بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:44
ايشىقتى اتا زاڭ – ازاتتىق ايعاعى
ءبىز بيلىك قۇرۋدىڭ جاڭا ۇستانىمدارىن بەكىتكەن جانە ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعايتىن ءوز كونستيتۋتسيامىزدى قابىلدادىق. ءجانە ءبىز باستى جەتىستىكتەرىمىزگە 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:44
ايشىقتى اتا زاڭ – ازاتتىق ايعاعى
ءبىز بيلىك قۇرۋدىڭ جاڭا ۇستانىمدارىن بەكىتكەن جانە ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعايتىن ءوز كونستيتۋتسيامىزدى قابىلدادىق. ءجانە ءبىز باستى جەتىستىكتەرىمىزگە 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
* * *
بيىل ەلىمىز نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىنىڭ ون جەتى جىلدىعىن مەرەكەلەۋدە. بۇكىلحالىقتىق ماڭىزى بار اكتىگە اينالعان كونستيتۋتسيانىڭ قاعيدالارى مەن نورمالارىنا بۇلجىتپاي سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستان وسى جىلدار ىشىندە وراسان تابىسقا قول جەتكىزدى. اتا زاڭىمىزدا 1995 جىلعى 30 تامىزدا ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىزدەرى ايقىندالىپ, ول ۋاقىت تالابىنا قاراي بىرقاتار وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. مىنە, وسى ورايدا ءبىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆكە جولىعىپ, اتا زاڭىمىزعا بايلانىستى تىڭ ويلارىمەن ءبولىسۋدى سۇراعان ەدىك.
– يگور يۆانوۆيچ, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ كەزەكتى مەرەكەلىجىلىن قازاقستاندىقتار ومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى جوعارى تابىستارمەن قارسى الىپ وتىرعانى كوڭىل قۋانتادى. ەندەشە حالقىمىزدىڭوسى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق جانە وزگە دەسالالارداعى تابىستارىندا, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنجاڭعىرتۋدا كونستيتۋتسيانىڭ بۇگىنگى رولى قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق ۇستانىپ وتىرعان كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتىن ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا مەيلىنشە جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقاسىندا رەسپۋبليكامىز الەمدەگى قارقىندى دامىپ وتىرعان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى.
وتكەن جىلى قازاقستان ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. ەل پارلامەنتى قابىلداعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق جانە وزگە دە جەتىستىكتەرى پاش ەتىلدى. ەش كۇمانسىز – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى زاڭدى دەپ تانىلۋىنا نەگىزگى زاڭ ىرگەتاس بولدى. مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ازاماتتاردىڭ قىزمەتى, ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى, بەيبىت تە تىنىش ءومىرىمىز, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىز, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتۋى كونستيتۋتسيا بەلگىلەگەن قۇقىقتىق نەگىزدەرگە سۇيەنەدى. ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىز نەگىزگى زاڭنىڭ اۆتورى – حالىقتىڭ قالاۋى ىسكە اسىرىلعانىنىڭ جارقىن ايعاعى.
ەلىمىزدىڭ باعدارلامالىق-ستراتەگيالىق قۇجاتتارىنىڭ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋلارى مەن سويلەگەن سوزدەرىنىڭ نەگىزگى مازمۇنى ءاربىر قازاقستاندىققا دەگەن قامقورلىقتان تۇرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاياۋدا جاريالانعان, قوعامىمىزدا وڭ قابىلدانىپ, تىڭ سەرپىلىس تۋعىزعان «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى قوعامدى جاڭا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە دايىنداۋدى, قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى ەكونوميكالىق دامۋى مەن قوعامدىق يگىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ اراسىنداعى وڭتايلى تەپە-تەڭدىكتى تابۋدى, قۇقىق پەن ادىلەتتىلىك قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك قاتىناستار ورناتۋدى ماقسات تۇتادى, دەپ ايرىقشا اتاپ وتىلگەن. ءوزىنىڭ كوز الداۋشى ەكەنىن دالەلدەگەن تۇتىنۋشىلىق قوعامىنىڭ تۇجىرىمداماسى ورنىنا ەلباسى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىن ۇسىندى. ونىڭ مىناداي ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق نەگىزى بار: اركىمنىڭ ەركىن ەڭبەك ەتۋ قۇقىعى, قىزمەت ءتۇرىن جانە ماماندىعىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعى, كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋ جانە ءوزىنىڭ مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن پايدالانۋ قۇقىعى.
– بيىل ەلىمىزدە تاعى دا بىر وقيعا – بۇكىل ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنقامتاماسىز ەتۋ جولىندا اسقان ماڭىزعا يە – يادرولىق سىناقتارعاقارسى حالىقارالىق ىس-قيمىل كۇنى كەڭىنەن اتاپ وتىلۋدە. بۇل كۇن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى ساتتەن باستالعانبولاتىن. قانداي حالىقارالىق قۇجاتتار مەن كونستيتۋتسيالىقاكتىلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قاعيدالارى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە نەگىز بولىپ تابىلادى؟
– كەشە تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, بۇكىل الەم قاۋىمداستىعى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن اتاپ ءوتتى. ونى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2009 جىلعى جەلتوقساندا جاريالادى (64/35-رەزوليۋتسيا). 1991 جىلعى ناق وسى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ تۋرالى تاريحي دا باتىل شەشىمى قابىلدانعان بولاتىن. سونىڭ ارقاسىندا قازىر ءبۇكىل الەم يادرولىق قارۋسىز مەملەكەت رەتىندە قازاقستاندى تىلگە تيەك ەتەدى.
بۇل جەردە ەرەكشە ايتارىمىز, قازاقستان قۋاتى جاعىنان الەمدەگى 4-ورىندى يەلەنگەن يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل تەڭدەسسىز قادامعا مەملەكەت باسشىسى بۇكىل ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزدەرىن ايقىندايتىن بۇلجىماس جالپى گۋمانيستىك قاعيدالاردى ۇستانا وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى, ونىڭ ەڭ باستى جانە تۋا بىتكەن قۇقىعى – ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلا وتىرىپ باردى.
كوپ مەملەكەتتەردىڭ, سولاردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دا كونستيتۋتسياسى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن اسقان قۇندىلىق رەتىندە تانيدى. شىن مانىندە ول دەموكراتيالىق قوعامداعى باستى مەجە, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار ينستيتۋتىنىڭ ولشەمى بولىپ تابىلادى.
ءوزىنىڭ كەڭ ماعىناسىندا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى – بۇل ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە, ونىڭ ءومىرىن ەشكىم ءوز بەتىمەن قيماۋىنا (بۇل وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى) عانا قۇقىعى ەمەس, ونىڭ ەركىن, بەيبىت تە لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە دە قۇقىعى. كەزىندە اريستوتەل مەملەكەت ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەمەس, كوبىنە, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋگە مۇمكىندىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلادى دەگەن بولاتىن.
جىلدار وتە, قازىرگى قۇقىقتىق جۇيەلەرگە ارقاۋ بولۋعا ءتيىس بۇل تۇبەگەيلى قۇندىلىقتار قازاقستان باسشىسىنىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى باستامالارىندا شىنايى كورىنىس تاپتى. اقش پرەزيدەنتى باراك وباما جۋىردا «يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن ونىڭ گۇلدەنۋىنە اكەلدى. قازاقستان وسى باعىتتا كۇش جۇمساۋ ءۇشىن بۇكىل الەمگە ۇلگى بولدى» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. نەگىزگى زاڭدى قۇرمەتتەۋ, كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارى مەن قاعيدالارىن باسشىلىققا الۋ قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق مەملەكەتتىك ساياسات دەڭگەيىنە شىعارىلدى دەپ ايتۋ ابدەن نەگىزدى. مۇنداي ۇستانىم ارقاشاندا الدىمىزعا بيىك ماقساتتار قويىپ, وركەنيەتتى جولمەن سوعان جەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ كەلدى.
– مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ وتىرعان شارالاردىڭ قايسىسىنسىز ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان دەپەرەكشە اتاپ كورسەتە الاسىز؟ وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭباعدارلامالىق سوزدەرىندە كورسەتىلگەن جاڭا مىندەتتەر تۇرعىسىندا قوعامىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن الدىندا تۇرعان مىندەتتەرىنقورىتا ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– ەلىمىز الەۋمەتتىك باعىتتالعان نارىقتىق ەكونوميكا جولىمەن العا نىق باسىپ كەلەدى. ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇجاتتار – قازاقستان-2030, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسى, 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جانە ت.ب. ءساتتىلىكپەن ىسكە اسىرىلۋدا.
قوس پالاتالى پارلامەنت ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ەلىمىزدە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان قايتا وزگەرتۋلەردىڭ زاڭنامالىق لوكوموتيۆىنە اينالدى. 2012 جىلعى 16 قاڭتاردا وتكىزىلگەن كەزەكتەن تىس سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا پارلامەنت ماجىلىسىنە ءۇش ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى سايلاندى. وسى ارقىلى, زاڭ شىعارۋ وكىلەتتىگىن ىسكە اسىراتىن جوعارى وكىلدى ورگان – پارلامەنتتىڭ كوپپارتيالىلىعى قاعيداسىن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىگىندە 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماقساتى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇزەگە اسىرىلدى.
الەم ەكونوميكاسىنداعى داعدارىس پەن باسقا دا قولايسىز جاعدايلار قاتار كەلىپ وتىرعان كەزەڭدە, مەملەكەتتىلىك قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى جاعدايىندا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىن دالەلدەپ, قازىر دە كورسەتىپ كەلەدى. سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى نىساندارىن بويىنا ءسىڭىرگەن تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قالىپتاستى. ۇستىمىزدەگى جىلعى شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدە ىستەردىڭ سوت ساتىلارىنان ءوتۋىنىڭ جاڭا ءتارتىبى ەنگىزىلدى, ول ءىس جۇرگىزۋدى وڭتايلاندىرۋعا جانە جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ءۋاكىلدىڭ, ادۆوكاتۋرانىڭ, نوتارياتتىڭ جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتى ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. قارۋلى كۇشتەر ءجانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى ەل ەگەمەندىگىن كۇزەتۋدە.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز دامۋىنىڭ ستراتەگى ءارى دەم بەرۋشىسى, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, حالىق پەن مەملەكەتتiك بيلiك بiرلiگiنiڭ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ نىشانى ءارi كەپiلi بولىپ تابىلادى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جاڭعىرتىلۋدا. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان دەموكراتيالىق قايتا وزگەرتۋلەر, ادام قۇقىقتارىن اسقان قۇندىلىق دەپ تانۋ قاعيداتىن جاپپاي ورنىقتىرۋ اياسىندا قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنىڭ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جانە اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسيالارى ازىرلەنۋدە.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بارعان سايىن كۇشەيۋدە. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 8 ساۋىردەگى جارلىعىنا سايكەس رەسپۋبليكانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن كەزەكتەن تىس اتتەستاتتاۋ وتكىزىلۋدە. بارلىق كەزەڭى ىشىندە باقىلاۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى قاراستىرىلعان مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارا ەلىمىزدە العاش رەت وتكىزىلۋدە. كەزەكتەن تىس بۇل اتتەستاتتاۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتى – قوعام كۇتكەندەگىدەي جانە قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىنا جاۋاپ بەرەتىن قازىرگى زامانعى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاساۋ ءۇشىن كادرلىق الەۋەت قالىپتاستىرۋ, بىلىكسىز, ءوزىن جاعىمسىز جاعىنان كورسەتكەن لاۋازىمدى تۇلعالاردان تازارا وتىرىپ, سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا ءوز ءىسىنە ادال ءارى كاسىبي ساۋاتتى قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن جاساۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادر ساياساتىن ساپالى تۇردە وزگەرتۋ جانە حالىقتىڭ ولارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
– حالىقارالىق قۇقىقتىق قاتىناستار سالاسىندا قانداي ىس-شارالاركونستيتۋتسيالىق ماڭىزعا يە؟
– قازاقستان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەردى, بۇۇ-نىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا جانە ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كونۆەنتسيالارىن راتيفيكاتسيالادى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار كوپجاقتى حالىقارالىق امبەباپ اكتىلەردى ءوزىنىڭ قولدانىستاعى قۇقىق جۇيەسىنە ەنگىزدى, ولاردىڭ ىشىندە – گەنوتسيد قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ جانە ول ءۇشىن جازالاۋ, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ, بالا قۇقىقتارى, كەپىلگە الۋعا قارسى كۇرەس تۋرالى كونۆەنتسيالار, ازاپتاۋلارعا جانە باسقا دا قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ءجانە ار-نامىستى قورلايتىن ءىس-ارەكەتتەر مەن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى كونۆەنتسيا جانە ت.ب.
ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق اۋقىمداعى باستامالارى ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ ءجونىندەگى ءوزىنىڭ اسقاق ءارى جاۋاپتى ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. مەملەكەت باسشىلارى مەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى 2010 جىلعى 3 جەلتوقساندا استانادا قابىلداعان دەكلاراتسيادا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن ساقتاي وتىرىپ بەيبىتشىلىكتى قولداۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىمەن ۇندەس ەرەجە بەكىتىلدى. بيىل قازاقستان حالقىنىڭ سانى 1,5 ملرد. ادامدى قۇرايتىن 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ءتوراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋدى تابىستى اياقتادى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى 13 ناۋرىزدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى «قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياداعى (ۆەنەتسيا كوميسسياسىنداعى) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇشەلىگى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. بۇل اكتى ەۋروپا كەڭەسى مينيسترلەرى كوميتەتىنىڭ قازاقستاننىڭ ءتيىستى ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەيىن قابىلداندى. بۇل قازاقستاننىڭ قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق تانىپ, مويىنداۋىن ايعاقتاي تۇسەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى مامىردا استانادا V استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءىV سەزى ءوتتى. قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار – بۇۇ-نىڭ, ەقىۇ-نىڭ, يىۇ-نىڭ, تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ, اوسشك-ءنىڭ, ۇقشۇ-نىڭ, ەۋرازەق-تىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ تابىلادى.
– قۇقىق ۇستەمدىگىن ورناتۋدا, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجىمىننىعايتۋدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇگىنگى تاڭداعى رولى قانداي؟
– كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق رەجىمىن ساقتاۋ جانە كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىنىڭ ءبىرىزدى ءتۇسىندىرىلۋىنە كەپىلدىك بەرۋ تەتىگىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ماڭىزدى ءرول بولىنەدى. ەگەر كۇنى كەشە عانا زاڭ عىلىمىندا كونستيتۋتسيا ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الادى, ونىڭ بويىنداعى رەتتەۋشىلىك الەۋەتتىڭ ىسكە اسىرىلۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ بولعانى-اق جەتەرلىك دەگەن پىكىر كەڭىنەن ەتەك العان بولسا, ەندى بۇگىندە كونستيتۋتسيوناليزم يدەيالارى مەن قاعيدالارىنىڭ ەلىمىزدە ورنىعىپ, دامۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ ءارتۇرلى «سۇعىنۋشىلىقتاردان» قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مامانداندىرىلعان ينستيتۋتتىڭ قاجەت ەكەنى ايقىندالا ءتۇستى. ءوزى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مەملەكەتتىڭ ءتاۋەلسىزدىگى جانە ەگەمەن قۇقىعى تۋرالى; مەملەكەتتىلىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرى تۋرالى; اۋماقتىق تۇتاستىعى تۋرالى; شەكاراسىنا ەشكىمنىڭ قول سۇقپاۋى جانە اۋماعىنىڭ ەشكىمگە بەرىلمەۋى تۋرالى; مەملەكەتتىڭ ءبىرتۇتاستىعى جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى تۋرالى; حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىرتۇتاستىعى تۋرالى; ازاماتتىق تۋرالى; مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى جانە باسقا دا كوپتەگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا رەسمي تۇسىندىرمە بەردى. كەيىن ونىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ازىرلەۋ جانە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە نەگىز ەتىپ الىندى.
ءوزىنىڭ كوپتەگەن شەشىمدەرىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلىمىزدىڭ قۇقىق ۇستەمدىگى قاعيداسىنا سايكەس دامۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ 2011 جىلعى ناۋرىزدا بەكىتىلگەن ارنايى بايانداماسىندا قۇقىق ۇستەمدىگى ءتۇسىنىگىنىڭ قۇرامداس ەلەمەنتتەرى رەتىندە مىنالار: زاڭدىلىق, سونىڭ ىشىندە زاڭناما قابىلداۋدىڭ اشىق, ەسەپتى جانە دەموكراتيالىق ۇدەرىسى; قۇقىقتىق ايقىندىلىق; وكتەمدىككە تىيىم سالۋ; تاۋەلسىز جانە ءادىل سوت تاراپىنان قامتاماسىز ەتىلەتىن سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋ; ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ; كەمسىتپەۋشىلىك ءجانە زاڭ الدىنداعى تەڭدىك ارنايى ءبولىپ كورسەتىلگەن.
قۇقىق ۇستەمدىگى, كونستيتۋتسيانىڭ ۇلىقتىعى, زاڭنىڭ بيلىگى, تىكەلەي ايتقاندا – ءتيىمدى زاڭنىڭ بيلىگى – بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ويداعىداي دامۋىنىڭ جانە جاھاندانعان الەمدە ءوزىن لايىقتى كورسەتە ءبىلۋىنىڭ بىردەن-ءبىر شارتى. قۇقىقتىق مەملەكەتتە بۇل قاعيداتتار ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراتىلعان. قۇقىق ءۇستەمدىگى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولشەگىندەي قۇقىقتىق سانامىزعا مىقتاپ ۇيالاۋى, ءتىپتى, مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اينالۋى ءتيىس.
– دەمەك, ءسىز قوعامدا باسىمدىققا يە يدەولوگيا بولۋى كەرەك دەپپايىمدايسىز عوي. سوندا پىكىر سان-الۋاندىلىعى قاعيداسىمەن بۇلقالاي ۇيلەسەدى؟
– ارينە, ءتۇرلى ماقالالاردا ءبىرىڭعاي مەملەكەتتىك يدەولوگيا بولماۋى ءتيىس, بۇدان بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭگە قايتا ورالۋ دەگەن تۇجىرىمداردى كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇنداي تۇجىرىم ناقتىلاۋدى قاجەتسىنەتىن سەكىلدى.
كونستيتۋتسيانىڭ 5-بابىندا يدەولوگيالىق جانە ساياسي سان-الۋاندىلىقتىڭ تانىلۋى ازاماتتاردىڭ سول نەمەسە وزگە ءبىر قۇندىلىقتاردى تاڭداپ, سوعان سەنۋ بوستاندىعىن قاراستىرادى, بىراق سونىمەن بىرگە ولاردىڭ ورتاق كوزقاراستارى مەن يدەيالارى نەگىزىندە ەرىكتى تۇردە بىرلەسۋىنە كەدەرگى جاسامايدى. ال ەگەر ولار كوكەيكەستى پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتە الاتىن, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنداعى وزدەرىنىڭ وكىلدەرى ارقىلى ىقپال ەتە الاتىن كوپشىلىك بولسا, بۇدان كەلىپ-كەتەر پايدا مولايا تۇسپەك. سوندىقتان, كوپشىلىك مۇددەسىن بىلدىرەتىن مەملەكەتتىك يدەولوگيا نەمەسە ۇلتتىق يدەيا قاجەت دەپ شارتتى تۇردە بولسا دا ايتا الامىز. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قوعام دامي كەلە ۇلتتىق يدەيا دا دۇنيەگە كەلەتىنىن, ونىڭ قۇرامداس ەلەمەنتتەرى رەتىندە ۇلتتىڭ تۇتاستىعىن, قۋاتتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكانى, جاسامپازدىق الەۋەتى جوعارى زيالى قوعامدى, قازاقستاندى قۇرمەتكە لايىق مەملەكەت ەتىپ قۇرۋدى اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, وسىدان 17 جىل بۇرىن 7 ميلليوننان استام (نەمەسە 89,14 پايىز) ازاماتتارىمىز جاقتاپ داۋىس بەرگەن رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى وسىنداي ۇلتتىق يدەيانىڭ, يدەولوگيانىڭ جانە ت.ب. قۇرامداس بولىكتەرىن ءوز بويىنا سىڭىرگەن تۇپقازىق بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە, «ءبىز قايدا بارامىز؟ تۇپكىلىكتى ماقساتىمىز نە؟ وعان قالاي جەتەمىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىندەي ەتىپ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ اياق الىسىنىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن دا ناق وسى كونستيتۋتسيا ايقىندايدى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىندا حالقىمىزدىڭ ەڭ ءبىر ءجۇرەكجاردى تىلەگى جاتقانىنا نىق سەنىمدىمىن. ولاردى ىسكە اسىرۋدا كونستيتۋتسيانىڭ ءرولى وراسان.
بىرىنشىدەن, نەگىزگى زاڭ ۇلت قۇرالاتىن قاعيداتتاردى ايقىندايدى. جالپىعا ورتاق تانىلعان ادامي قۇندىلىقتاردى جانە ىرگەلى حالىقارالىق قۇجاتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, كونستيتۋتسيا ادام تۇلعاسىنىڭ اسقان قۇندىلىق ەكەنىن, ادامداردىڭ تەڭ قۇقىلى ەكەنىن تانىپ, كەز كەلگەن جاعداياتتارعا قاتىسسىز كىمدى دە بولماسىن كەمسىتۋگە تىيىم سالدى, مەنشىككە قول سۇعىلماۋىنا, ءتۇرلى پىكىر بولۋىنا, ادامدى تۋا بىتكەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنان ايىرماۋعا, حالىقتىڭ ەگەمەندىگىنە جانە ت.ب. كەپىلدىك بەردى.
ەكىنشىدەن, كونستيتۋتسيادا ۇلتتىڭ بەت العان ماقساتى ايقىن كورسەتىلگەن. قولدانىستاعى اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى. ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ تابىلادى دەپ بەكىتىلگەن. بۇل قازاقستاننىڭ وسى باعىتتا ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي ءسوزسىز العا جىلجي بەرەتىنىن جانە بۇل ءۇردىستىڭ توقتاۋسىز ەكەنىن بىلدىرەدى.
ۇشىنشىدەن, كونستيتۋتسيا وسى بيىك ماقساتقا جەتۋدىڭ تاسىلدەرىن ايقىندايدى. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا بەكىتىلگەن رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارى: قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق جولدارمەن, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ وسى تاسىلدەرگە تىكەلەي مەڭزەيدى. مەملەكەتتىك ساياسات تا وسى امالدارعا سايكەس قۇرىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ سارا جولى قالىپتاسادى.
قۇقىقتىق مەملەكەت قوعاممەن, ازاماتتىق قوعاممەن قاباتتاسىپ قانا ءومىر سۇرە الادى. ءوز كەزەگىندە ازاماتتىق قوعام قۇقىقتىق مەملەكەت بولماعان جەردە تولىققاندى دامي المايدى. سوندىقتان ءبارىمىز دە, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, نەگىزگى زاڭنىڭ ءاربىر قاعيداسى مەن ءار سوزىنە جاۋاپ بەرەتىن كونستيتۋتسيالىق تاعىلىم قالىپتاسۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز, كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ كۇندەلىكتى ىسكە اسىرىلىپ, بىرىزدىلىكپەن قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قايتا-قايتا اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى ءبىزدىڭ بيىك مۇراتىمىز – تاۋەلسىز, ەكونوميكالىق دامىعان, الەم قاۋىمداستىعىنا ەتەنە كىرىككەن, ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتتى ءومىر ءسۇرۋى قامتاماسىز ەتىلگەن مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى اياق الىسىمىزدى رەتتەيتىن تۇبەگەيلى قۇجات بولىپ تابىلادى.
– سالماقتى دا ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».