سارسەنبى, 22 اقپان 2012 8:03
كوزى ءتىرى بولعاندا بۇگىندە قازاقتىڭ كورنەكتى كينورەجيسسەرى ءماجيت بەگالين 90 جاسقا تولار ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان جارادار بولىپ ورالعان مايدانگەردىڭ كەيىنگى ءومىر جولى دا ماڭگىلىك كۇرەس پەن وتتى ونەردەن تۇرادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىن ءبىتىردى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا رەجيسسەر ءوز زامانداستارى تۋرالى «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى», «تۇلپاردىڭ ءىزى», «ونىڭ زامانى كەلەدى ءالى», «ەل باسىنا كۇن تۋسا», «مانشۇك تۋرالى ءان» سياقتى كوپتەگەن كينوتۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلدى. ورتا ازيا مەن قازاقستان كينو ونەرى بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن, بۇكىلوداقتىق كينوبايگەدە كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس جۇلدەسىن يەلەندى, «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
سارسەنبى, 22 اقپان 2012 8:03
كوزى ءتىرى بولعاندا بۇگىندە قازاقتىڭ كورنەكتى كينورەجيسسەرى ءماجيت بەگالين 90 جاسقا تولار ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان جارادار بولىپ ورالعان مايدانگەردىڭ كەيىنگى ءومىر جولى دا ماڭگىلىك كۇرەس پەن وتتى ونەردەن تۇرادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىن ءبىتىردى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا رەجيسسەر ءوز زامانداستارى تۋرالى «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى», «تۇلپاردىڭ ءىزى», «ونىڭ زامانى كەلەدى ءالى», «ەل باسىنا كۇن تۋسا», «مانشۇك تۋرالى ءان» سياقتى كوپتەگەن كينوتۋىندىلاردى دۇنيەگە اكەلدى. ورتا ازيا مەن قازاقستان كينو ونەرى بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن, بۇكىلوداقتىق كينوبايگەدە كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باس جۇلدەسىن يەلەندى, «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
تۇلعالاردى وسىنداي اسا ەلەۋلى بەلەستەردە تۇگەندەپ تۇرۋدىڭ ءوزى تاريح ءۇشىن زور تاعىلىم. رەجيسسەردىڭ ءومىرى مەن ونەرى جايىندا اڭگىمەلەگەن جازۋشى اكىم ءتارازيدىڭ تومەندەگى وي-تولعاۋى ءبىزدى سونداي ويعا جەتەلەيدى.
تاعى دا ماجىكەڭ تۋرالى
تاعدىر ماعان ومىردە جاقسى ادامداردى كوپ كەزدەستىردى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر ەرەكشەسى, وزىمە جاقىنى دەۋگە بولادى, ءماجيت اعام ەدى. مەنىڭ ماجىكەڭ تۋرالى ەكى ەسسەم بار. ول كىسى تۋرالى ايتىلاتىن وي ءالى تامامدالعان جوق. مۇنان كەيىن دە قازاقتىڭ ءماجيتى جايىندا ءالى تالاي سىرلار ايتىلىپ, جادىمىزدا جاڭعىرا بەرمەك. سەبەبى, ماجىكەڭ سول كەزدىڭ وزىندە بولاشاققا بەت العان, الىسقا شاباتىن ءدۇلدۇل ەدى. ونىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى تۇسىرگەن ءفيلمى «ونىڭ زامانى كەلەدى ءالى» دەپ اتالدى. سول ايتقانداي, قازاق كينو ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان شاكەننىڭ, ءماجيتتىڭ, سۇلتاننىڭ, ابدوللانىڭ شىعارمالارى ارادا قانشاما جىلدار وتسە دە سول زامانمەن بىرگە ۇيلەسىمدى تىرشىلىك كەشە بەرەرىنە يمانىم كامىل. وكىنىشكە وراي, ولار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن سونداي تۇلعالىق بيىككە, ولار سالعان داڭعىل جولعا كەيىنگى باسقا ۇرپاقتان, جاس ۇرپاقتان ءالى ەشكىم كوتەرىلە العان جوق. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, تورتەۋى دە حالىقتىڭ ىشىنەن قايناپ شىققان ارداگەر ادامدار ەدى. راس, ولاردان كەيىنگى بۋىن ماسكەۋدە, سانكت-پەتەربۋرگتە ءبىلىم الدى, تامسانىپ, ءسۇيسىنىپ, باتىستىڭ فيلمدەرىن كوردى. كوبىسى سول باتىستىڭ, امەريكانىڭ ىڭعايىنان, ىرقىنان ءبىرجولا شىعا الماي قالدى. مەن بۇلاردى ءسوز ەتكەندە, وزگەلەردى تومەندەتكەلى ەمەس, تەك شىندىققا عانا جۇگىنىپ ايتىپ وتىرمىن. سەبەبى, قايناعان حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان تالانتتى دۇنيە قاشاندا بولەك بولىپ كورىنىپ تۇرادى. مىسالى, شاكەن ايمانوۆ ەشقانداي كينونىڭ وقۋىن بىتىرگەن جوق. ونى عابيت مۇسىرەپوۆ سەمەيدە جۇرگەن جەرىنەن تاۋىپ اكەلىپ, اعالارىنىڭ اراسىنا توعىتىپ جىبەرگەن. بىراق ول كىسى كەيىن تەاترعا سىيمادى. كەرەمەت اكتەر رەتىندە تانىلىپ شىققانمەن, الايدا عاجايىپ ونەر يەسىنە تەاتر ءىشى تارلىق ەتكەن سوڭ, كينو سالاسىنا قاراي بەت بۇردى. ال ماجىكەڭ 1941 جىلعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتاندى. كينونىڭ وقۋىن وقىپ جۇرگەن جەرىنەن. بەس-التى ايدان كەيىن ۋكراينا مايدانىندا وڭ قولىنا وق ءتيىپ, قانسىراپ جاتقان جەرىنەن ۋكرايندىق ءبىر قىز تاۋىپ الىپ, دارىگەرلەرگە وتكىزگەن. سول دەرەۆنيادا, ياعني زمەەۆ حۋتورىندا ماجىكەڭنىڭ وڭ قولى شىنتاقتان تومەن جەرلەنگەن. ول كىسى مايداننان ورالعاندا ماسكەۋدىڭ كينەماتوگرافيا ينستيتۋتى الماتىعا كوشىپ كەلگەن بولاتىن. سوعىسقا دەيىن ءوزى ءبىلىم العان وقۋ ورنىنىڭ سوڭىنان مايدانگەر قۋىپ كەلىپ, وزىمەن بىرگە وقىعان ستۋدەنتتەردى تاۋىپ الدى. كەيىن سول ۆگيك-ءتى سەرگەي گەراسيموۆ سەكىلدى ۇلى رەجيسسەردىڭ شاكىرتى رەتىندە ءبىتىردى. ال س. گەراسيموۆ ول ۋاقىتتا الەكساندر فادەەۆتىڭ «جاس گۆارديا» رومانىن ەكرانعا لايىقتاپ شىعارعان بولاتىن. سوندا ماجىكەڭ رەجيسسەردىڭ اسسيستەنتى بولدى. ال ومىرلىك جارى ليۋدميلا (ولەسيا) يۆانوۆا وسى فيلمدە العاش رەت ءوزىن اكتريسا رەتىندە تانىتقان ەدى. سەرگەي گەراسيموۆ پەن تامارا ماكاروۆانىڭ شەبەرحاناسىنان ءدارىس العان ولەسيا جەڭگەي كەيىن ماجىكەڭنىڭ «ەل باسىنا كۇن تۋسا», «ءمانشۇك تۋرالى ءان» فيلمدەرىنە تۇسكەنى ءمالىم. اكە-شەشەسىنىڭ جولىن قۋىپ ۆگيك-ءتى تامامداعان ۇلدارى نارتاي بابالارىنان باسىرە ەتىپ العان تالانتى ەندى-ەندى اشىلىپ, «حح عاسىردىڭ تەڭىز قاراقشىلارى» دەگەن فيلمدە باستى ءرولدەردىڭ ءبىرىن ويناپ, وداققا ايگىلى بولا باستاعان كەزىندە قاپىدا قازاعا ۇشىراپ ميلليونداعان كورەرمەندەردى وپىندىرىپ كەتتى.
ومىرگە كەلگەن ساتتەن باستاپ ماجىكەڭ تاريحي تۇلعالاردىڭ اراسىندا ءوستى, قىسقاسى, ءبىلىم, عىلىم, ونەردى جورگەگىندە-اق بىلگەن دەپ ايتۋعا بولادى. مىنە, وسىنداي اداممەن جولىعىسۋعا جازعان تاعدىرعا ريزامىن. ماجىكەڭ – ساپارعالي بەگاليننىڭ ۇلى. ول كىسى ادامگەرشىلىگىمەن, ءوزىنىڭ زيالىلىعىمەن بۇكىل قازاق جازۋشىلارىنىڭ قۇرمەتتى اعاسى بولاتىن. ول كىسىمەن اقىلداسپايتىن قالامگەر, ونەر ادامى بولمايتىن. كومپوزيتورلار, سۋرەتشىلەر سول كىسىنىڭ ۇيىنەن تابىلاتىن ىلعي. سونداي وتباسىنان, قاسيەتتى ۇيادان شىققان ماجىكەڭ دە اكە قاسيەتىن بويىنا مولىنان ءسىڭىردى.
تانىسۋ
1962 جىلى كوكتەمدە ءبىز وقىپ جۇرگەن كۋرستىڭ ديرەكتورى ميحايل بوريسوۆيچ ماكليارسكي مەنى ءبىر كۇنى شاقىرىپ الدى. ءوزى اتاقتى پارتيزان بولاتىن. ءستاليننىڭ كابينەتىنىڭ كومەندانتى بولعان. ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن كينوعا كەلگەن عوي. سول كىسى: «اي, اكيم, اكيموم تى بىل, اكيموم وستالسيا» دەدى. «سەنى وقۋدان شىعارساق پا دەگەن ويىمىز بار» دەدى. «نەگە؟» دەدىم. «مىنا بالالاردىڭ ءبارى ديپلوم جۇمىستارىن تالقىلاتىپ, ءجوندەيتىنىن ءجوندەپ, ءوز ەلدەرىنە اپارىپ تانىستىرىپ, رەسپۋبليكا باسشىلارىنان باتاسىن الىپ كەلىپ جاتقان جوق پا؟ سەنىڭ ءجۇرىسىڭ مىناۋ» دەدى. ولاي بولعان سەبەبى, ەكى بىردەي پروفەسسور ۇستازىمنىڭ تىم بولماعاندا بىرەۋى ماعان «ءاي, سەن جاز» دەپ ايتپاپتى. ءبىرى ميحايل بلەيمان بولسا, ەكىنشىسى ۆاسيلي سولوۆەۆ. ولاردان كەيىن قالجىڭداپ سۇراعانىمدا: «سەنى ونسىز دا جازادى عوي دەپ سەنىپ جۇرگەنبىز» دەدى. شىنىمەن وقۋدان شىعىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن ساتتە «ميحايل بوريسوۆيچ, شىعارامىن دەسەڭىز ءوزىڭىز ءبىلىڭىز, بىراق ءالى 30 كۇن بار عوي, ون كۇننىڭ ىشىندە ديپلومدىق جۇمىسىمدى ءبىتىرىپ, الىپ كەلۋگە تىرىسامىن» دەدىم. سونىمەن ون كۇندە ستسەناري جازىلدى, ورىس تىلىندە, ءارينە. ول كەزدە لەنين اتىنداعى كىتاپحانا كەڭەس وداعى بويىنشا ەڭ مىقتى كىتاپحانا سانالاتىن. تاڭعى 8-دە كىرگەننەن جاتاقحاناعا تۇنگى ون بىرلەردە قايتامىن. ون كۇننىڭ ىشىندە ءبىتىرىپ, الگى كىسىگە ايتىپ ەدىم: «سەن ماشەڭكەگە باستىرىپ, اۋرە بولماي-اق قوي. قولىڭنىڭ ءوزى ايقىن ەكەن. ۇستازدارىڭا بەر» دەدى. ولار وقىپ شىعىپ, سودان ديرەكتورعا بەرەدى. ديرەكتور وقىپ شىعادى. ون بەس رەسپۋبليكادان ەكى-ەكىدەن ەسەپتەگەندە ءبىزدىڭ كۋرستا باس-اياعى وتىز ەكى تىڭداۋشى بار ەدى. ءبارىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بار, ارينە.
ءبىزدىڭ كينو كورەتىن زالىمىز شاعىن عانا, 50 شاقتى ادام سىيادى. سوعان ءتۇس كەزىندە ديرەكتورىمىز كىرىپ كەلدى. «ال, جولداستار, – دەدى, – بۇگىننەن باستاپ سەندەردىڭ ارالارىڭدا ءنومىرى ءبىرىنشى كۋرسانتىمىز اكىم ءاشىموۆ. كورىڭدەر دە تۇرىڭدار, وسى جىگىت قازاقستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولادى» دەدى ءبىر جاعى قالجىڭعا بۇرىپ. سودان داڭقى گۇر ەتە قالدى عوي اكىمنىڭ. مەن ونى كەكەتىڭكىرەپ ايتىپ تۇرعان شىعار دەپ ويلادىم. مينيستر بولاسىڭ دەپ, الداپ-سۋلاپ ارقامنان قاعىپ شىعارىپ سالايىن دەگەندەگى ءتۇرى عوي مىنانىڭ دەپ ىشىمنەن ءالى دە سەنە قويمادىم. ىلە-شالا ەكى وقىتۋشى ىلەسە كىردى. ۇشەۋى بىرگە وقىعان ەكەن.
سونىمەن مەنىڭ داڭقىم بىردەن الماتىعا جەتىپتى. مينيسترگە تەلەفون شالىپتى. سەندەردىڭ جىبەرگەن بالالارىڭنىڭ جولى وسىلاي بولدى دەپ. ءبىر اپتادان كەيىن الماتىدان ءشارىپ بەيسەنباەۆ دەگەن رەجيسسەر كەلدى. ستسەناريىمدى سۇراپ وقىپ شىقتى دا, «مەن الايىن» دەدى. شىنىن ايتقاندا, مەن ول كىسىنى بۇرىن سىرتىنان عانا بىلەتىنمىن. ءبىر ءفيلمىن كورگەنمىن. ونى ايتىپ, مۇنى سىلتاۋراتىپ, ايتەۋىر قالايدا ستسەناريدى بەرمەۋ ءۇشىن بارلىق امال-ايلانى قاراستىرىپ, سىپايىلاپ, ارقاسىنان قاعىپ اتتاندىرىپ سالدىم. ەندى ءبىر اپتادان كەيىن سۇلتان قوجىقوۆ كەلدى. ول كەزدە ونىڭ «قىز جىبەگى» قايدا-ا ءالى, وعان دا سەنىپ تاپسىرۋعا قيمايمىن. كەڭەسكە قىزمەت ەتەتىن تاقىرىپتار بولۋشى ەدى عوي سول ۋاقىتتا. سونداي ءفيلمىن كورگەنمىن, ۇناتپاعانمىن. سودان دا شىعار, ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىز ونشا جاراسا قويمادى. تاعى ءبىر اپتا وتكەندە زالدا كينو كورىپ وتىرعانبىز. ءبىزدىڭ كينو كورەتىن زالىمىزعا كىرەتىن ەسىك ەكران جاقتا بولاتىن. تۇلكى تۇماق كيگەن قازاق كىرىپ كەلدى. قاسىندا ورىس ايەل بار. ۇستىندە – سارى تونى تىزەدەن كەلەتىن. شەشپەگەن. كوكتەم عوي. كادىمگى قازاقتىڭ ساپتاما ەتىگى بار. كەلدى دە شەتكە وتىرا كەتتى. ءماجىكەڭنىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن قىرى باسقادان وزگەشە كيىنەتىن. سوسىن مىندەتتى تۇردە كيىمدەرىنە قازاقى فورما كىرگىزۋگە اۋەس ەدى. ساپەكەڭنىڭ تۇياعى بولعان سوڭ, تامىرعا بىتكەن تەكتىلىك جىبەرسىن بە؟ فيلم بىتكەننەن كەيىن قاسىما كەلىپ: «ءاي, اكىم, مەن ءماجيت دەگەن اعاڭمىن. مىناۋ ولەسيا دەگەن جەڭگەڭ. ءجۇر رەستورانعا» دەدى بىردەن. بارعان سوڭ اڭگىمەنى توتەسىنەن قويدى. مەن ىشىمنەن قيپاقتاپ وتىرمىن. سەبەبى, ماجىكەڭنىڭ ءبىر ءفيلمىن كورگەنمىن. ول دا جاڭاعى قىپ-قىزىل كوممۋنيستىك فيلم. وقيعاسى – ءبىر گۇلدەنىپ كەتكەن اۋىل. جىگىتتەرى شەتىنەن اقىلدى. اقىلدى پارتورگ كولحوزدىڭ اقىلسىز باستىعىمەن تىرەسىپ ءجۇرەدى. جەڭەدى. كومسومول ۇيىمى, پارتيا ۇيىمى بار ىشىندە. رومان جازىلسا دا, پوۆەست جازىلسا دا پارتيانىڭ وكىلى جەڭىپ شىعۋى مىندەتتى ەدى وندا. ارتتا قالعان كولحوز باستىقتىڭ قىزى نەمەسە كەلىنشەگى پارتورگكە عاشىق بولادى, كىلەڭ وسىعان ۇقساس وقيعالار.
ءبىز ەندى حرۋششەۆتىڭ جىلىمىعىنا ۇيرەنىپ قالعان كەزىمىز عوي وندا. ونىڭ ۇستىنە ەكاتەرينا فۋرتسەۆا دەگەن ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەسى مينيستر بولعان. كوركەمدىك دارەجەسى بيىك بولسا, فيلمنىڭ يدەياسىنا قاراماڭدار دەپ, سول كىسى ارنايى بۇيرىقپەن مازمۇنى كەڭەستىك زامانعا قايشى كەلەتىن دۇنيەلەردى كورسەتۋگە رۇقسات بەرگەن. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, ءبىراز سىنى دا بار, قوعامعا دەگەن كىجىلى دە بار ستسەناري جازىپ تاستاعانىم. ايتپاقشى, ديپلومدى سول اتاقتى فۋرتسەۆا ءوز قولىمەن تابىس ەتكەن. ەكەۋمىزدىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتىمىز ساقتاۋلى. نەمىستىڭ, امەريكانىڭ نەبىر فيلمدەرىن تاماشالاعان ماعان سونداي ەركىندىكتىڭ لەبى قاتتى اسەر ەتكەن بولسا كەرەك, «تۇلپاردىڭ ءىزىن» دۇنيەگە اكەلۋگە ۋاقىت, قوعام قارسى تۇرا المادى. سونىمەن ستسەناريدى سۇراماسا ەكەن دەپ وتىر ەدىم. بولمادى. «ۇيگە كەتتىك» دەدى. «ستسەناريىڭدى الىپ ءجۇر» دەدى. بارعاننان كەيىن ءبىر ءشاي ءىشىپ الدىق. ءوزىم پوۆەست جازعاندا دا قىسقا جازاتىن اداممىن عوي. ستسەناريىم دە ءدال سول سياقتى قىسقا, 40 بەت بولاتىن. ولەسيا جەڭگەمىز زىرىلداتىپ وقىپ بىتكەننەن كەيىن ماجىكەڭ ورنىنان تۇرىپ كەلدى دە, سول قولىمەن مەنى يىعىمنان قاپسىرا قۇشاقتاپ, ءسۇيىپ الدى. ول كىسىنىڭ قۋانعانىن كورىپ, كوڭىلىن قالدىرا المادىم. كەلىستىم. بىراق ىشىمدە كۇدىگىم بولىپ ءجۇردى. الماتىعا كەلدىك. جازۋشىلار وداعىندا تۇڭعىش رەت كينوستسەناري تالقىلاندى. ءجۇز شاقتى ادام جينالدى. قاليحان «زىرىلداتىپ» پروتوكولىن جازىپ وتىردى. الدىن الا تاراتىپ بەرگەنبىز. جۇرتتىڭ ءبارى ماقتادى. مەنىڭ ماجىكەڭە دەگەن كۇدىگىمنىڭ سالدارى بولسا كەرەك, مەنى ەكى رەت شاقىردى, كينو ءتۇسىرىلىپ جاتقان اۋىلعا بارمادىم. قورقىپ ءجۇردىم. بىراق مونتاجداپ الىپ كەلىپ كورسەتكەندە, شالقامنان ءتۇستىم. ءبىر ءسوزىمە تيمەگەن. ءسوز دەگەندە مەن ديالوگتى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. فيلمگە, وقيعاعا قيانات جاساماعان. ءوزىم تاڭعالدىم. سودان كەيىن كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. الدىندا قالجىڭداپ: «ماعان رۇقسات بەرسە ەكرانعا اكىم تارازي دەپ جازار ەدىم» دەگەنىم بار ەدى. ءبىز وقۋ ءبىتىرىپ كەلەتىن جىلى قازاقستاندا كوپتەگەن جازۋشىلار فاميلياسىن وزگەرتىپ, ءابۋ اتىراۋي, تاحاۋي احتاني دەپ «وۆتان» قۇتىلۋدىڭ امالىن ىزدەي باستاعان كەز ەدى. مەن كەلگەن كەزدە جاڭاعىلاردىڭ ءبارىن ورتالىق پارتيا كوميتەتى شاقىرىپ الىپ, «وۆتىڭ» ىشىنە قايتادان كىرگىزىپ جىبەرگەن عوي. ال ەندى مەنىڭ «شىركىن-اي» دەپ ايتقانىم, ماعان رۇقسات بەرمەيدى عوي دەگەن كۇمانىم ەدى. ءبىر كۇنى رەداكتسيانىڭ بولمەسىندە وتىر ەدىم, ماجىكەڭ كەلىپ سول قولىمەن قۇشاقتاپ الدى دا: «ءاي, بۇلكىلباي» دەدى. (ول كىسى ماعان «بۇلكىلباي» دەپ ات قويعان. وسىدان سوڭ مەنى شاكەڭ دە, سۇلتان دا, بۇكىل «قازاقفيلم» «بۇلكىلباي» دەپ كەتكەن ەدى) «ءجۇر, ءفيلمىڭدى كور» دەدى. وتىرمىز ەكەۋمىز زالدا. ۇلكەن ەكران جارق ەتىپ «اكىم تارازي» دەگەن ەسىم… شىعا كەلگەندە, جۇرەگىم القىمىما تىعىلىپ قالدى.
ءالى ەسىمدە, كوركەمدىك كەڭەس بولدى. ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, دميتري سنەگين, قىرعىزستاننان شىڭعىس ايتماتوۆ كەلدى. ءبارى كەرەمەتتەي ماقتادى. ەندى ماجىكەڭ ەكەۋمىز دە الاقانىمىزدى ىسقىلاپ قۋانىپ ءجۇرمىز عوي. سودان ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن ورتالىق كوميتەتكە ديرەكتورىمىزدى شاقىرادى. سول كىسى الىپ بارىپ كورسەتكەن عوي. ديمەكەڭ جوق ەكەن. ماسكەۋگە كەتىپ قالىپتى. بىلمەي بارىپ قالعان. ەكىنشى حاتشى, ۇمىتپاسام, كوزلوۆ دەگەن كىسى بولاتىن. سول كورىپتى-داعى فەدۋلين دەگەن ءمينيسترىمىزدى, كينوستۋديا ديرەكتورىن بالاعاتتاپ قۋىپ شىعىپتى. «مىنا وقيعا كەڭەس وكىمەتىندە بولىپ جاتىر ما, الدە باسقا ەلدە مە؟ سوۆەت وكىمەتى قايدا؟ تىم بولماسا ەلەكتر شامى قايدا؟» دەيدى عوي. ءسويتىپ, ەكى باستىق سۇمىرەيىپ قايتىپ كەلەدى. ماجىكەڭ ءفيلمدى ەرىكسىز وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىر تىكۇشاق كەلىپ قونعان ساتتە ىشىنەن اق جەلەڭدى دارىگەر ايەل مەن ۇشقىش شىعىپ: «اۋىرىپ قالعان ەشكىم جوق پا؟» دەپ سۇرايدى. سونى ءوزى بارىپ ءتۇسىرىپ كەلدى. مەنىڭ تەكستىمە كىرگىزگەن ەپيزودى وسى عانا بولدى. بىراق ونىمىزدىڭ دا قۋلىق ەكەنىن ماسكەۋ ءبىلىپ قويدى. ءفيلمدى قابىلداۋىن قابىلدادى-اۋ, بىراق ەش جەردە كورسەتپەگەنىنە قاراپ, ار جاعىنداعى جاعدايدىڭ نەنى مەڭزەپ تۇرعانىن ءبىلدىم. فەستيۆالگە دە ءجىبەرمەي قويدى. فيلم ەكرانعا شىقپادى.
جانە ءبىر قىزىق وقيعانى ايتايىن. وسى جاقىندا عانا ساتىبالدى نارىمبەتوۆ تەلەفون سوعادى. «كوكە, «تۇلپاردىڭ ءىزى» دەگەن ءفيلمىڭىزدى بۇرىن كورمەگەن ەكەنمىن. الىگى ازىردە عانا تەلەديداردان كورسەتتى. اعا, مىناۋىڭىز سۇمدىق فيلم عوي!» دەپ اعىنان جارىلا پىكىر ايتتى.
«ونىڭ زامانى كەلەدى ءالى»
مەن بۇگىن ماجىكەڭە ادام رەتىندە, قازاق رەتىندە مىنەزدەمە بەرىپ وتىرمىن. ءبىرىنشى ءفيلمىنىڭ قالاي تۇسكەنىن ايتتىم. ول كىسى تۋرالى مەنىڭ «ءتاج» دەگەن كىتابىمدا دا ەستەلىكتەر بار ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ كەتتىم. ال ەندى مەن ماجىكەڭنىڭ تاعى ءبىر ءفيلمىن تالداپ ايتىپ بەرگىم كەلەدى. ول فيلم «ونىڭ زامانى كەلەدى ءالى» دەپ اتالادى. بۇل شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى تۇسىرىلگەن كينوتۋىندى. سول كەزدە مىناداي ءفيلمدى ماجىكەڭ قالاي قويدى ەكەن دەپ تاڭعالدىم. قىلىشىنان قان تامعان رەسەي پاتشاسى شوقاندى قابىلداپ: «ءيا, جاس وفيتسەر, نە تىلەگىڭ بار؟» دەگەندە, شوقان ايتادى عوي: «مەنى تولعاندىرىپ جۇرگەن قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى. سول تۋرالى ايتسام دەپ ەدىم» دەپ. پاتشا بۇرىلىپ, ءسوزىنىڭ اياعىن ەستىمەي كەتىپ قالادى. ماجىكەڭ, مىنە, سول ەپيزودتى قالاي تۇسىرگەن دەپ تاڭعالام. ماجىكەڭنىڭ شوقانى ءفيلمنىڭ سوڭىندا ولمەيدى عوي… اۋىرىپ جاتقان ادام: «اتتى اكەل» دەيدى. اتقا ءمىنىپ, شاۋىپ كەتىپ بارا جاتادى. مۇنى كورگەن قازاقتىڭ كوزىنە جاس ۇيىرىلمەۋى مۇمكىن بە؟ وسى وقيعانى قالاي تۇسىرگەنىن, مۇنى «قىراعى كوزدەردىڭ» قالاي جىبەرگەنىن تۇسىنبەيمىن. سول فيلمدە تاراز قالاسىنا شابۋىل جاسايدى عوي پاتشا گەنەرالى, شوقاننىڭ ءوز دوسى. ەكى دوستىڭ اراسىنا سول ارادا جىك تۇسەدى… ال, ق. جانداربەكوۆ ويناعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىسى قانداي سۇيكىمدى ادام. ينتەللەكتۋال, زيالى ادام. جانە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ زەڭبىرەكپەن قارۋلانعان ديۆيزياسىنا اتقا مىنگەن قازاقتاردىڭ شابۋىلىن كورسەتەدى. سوعىس ءتاسىلىن كورسەتەدى. جەڭىلمەگەنىن كورسەتەدى. ءوزىنىڭ دوسىنا: «تاراز قالاسىنداعى قارۋسىز حالىقتى قىرىپ جىبەردىڭ, سەنىمەن مەن ەندى دوس ەمەسپىن», دەپ تەرىس اينالىپ كەتىپ قالاتىن جەرى بار شوقاننىڭ. سونى قالاي تۇسىرگەن؟! سونى قالاي وتكىزە الدى دەپ ويلايمىن. ال شوقاننىڭ دەمالىسقا ەلگە كەلگەنىندە كوكپارعا قوسىلىپ كەتىپ, – ابىلاي! ابىلاي! دەپ شاباتىنىن سول كەزدەگى قىراعى كوزدەردىڭ قالاي وتكىزىپ العانى ءتىپتى, تاڭعالارلىق جاي. ماجىكەڭنىڭ ءوزى جۇرتپەن ءتىل تابىسا بىلەتىن ادام ەدى. ايتپەسە مۇنداي فيلم سول كەزدە ەكرانعا شىعۋى تۇگىلى ستسەناريدىڭ ءوتۋىنىڭ ءوزى وڭاي بولمايتىن. ءماجىكەڭنىڭ ءوز تاعدىرى دا شوقاننىڭ تاعدىرىن ەسكە تۇسىرەتىن…
«وتقا ورانعان ورال»
ول كەزدە مەن ستۋديانىڭ باس رەداكتورىمىن. قولىمىزدان كەلگەنشە ايتەۋىر سىندى ازايتىپ, تسەنزۋرانىڭ الداۋدىڭ امالىن ىزدەيتىن كەزىمىز عوي. «تەكەنى جەزدە دەپ, ەشكىنى اپكە» دەپ ءجۇرىپ, سول ءفيلمنىڭ ستسەناريىن ماسكەۋگە قابىلداتتىق. ماجىكەڭ ءفيلمدى ورال قالاسىنىڭ ماڭىندا, جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا ءتۇسىردى. ورال قالاسىن اقتاردان ازات ەتۋگە الاشوردا اتتى اسكەر پولكى قاتىسقان. قىزىلدار قالانىڭ ەكىنشى جاعىنان شابۋىل جاساعان. سول ەپيزودتاردى كورىپ وتىرىپ ءفيلمنىڭ اسكەري كەڭەسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت داۋ شىعارادى. الاشوردا دەگەن پالەنى قايدان تاپتىڭ؟! – دەپ, ەكەۋى ءبىراز سوزگە بارادى. ماسكەۋدەن كەلگەن گەنەرال وندا بارعان سوڭ ۇلكەن باستىقتارعا ارىز جازىپ بەرەدى. سودان «وتقا ورانعان ورال» قويمادا وتىز جىل جاتىپ قالدى.
وتىز جىلدان كەيىن «ارمان» كينوتەاترىنىڭ زالىندا «وتقا ورانعان ورالدىڭ» تۇساۋىن كەستىك… عاجاپ فيلم. باتىل فيلم. «وتقا ورانعان ورالدى» قايتادان تازالاپ, جۇرتشىلىققا كورسەتىپ, فەستيۆالىن وتكىزسەك, جارار ەدى.
مەنىڭ ءوزىم ونىڭ بۇگىن 90 جىلدىق مەرەيتويى ەكەنىن ءسال بولماعاندا ۇمىتا جازداپپىن. ماعان ساۋىتبەك تەلەفون سوعىپ ايتتى. ىلە-شالا تۋعان ءىنىسى قاسىم حابارلاستى. ماجىكەڭنىڭ تويى جەتىم قىزدىڭ تويىنداي بولىپ قالماسىن دەگەن كۇدىكپەن وسى ويلارىمدى ايتىپ وتىرمىن. كينوگەرلەر وداعى, زيالى قاۋىم بولىپ ماجىكەڭنىڭ 90 جىلدىق تويىن جاقسىلاپ وتكىزۋ بۇگىنگى ۇرپاققا پارىز. سەمەيدە, الماتىدا, استانادا وتكىزۋ كەرەك. ءماجيت بەگالين قازاق كينوسىنىڭ نەگىزىن قالاعان كلاسسيگىمىزدىڭ ءبىرى عوي. قازاق كينوسىن ۇستاپ تۇرعان ءتورت تاعان. ەسىمدەرى اڭىزداردا ايتىلاتىنداي, ءتورت تىرەك. التىن دىڭگەك. شاكەن, ءماجيت, سۇلتان جانە ابدوللا. ولاردان كەيىنگى جاس رەجيسسەرلەردىڭ جولىن كەسەيىن دەپ وتىرعان جوقپىن. بىراق جاستارىمىز اعالار دارەجەسىنە ءالى جەتكەن جوق. ايمانوۆتان كەيىنگى كينوداعى ەكىنشى التىن دىڭگەك – ءماجيت بەگالين ەكەنى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. سۇلتاننىڭ «قىز جىبەگى», ابدوللانىڭ «مەنىڭ اتىم قوجاسى» قايتالانباس تۋىندىلار. قانشاما بىزدە بالالارعا ارنالعان فيلمدەر بار, بىراق سونىڭ ەشقايسىسى «مەنىڭ اتىم قوجا» ءفيلمىنەن اسقان جوق. راس, ءشارىپ بەيسەنباەۆتىڭ ستسەناريىم بويىنشا «ارمان-اتامان» دەگەن ءفيلمى بار. تەلەديداردان ءجيى-ءجيى كورسەتىلەدى. بىراق ءشارىپتىڭ ءبىر كەمشىلىگى بولدى, اكتەرلەردى ويناتا بىلمەدى. ابدوللا قارساقباەۆتىڭ ءفيلمى حالىق اراسىنا نەگە كەڭىنەن تاراپ كەتتى؟ سەبەبى, ابدوللا اكتەرلەرگە قاتتى سەنەتىن. ەرىك بەرەتىن. رەجيسسەر اۆتورلارعا ەرىك بەرىپ, وزىمەن تەڭ ۇستاسا عانا شىعارما ۇتادى. ءشارىپتىڭ «ارمان-اتامانى» دا جاقسى دۇنيە. بىراق رەجيسسەردىڭ اكتەرلەردى قىسىپ ۇستاعانى سەزىلىپ تۇرادى. سوندىقتان وسى ءتورت تاعانمەن شەكتەلەمىز. مەن ءشارىپتى تومەندەتىپ وتىرعان جوقپىن. ول كىسىنىڭ دە اتى اتالىپ, مەرەيتويى وتكىزىلۋى كەرەك, وتاندىق كينو ونەرىندەگى ونىڭ ەڭبەگى زور. مىنا ءتورت تارلان كلاسسيكالىق جول سالىپ بەردى. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن ءاتتەگەن-ايىم بار. زەيىن شاشكيننىڭ رومانى بويىنشا ابدوللا قارساقباەۆ تۇسىرگەن «كۇڭىرەنگەن كۇدىكتى تاڭ» دەگەن فيلم بولدى. ول ءوزى جوسپارعا ورىس تىلىندە كىردى دە, ورىس تىلىندە ءتۇسىرىلدى. ىدىرىس نوعايباەۆ وينايدى. وتە عاجاپ شىعارما. قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەڭەستىك داۋىردە زامانىنا قارسى شىققان قايراتكەردى اقتاپ العان فيلم. سول فيلم بيىك باعاسىن ءالى كۇنگە تولىق الا الماي ءجۇر. وسىنداي ولمەس تۋىندى اكەلگەن ابدوللانىڭ فيلمدەرىنە نەگە ارنايى فەستيۆال وتكىزبەيمىز؟ وبلىستارعا نەگە اپارمايمىز؟ وسىنداي ۇمىت بولا باستاعان دۇنيەلەردى قايتا تىرىلتسەك, ءبىزدىڭ قولىمىزدان بىرەۋ قاعىپ وتىر ما؟ بۇل ۇلكەن سۇراق.
ءسوز ارقاۋى ماجىكەڭ بولعانىمەن قازىرگى كينو, كينوعا كەلگەن قازىرگى جاستار قايتا-قايتا ويىما ورالا بەرەدى. قازىرگى جاستاردىڭ ءفيلمى تۋرالى ايتقاندا, ولاردىڭ ىشىندە ءىلىپ الار تۇك جوق دەپ ايتا المايمىن. بىراق جاستارىمىز ەلىكتەۋ مەن سولىقتاۋ داۋىرىنەن شىعا الماي ءجۇر. رەجيسسەر حالىق ومىرىنەن قول ۇزبەۋ كەرەك. اۋىلدا تۇرۋى كەرەك. ءبارى قالانى اينالسوقتاپ شىقپاسا, اۋىلدىڭ شىنايى بەينەسىن ولار قالاي تۇسىنەدى, قالاي تۇسىرەدى. ءبىر جىگىت قىزعا عاشىق بولادى, ول سۇيە مە, سۇيمەي مە سونى 30-40 سەريالى ەتىپ شۇبىرتقاننان تۇك ۇتىپ جۇرگەن جوقپىز. ۇيات ەمەس پە. ءبىر فيلم بار – 550 سەريا. ول سەريالداردان ونەردىڭ «ءيسى» دە شىقپايدى. مىناۋ جاقسى ويناعان ەكەن دەپ ءبىر ءارتىستى كورسەتە المايسىڭ. 550 سەريالى ءفيلمنىڭ ستسەناريىن كىم جازدى, ول شۇبىرىندىنى كىم ءتۇسىردى – بەلگىسىز. اتى بار دا زاتى جوق.
قازاقتىڭ ءماجيتى
ءوزى زيالى وتباسىندا وسكەندىكتەن بولسا كەرەك, ماجىكەڭ ساۋساعىنىڭ ۇشىنان باستاپ, جەر باسىپ جۇرگەن تابانىنا دەيىن تۇتاس قازاقى جان ەدى. شەت ەلدەردە جۇرەمىز, ماسكەۋدە, لەنينگرادتا دەگەندەي. قاي جەردە ءجۇرسىن ماجىكەڭ ەڭ الدىمەن, ءوزىنىڭ قازاقتىعىن ساقتايتىن. ەۋروپاشا كيىنگەننىڭ وزىندە ول كيىمنىڭ ۇلگىسىنە حالقىمىزدىڭ ويۋلارىن, قازاقتىڭ ۇلتتىق مانەرىن قوسۋدان تانبايتىن.
ماجىكەڭنىڭ ءوزى ايتىپ بەرگەن ءبىر وقيعا ەسىمدە. لەنينگرادتا شوقان تۋرالى ءفيلمنىڭ ءبىر كورىنىسى ءتۇسىرىلىپ جاتقان كەز. باسى-قاسىندا ماجىكەڭنىڭ ءوزى ءجۇر. الاشوردانىڭ فورماسىن كيگەن جىگىتتەرى. باستارىندا تۇلكى تۇماق, بورىك, تاقيا دەگەندەي. قولدارىندا – قىلىش, نايزا. قارۋ اسىنعان الگى اتتىلى اسكەرمەن ماجىكەڭ باستاعان ءبىر توپ قازاق قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنا كىرىپ كەلە جاتادى. «كەلە جاتىرمىز. كوشەدەگى ميليتسيونەرلەردىڭ ەسى كەتتى. سودان كەيىن جاي ءجۇرىپ قانا قويعان جوقپىز, الدىڭعى جىگىتتەرمەن كەلىسىپ قويعانداي, «ال, باستا» دەي بەرگەنىم مۇڭ ەكەن, ولار تۇرا شاپتى. حالىق قىرىلىپ قالا جازدادى. ماشينەلەر توقتاپ قالدى. بۇل نە سۇمدىق دەپ ۇرەيلەنگەن جۇرت كوشەدە نە ىستەرلەرىن بىلمەي قالدى» دەپ ماجىكەڭنىڭ ءوزى سول وقيعانى بىزگە قىزىقتىرا اڭگىمەلەپ بەرگەن. وسى جاعدايدان كەيىن ءماجىكەڭدى شاقىرىپ الىپ سويلەسەدى لەنينگرادتىڭ باسشىلارى. «ءجاي قالجىڭىم ەدى» دەيدى ول. «جارايدى» دەپ كەشىرىپتى الگىلەر امالسىزدان. ويتكەنى, ماجىكەڭدى ءبارى سىيلايتىن, جاقسى كورەتىن. «وتقا ورانعان ورالدىڭ» ءبىر ەپيزودى بىزگە سوناۋ جىلداردان وسىنداي وشپەس رۋحتى جەتكىزەر ەدى. وسىدان ارتىق ونىڭ قازاقىلىعى مەن ۇلتجاندىلىعىنا تاعى قانداي دالەل كەرەك. تاعى ءبىر باسىنان كەشكەن وقيعاسىن بىلەمىن. 150 مۇشەسى بار پارتيا ۇيىمىنان 2-3 دەلەگات اۋداندىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنا ءوتىپ كەتەدى. ونىڭ ءبىرى ماجىكەڭ. اۋداندىقتان قالالىققا سىرعيدى, سول تىزىممەن وبلىستىق دەڭگەيگە وتەدى. رەسپۋبليكالىق دەلەگاتتاردىڭ ىشىندە تاعى دا ول كىسىنىڭ اتى جۇرەدى. سودان كەيىن بارىپ مينيسترگە كىرىپ ايتتىم دەيدى: «الەكساندر سەمەنوۆيچ, مەن پارتيانىڭ مۇشەسى ەمەسپىن عوي» دەپ. ءمينيستردىڭ سول جەردە جۇرەگى ۇستاپ قالا جازداپتى. پارتيانىڭ كونفەرەنتسيالارى مەن سەزىنە اتاقتى ادام كەرەك بولعان سوڭ وسىلاي اتى-ءجونى تەكسەرىلمەي, تىزىمنەن تىزىمگە ءوتىپ كەتە بەرگەن عوي. زمەەۆ دەگەن جەردە وڭ قولى جەرلەنگەن دەدىم ەمەس پە؟ ءبىر ادامگەرشىلىگى بار جىگىتتەر, مۇمكىندىگى بار ازاماتتار, كينونى توڭىرەكتەپ جۇرگەن ادامدار سول جەرگە ءماجىكەڭدى قۇرمەتتەپ, ءبىر بارىپ قايتسا بولار ەدى-اۋ…
ماجىكەڭ جاستارعا ات قويۋدىڭ شەبەرى بولاتىن. شاكەن ايمانوۆتى «دروبسكي» دەيتىن. نەگە ولاي اتايتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. ءوزىم ايتقانداي, مەن «بۇلكىلبايمىن». قاليحاندى «كەتىك» دەيتىن. سايىنعا دا قاتىرىپ ات قويعان. ولجاسقا قويعان اتى «كوسميچەسكي» ەدى. ابدوللاعا دا, سۇلتانعا دا قويعان جاپسىرما ەسىمدەرى وزدەرىنە جاراسىپ تۇراتىن جانە بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ رەنجىگەنىن كورگەن ەمەسپىن. ءبىر عاجابى, اكەسىمەن, شەشەسىمەن قالجىڭداسىپ سويلەسەتىن. كەيدە اناسىنا: «وۋ, ساپەكەڭنىڭ كەلىنشەگى, ءشايىڭدى قاشان بەرەسىڭ ماعان؟» دەيتىن. ىسساپارمەن شىققان كەزدە دە ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتەتىن. سول بارعان جەرىندەگى ادامداردىڭ وزىنە ات قويىپ الاتىن.
بۇرىن كينو ءتۇسىرىپ كورمەگەن جانتورينگە رەجيسسەر رەتىندە كومەكتەسۋگە قاراتاۋعا بارىپ, سول جاقتان اۋىرىپ كەلىپ, دۇنيەدەن وزدى. كومەكتەسۋگە, بىرەۋگە قولۇشىن بەرۋگە دايىن تۇراتىن ەدى. ول كىسى ماعان اقىل ايتاتىن. «ءاي, بۇلكىلباي, ەشكىمگە مىندەت قىلما, ءوزىڭنىڭ وسى ومىرگە كەلگەنىڭدى اكە-شەشەڭە دە مىندەت قىلما, ماعان نەگە كومەكتەسپەيدى دەگەن ءسوزدى مۇلدە ساناڭنان الىپ تاستا. كەلدىڭ بە ومىرگە, ءوزىڭ ارەكەت جاسا, ءوزىڭ ءوس, ءوزىڭ جەتىل. ءوزىڭ شىعاتىن بيىگىڭە ءوزىڭ جەتۋىڭ كەرەك. بىرەۋدىڭ بالداعىن پايدالانىپ شىقپا» دەيتىن. جارىقتىق اعام-اي!
جازىپ العان قاراشاش توقسانباي.