاقىرىپشا اياسىندا تولىق بايانداۋ مۇمكىن ەمەس-اۋ.
الايدا, وققاعارى بار, ءبىر پەرىشتەسى جەبەگەن قازاق سولداتى سول سۇراپىلدىڭ شەڭگەلىنەن امان شىعىپ, اتامەكەنگە ورالادى.
قارجى مينيسترى
ءالى كۇنگە دەيىن بىردەن مينيستر بولىپ تۋعان ادام جوق. بىراق, بولەك بولمىستى, ەرەك تىرلىكتى, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, ادامگەرشىلىگى الداماعان ازاماتتار – ەل تىزگىنىن ۇستاسا, عانيبەت!
اللا جەبەپ, اياق-قولى ءبۇتىن ورالعان جىگىتتى ەلدە سارعايا كۇتىپ وتىرعان اناسى, اعايىن-جۇرتى بار ەدى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنان كەيىن كۇيرەگەن شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرىپ, كۇيزەلگەن ەلدىڭ جاعدايىن ءتۇزەۋ ءىسى – سوعىستان امان ورالعان, مايدانگەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيگەن بولاتىن. نەمىس باسقىنشىلارىمەن ايانباي شايقاسقان, مايدان دالاسىندا ءجۇز مىڭداپ مەرت بولعان بوزداقتاردى كورىپ قايتقان بۇل ازاماتتار, بەيبىت ەڭبەك مايدانىنا دا بەل شەشە كىرىسىپ ەلگە ورالماعان سول ەرلەر ءۇشىن دە ەسەلەپ ەڭبەكتەنەدى. زامانا جۇگىن, جاۋاپكەرشىلىگىن, بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن بارىنشا سەزىنە ءبىلدى. حالقىمىزدىڭ مۇشكىل حالگە جەتكەن الەۋمەتتىك جاعدايىن جوندەۋگە بار كۇش-جىگەرلەرىن اياماي جۇمسادى.
جاڭاسەمەي قالاسىنداعى ۇن كومبيناتىندا قابىلداۋشى بولىپ جۇمىسقا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتكەن رىمبەك بايسەيىتوۆ ءبىر جىلدان سوڭ-اق وبلىستىق قارجى ءبولىمىنىڭ اعا ينسپەكتورى, سالىق جانە الىمدار ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارا باستاعان. وسى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ ول سىرتتاي وقيدى.
سوناۋ 1951 جىلى قازاق كسر قارجى مينيسترلىگىنە ءبولىم باسقارماسىنىڭ باستىعىنا ورىنباسار بولىپ قىزمەت ساتىسىندا ورلەي باستاعان ازاماتتى كوز كورگەندەردىڭ ءبارى دا الدىمەن ونىڭ كىشىپەيىلدىلىگىن, كوپشىلدىگىن, تۋرا جولدان تايماعان ادالدىعىن العا تارتادى.
1974 جىلى قازاق كسر قارجى مينيسترى بولىپ تاعايىندالعان رىمبەك بايسەيىتوۆ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇل لاۋازىمدى قىزمەتتى زەينەتكە شىققانشا ون جىل اتقارادى.
«رەسپۋبليكامىزدىڭ قارجى مينيسترى رىمبەك بايسەيىتوۆ ماسكەۋدەگى ورتالىق قارجى مينيسترلىگىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك دامۋىنا قاتىستى, قارجىعا بارىپ تىرەلەتىن ماسەلەلەردە ءوز ويىن باتىل ايتىپ, ءىستى وڭ شەشەتىن. مۇندايدا رىمبەك سماق ۇلىنىڭ بويىنداعى بىلگىرلىك, ىسكەرلىك, ءوز ەلىنىڭ مۇددەسىنە شىنايى بەرىلگەن ەلجاندىلىعى انىق بايقالار ەدى. ورتالىقتا جىلدىق بيۋدجەتتى قورعاپ, بەكىتۋ كەزدەرىندە رىمبەكتىڭ بۇل قاسيەتتەرىنە تالاي كۋا بولدىق. ول ىسكە جاناشىرلىقپەن قاراپ, جەرگىلىكتى جەرلەردەن كەلىپ جاتقان تالاي مۇقتاجدىقتارعا جان-جاقتى كوڭىل ءبولىپ, ولاردى شەشۋ جولىندا ۇكىمەت تاپسىرىستارىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن, – دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى 14 جىل بويى قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى بايكەن ءاشىموۆ.
…وسىنداي ەل پايداسىنا اساتىن رەسپۋبليكانىڭ ىشكى قارجىلانۋىنىڭ كوزىن تابۋدا مينيسترلىك باسىندا رىمبەكتەي جاناشىر جاننىڭ وتىرۋىنىڭ اسەرى مول ەدى, دەيدى سول كەزدەگى ماسكەۋدىڭ قاباعىنا قاراپ وتىرعان ەل زيالىلارىنىڭ ءبارى دە.
سوم تۇلعا
ۇلتىمىزدىڭ شەجىرەسىندە ساپ ءتۇزەگەن تۇلعالارعا ۋاقىت كوكجيەگىنەن كوز سالساڭ, ولاردىڭ شوقتىعىن كوتەرگەن باستى ۇستانىمى – حالقىنا تيگىزگەن پايداسى ەكەنىن تۇيسىنەسىڭ. رىمبەك بايسەيىتوۆتى تۇلعاعا اينالدىرعان دا ساۋاپتى تىرلىكتەرى.
«سەن ەرەكشە جارالعان مەيىربان, جۇرتقا جانى اشىعىش, جاقىنعا دا الىسقا دا بىردەي قامقور جان ەدىڭ, دوسىم. رەسپۋبليكا قارجىسىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعاندا, ادەبيەت, مادەنيەت, ونەر, عىلىم قايراتكەرلەرىنە كوپ جاقسىلىق جاسادىڭ. ولاردىڭ ونەردى وركەندەتىپ, عىلىمدى العا باستىرۋىنا قولىڭنان كەلگەنىنشە كومەكتەسىپ وتىردىڭ. كىمگە قانداي كومەك كورسەتكەنىڭدى ماعان سان رەت ايتقانسىڭ. ولاردىڭ ءبارى مەنىڭ كۇندەلىكتەرىمدە جازۋلى تۇر.
ول وزگەلەرگە جاساعان جاقسىلىعىڭ عوي. ال ءبىر ماعان جاساعان جاقسىلىعىڭ قانشاما!» – دەپ تەبىرەنگەن ەكەن كەزىندە اتاقتى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز.
«نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» اتتى رومانى 52 مىڭ دانامەن شىعارىلسىن», دەگەن شەشىمگە ءتىكەلەي ىقپال ەتكەن رىمبەك بايسەيىتوۆتەي جاندارعا ادەبيەت ءومىر بويى مۇقتاج بولىپ وتەر. بۇل جازۋشىنىڭ مايدانداس دوسىنان كورگەن شاراپاتىنىڭ ءبىرى عانا. ال, اعامىزدىڭ ەل ازاماتى رەتىندە ءوزى باسقاراتىن مينيسترلىكتىڭ قۇزىرىنا باعىنبايتىن ىستەرگە ارالاسىپ, تالانتتارعا تالاي قارايلاسقانىن, ولاردىڭ باسپانالى بولىپ, ونەرمەن, عىلىممەن الاڭسىز ارالاسۋىنا تيگىزگەن سەپتىگىنىڭ ءوزىن تىزە بەرسەڭ, تالاي اڭگىمەنىڭ تيەگى اعىتىلادى.
بۇرىنعى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۇلتان جيەنباەۆ ءوز ەستەلىگىندە رىمبەك سماق ۇلىنىڭ تاماشا قارجىگەر, ءوز ىسىنە تولايىم بەرىلگەن جان ەكەنىن تولعاي كەلە, دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ «و موەم ۆرەمەني» دەپ اتالاتىن كىتابىنان رىمبەك بايسەيىتوۆكە قاتىستى جولداردى كەلتىرىپتى. ديماش اتامىز ءوز تۇسىنداعى باسقا مينيسترلەردى دە اتاي وتىرىپ, رىمبەك بايسەيىتوۆتىڭ رەسپۋبليكامىزدا جوسپارلى دا مازمۇندى جۇمىس جۇرگىزگەنىن ريزاشىلىقپەن سۋرەتتەيدى.
سۇلتان جيەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, رىمبەك بايسەيىتوۆتىڭ قىزمەتىنە كوڭىلى تولعان ديماش اعا قوناەۆ قارجى مينيسترلەرىنىڭ اراسىنان ول كىسىگە ايرىقشا قۇرمەتپەن قاراپ وتكەن.
سول سياقتى رەسپۋبليكا ارداگەرلەر ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ماقتاي ساعديەۆ اعامىزدىڭ مىنا ءبىر ەستەلىگى كوڭىلگە شۋاق ۇيالاتادى. «ەلگە, قوعامعا قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كەيىنگى بۋىنعا مىسال قىلىپ, عيبرات ەتۋدەن استە جالىقپايمىز. بۇل ورايدا, قۇدايعا شۇكىر, اۋىز تولتىرىپ ايتا الاتىن, الاشتىڭ ايبارىنا اينالعان, اسپانداعى اي مەن كۇندەي ارىستارىمىزدى ايشىقتاپ كورسەتەتىن جارىق جۇلدىزدار جەتكىلىكتى. وسى الىپتار توبىن تولىقتىرىپ تۇرعان تۇعىرى بيىك تۇلعالاردىڭ بەل ورتاسىندا رىمبەك بايسەيىتوۆ سىندى ارداگەر اعامىزدىڭ بولۋى دا جاراسىمدى», دەپ ءسوز ساپتاپ الىپ, جاساندىلىقتان ادا مىنەزىن, جادىنىڭ مىقتىلىعىن, ءىستى سوزبۇيداعى سالمايتىنىن ناقتى مىسالدارمەن ءدايەكتەي كەلە: «ول كىسىنىڭ اتاپ ايتار ادامگەرشىلىك ساپاسىنىڭ ءبىرى – ادالدىعى بولسا كەرەك. مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ۇستاعان, حالىق قازىناسىن قايناتقان قولىنىڭ تازالىعىمەن بىرگە, ىسىنە, دوس-جارانعا دەگەن ادالدىعىن قوسىپ ايتىپ وتىرمىن. قولىندا كوپ بيلىگى بولا تۇرا, ول كىسىنىڭ ادەتىندە ورتاق ىرىستى تامىر-تانىسقا, ىقپال-بەدەلگە قاراپ بۇرا تارتۋعا, بولە-جارۋعا جول بەرمەيتىن. بولاتىن شارۋانىڭ ىڭعايىن, ماسەلەنىڭ سەبەپ-سالدارىن اشىق ايتىپ, ءتيىستى زاڭنىڭ تالابىن دالەلىمەن العا تارتىپ وتىراتىن», دەيدى.
ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان نيكولاي كۋزنەتسوۆ بايسەيىتوۆتىڭ قارجى سالاسىندا تۋما تالانت ەكەندىگىن بىلاي باياندايدى: «رىمبەك سماكوۆيچ پولومال ۆسە رانەە سۋششەستۆوۆاۆشيە گودامي ينسترۋكتسي ۆ مينيستەرستۆە ي ستال تۆەردو نا پۋت اۆتوماتيزيروۆاننوگو مەتودا ۋپراۆلەنيا فينانسوۆوي دەياتەلنوستي ۆ رەسپۋبليكە, چتو سرازۋ سكازالوس نا ەففەكتيۆنوستي ۆىپولنەنيا بيۋدجەتا سترانى.
وباياتەلنايا ۋلىبكا, دوزۆولەننىي يۋمور ۆ وتنوشەنياح س ليۋدمي, حاراكتەريزوۆالي ەگو كاك چەلوۆەكا بوگاتوي ۆنۋترەننەي دۋحوۆنوستي. ون بىل ليۋبيم ۆ سەمە ي سام ەە ليۋبيل, كاك گولۋب رودنوە گنەزدو. مانەرا يسكليۋچيتەلنوي پروستوتى ۆ پوۆەدەني بىلا پريرودنوي, كاك پريۆولنايا ستەپ ەگو رودينى».
اتتەڭ, بىراق, دۇنيە جالعان دەگەن وسى عوي. ءدال وسىنداي عاجايىپ تۇلعالاردى ۋاقىت ۇمىتتىرعانداي دا بولادى. بايسەيىتوۆتەي بولەك بولمىستى قازاق ءومىر سۇرمەگەن سياقتى دا كورىنەدى. دەگەنمەن, داتكە قۋات, اتپال ازاماتتاردىڭ ەندىگى عۇمىرىن ۇزارتاتىن ۇل-قىزى, تاۋەلسىز تاريحى بار.
شوڭ قۇدا
ۇل-قىز دەمەكشى, رىمبەك سماق ۇلىنىڭ ۇلىق بولىپ تۇرىپ تا كىشىك بولا الاتىن قاسيەتىن سول كەزدە اتقا مىنگەن ازاماتتاردىڭ ءبارى دە ءبىر كىسىدەي قۋاتتاسا دا, شىنايى قاراپايىمدىلىعىن قۇيرىق-باۋىر جەسىپ, ءتوس قاعىستىرعان قۇداسى ءادىلحان زىقاەۆتان ارتىق ايتار ادام تابىلار ما ەكەن؟ قاي قىرىنان قاراساڭ دا عۇمىرى سىيلاستىققا سۋارىلعان جان تۋرالى جازىلعان «شوڭ قۇدا» ەستەلىگىنىڭ عيبراتى شىنىن ايتۋ كەرەك, مەنى دە كوپ ويعا قالدىردى.
«ءبىز قاليمان ەكەۋمىزدى اكە, انا اتاندىرعان تۇڭعىشىمىز لەناعا 1982 جىلدىڭ جومارت كۇزىندە تاڭىرىمەن تالاسقان تاۋ ەلى – الباننىڭ اۋىلىنا – راقاڭ – رىمبەك بايسەيىتوۆ, ماقاڭ – ماعريپا سماعۇلقىزى قۇدا بولىپ ءتۇستى. قاراپايىم اۋىل قازاعىنا بۇكىل قازاقستانعا عانا ەمەس, وداققا ايگىلى ءىرى قارجىگەر – قازاقستاننىڭ قارا قازانىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان قارجى ءمينيسترى راقاڭمەن, ماقىشپەن قۇدا بولامىز دەگەن كىمنىڭ ويىندا بولعان. اۋىل تۇگىل اۋدان ادامدارى مارتەبەلى ادامنىڭ قۇدا بولعانىنا, قازاقشالاپ قۇدا تۇسكەنىنە ۇلكەن ءمان بەرىپ, ءىلتيپات, قۇرمەت ساناپ, ۇلگى-ونەگە تۇتتى.
جاسىراتىنى جوق, لاۋازىمدى ادامدار قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قۇدا بولىپتى دەگەندى ول كەزدە ەستىگەنىمىز شامالى», دەيدى ءادىلحان اعامىز.
«بىزدەر اۋىلدا وتىرساق تا قۇدا كەلگەندە قۇدالارعا سىرتتا جاسالاتىن قازاقى ىرىم-كادە جاسامادىق. ول كەزدە قايمىعاتىن, قورعاناتىن ۋاقىت. ءارى مارتەبەلى, ۇلكەن ادامدارعا ىرىم جاساۋدى ىڭعايسىز كوردىك. سويتسەك ونىمىز دۇرىس ەمەس ەكەن. ۇلى جاندار دا پەندە, قۇدالارىمىز قازاقى ءداستۇردى جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى».
ءبىر قاراعاندا, بۇل قاراپايىم ەستەلىك سياقتى, الايدا, اڭعارعان ادام بۇل تۇستان دا رىمبەك اعامىزدىڭ ادام رەتىندەگى تەرەڭدىگىن, الىستان ويلايتىن پاراساتىن تاپپاي ما!
«ەكى جاقسى قوسىلعان قاي جەردە بار؟»
ەلۋ جىلعا جۋىق ەردەن تۇسپەگەن جايساڭ ادام تۋرالى جاقسىلاردىڭ نارقىن, ءسوزدىڭ پارقىن بىلەتىن كوزكورگەندەر ايتا بەرۋدەن جالىقپاس-اۋ.
اقيقاتىندا, ادامدى جاراتقان يەمىز باقىتتى ەتەمىن دەسە, الدىمەن ءتورت مۇشەلدى تۇگەل ەتىپ جاراتىپ, اقىل-پاراسات بەرمەك. سودان كەيىن ۇياڭدى جىلىتىپ, ۇل-قىزىڭدى دۇنيەگە اكەلەتىن ادال جار بەرمەك.
مىسالى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, تۇڭعىش جەر-سۋ كوميسسارى اشىمبەك بەكتاسوۆتىڭ 1978 جىلى 5 ناۋرىز كۇنى جازعان كۇندەلىگىندە ماعريپا اپامىز تۋرالى مىناداي ءسوزى بار: «بۇگىن ماعان قوناققا رىمبەك سماق ۇلى ءوزىنىڭ جۇبايى ماقىش كەلىنمەن كەلىپتى. ماقىشجان مەن رىمبەككە حالىق ناقىلىنىڭ مىنا ءبىر جولى ادەيى ارناپ ايتىلعانداي كورىندى: «ءبىر جاقسى مەن ءبىر جامان ءار جەردە بار, ەكى جاقسى قوسىلعان قاي جەردە بار؟».
قاراپ وتىرساق, رىمبەك بايسەيىتوۆ تۋرالى ەستەلىكتەردىڭ بىردە-ءبىرى ماعريپا اجەمىزدى اينالىپ وتپەيدى.
ماعريپا قاجى سماعۇلقىزى دا 44 جىل ءبىر شاڭىراق استىندا وتاسقان وتاعاسىنىڭ الدىنان كەسە وتپەي, ءتورت قۇبىلاسىن ساي ەتىپ, قوناعى ارىلمايتىن ءۇيدىڭ التىن ۇستىنى سياقتى سابىرلى ادام ەكەن.
قوس بۇرىمى تىرسەگىنە تۇسكەن ءتاربيەلى قىزدى العاشقىدا تۋعان شەشەسىندەي بولىپ ومىردەن وتكەن ەنەسى – كاجەي كورىپ, ۇناتادى. پەرزەنتى دەگەندە انا جۇرەگى الدامايدى-اۋ. راسىندا دا, كاجەي انامىزدىڭ كوڭىلىنە جاققان قىز – رىمبەك اعامىزدىڭ ومىرىندە جانعان شىراقتاي, جانىنا دەمەۋ, قيىن-قىستاۋ تىرشىلىگىندە دە مەدەۋ بولىپ, ۇل-قىزىنىڭ عانا ەمەس, اۋلەتتىڭ ارداقتى اناسىنا اينالادى. ءوز وتباسىن باقىتتى ەتەمىن دەگەن كەز كەلگەن قازاق ايەلى ماقىش اجەمىزدەي تەرەڭ, ءتوزىمدى, ىزەتتى بولسا جاراعانى.
مىنا جايتكە قاراڭىزشى, قايران, ءبىزدىڭ تەكتىلىكپەن سۋارىلعان شەشەلەرىمىز! وسى ماقىش اجەمىز ەرىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي جانە ومىردەن وزعانىنا 10 جىل تولعاندا ۇل-قىزى وقىپ ءجۇرسىن دەپ, ۇلاعاتتى سوزدەرىن قالدىرىپتى.
ءوزىنىڭ بويجەتكەن بۇلا كۇنىنەن باستاپ سىرىن اقتارعان اياۋلى كەيۋانا قايىن اتاسى سماق پەن ەنەسى كاجەي تۋرالى تۇسقا كەلگەندە, اتتارىن ەشبىر اتاپ كورمەگەن اتا-ەنەسىنىڭ ەسىمدەرىن جازعانى ءۇشىن دە ارۋاقتارىنان كەشىرىم سۇراپ الادى.
بويىنداعى تەكتىلىگى مەن قازاقى ءتاربيەسى – ءومىرىنىڭ تۇمارى بولعان ماعريپا قاجى سماعۇلقىزى رىمبەك اتامىزدىڭ شاڭىراعى بالا كۇلكىسىنىڭ شاتتىعىنا شومىلىپ, قازانى اسىلىپ, قوناعى كۇتىلىپ, اۋىلدان كەلگەن اعايىن-تۋىسى ءبىر جاساپ قايتۋىنا بۇكىل ءومىرىن ارناعان ادام.
ءمينيستردىڭ ايەلى بولىپ تۇرىپ تا وكتەمسىپ سويلەۋدى بىلمەي, قازاقى قالپىنان تانباي وتكەن جاراتىلىس يەسى. ماقىش اجەمىز سابىرمەن كۇن كەشىپ, ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىنا سالاۋات تىلەپ وتىرعان عيبراتتى جان.
وسىلايشا, بۇگىندە بايسەيىتوۆتەر اۋلەتى دەسەك, بايتەرەكتىڭ بۇتالارىنداي – باقىتبەك پەن مۇراتبەك, ايمان, شولپان, روزانىڭ اتى ەسكە تۇسەدى.
رىمبەك سماق ۇلىنىڭ عۇمىرىن ەندى وسى ەكى ۇل, ءۇش قىزدان ورگەن ورىمدەي-ءورىمدەي, نەمەرە-شوبەرەلەرى جالعاپ وتىر.
اكەدەن ۇل تۋسا يگى, اكە جولىن قۋسا يگى, دەگەندەي, ۇلكەنى – باقىتبەك بايسەيىتوۆ بۇگىندە «تسەنتركرەديتبانك» ااق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى. مۇراتبەك بايسەيىتوۆ تە بانك ىسىندە قىزمەت ەتەدى. قىزدارى – ايمان, شولپان, روزا دا قارجى سالاسىنان الىسقا ۇزاماعان, ءوز ماماندىقتارىنىڭ مايتالماندارى.
ايتقانداي, بۇگىندە ابزال جاندى ەشقاشان ۇمىتتىرماۋ ءۇشىن سەمەي قالاسىندا رىمبەك بايسەيىتوۆ اتىنداعى كوشە مەن كەيىپكەرىمىزدىڭ ەسىمىندەي قارجى-ەكونوميكا كوللەدجى بار.
مىنە, وكىنبەيتىندەي ءومىر سۇرگەن ادام تۋرالى ەستەلىكتى اياقتايمىز. حالقىنا پايداسى تيگەن تۇلعالى ازامات جايلى ءسوزدىڭ سوڭى بۇل ەمەس.
وسىلايشا, ابىرالى قازاعى قاراپايىم سولداتتان قارجى ءمينيسترى ءدارەجەسىنە دەيىنگى جولدان ءوتىپتى. ءومىرىن ادالدىققا سۋارىپ, ابىرويلى عۇمىر كەشتى. اينالاسىنا شاپاعاتىن شاشتى. حالقى وعان قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى دەگەن مارتەبە بەردى.
ادام ومىردەن وزاردا: «ارمانىم جوق», دەپ ايتۋى ءۇشىن دە ۇياتى ازاپتامايتىن ۇلاعاتتى كۇن كەشۋى كەرەك ەكەن-اۋ.
رىمبەك اعامىز ءسوزسىز ارمانى ورىندالعان ادامداردىڭ ساناتىندا. دەمى ۇزىلمەي ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن كوردى, قالا بەردى تۋعان جەرى ابىرالىنىڭ قايتا اۋدان بولۋىن كوكسەگەن پەرزەنت بۇل كۇنگە دە كۋا بولعان.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.