«كونە زاماندى كوكسەگەن فەوداليزمنىڭ سارقىنشاعى» دەگەن جەلەۋمەن زۇلمات جىلدارى اۆتور عانا ەمەس, ءان مەن كۇي دە سوتتالدى. ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىن شىعارماشىلىعىنا لەيتموتيۆ ەتىپ الىپ, قاسىرەتىن تولعايتىن قارالى اندەردى حالىق اراسىنا تاراتۋعا, ايتۋعا تىيىم سالىندى. زامانا شىندىعى بوياماسىز بەرىلگەن اندەر ءبىر-اق كۇندە سولەكەت ءسوز, ورالىمسىز وي جامىلىپ, باسقانىڭ قانجىعاسىندا بوكتەرىلىپ كەتە باردى. التايدان اتىراۋعا, جەتىسۋدان ارقاعا كوشكەن كەڭ تىنىستى ءداستۇرلى اندەردىڭ ءبارى بولماسا دا, كوپشىلىگى قياناتتى باستان كەشكەن دەگەن اڭگىمە العاش وسىدان وتىز جىل بۇرىن جانىبەك كارمەنوۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلىپ ەدى. بۇل تۋرالى ءانشىنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە «قازاقتىڭ سوتتالعان 300 ءانى» دەگەن ماقالاسى دا جاريالانعان بولاتىن. جازۋشىلار وداعىندا اقساقال-قاراساقالداردىڭ ءبىرازى مۇشەسى بولىپ ەنگەن «اعالار القاسى» جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا, جانىبەك اعامىز جان-جاقتى دالەلىن كەلتىرىپ, بايىپتى بايانداما جاسايدى. كوز كورگەن اقساقالدار جاسىنان قۇلاعىنا سىڭگەن اندەردىڭ بۇرمالاۋعا تۇسكەنىنە وزدەرى دە كۋا بولىپ وتىرعاندىقتان ماتىندەردى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, اقتالعان اۆتورلارعا ءانىن قايتارۋ تۋرالى ويدى ءبىراۋىزدان قۋاتتايدى.
سودان بەرى دە وتىز جىل ۋاقىت ءوتتى, ج.كارمەنوۆتىڭ جانى اشىپ, كۇيىنىپ كوتەرگەن ماسەلەسىن ونەر, ءان زەرتتەۋشىلەرى بىلگەنىمەن, تۇبىنە ءتۇسىپ قوپارىپ, اقيقاتىن تانىپ, ايتۋعا اسىقپاي كەلە جاتقاندارى تاڭىرقاتادى. جالپى, الدەنەشە كەزەڭدى ارتقا تاستاپ, اۋەلەپ جەتكەن قازاق انىنە 1930 جىلى ءبىر رەت جانە 1950 جىلدارى ەكىنشى رەت اۋقىمدى رەۆيزيا جاسالعان, «سوت» جۇرگەن دەگەن ءسوز وقتا-تەكتە ايتىلىپ ءجۇر, بىراق ىندەتىپ ىزىنە ءتۇسىپ, الدەكىمدى ارشىپ الىپ, ادىلەتتىلىك الىپ بەرىپتى دەگەندى مۇلدە كورمەيمىز دە ەستىمەيمىز. سول رەۆيزيا كەزىندە مازمۇنى مەن اۆتورى قوعام ءۇشىن تەرىس دەپ تانىلعان 300-گە جۋىق ءان سوتتالىپتى-مىس. بىراق راسىندا ول 300 ءان بە, الدە ودان از با, بالكىم بۇدان دا كوپ بولار, ونىڭ دا ناقتى سانىن ەشكىم كەسىپ ايتا المايدى. بىراق ءان شۋماعىنداعى «اللا», «قۇداي», «حاق» دەپ كەلەتىن دىنمەن سارىنداس ديداكتيكالىق جولدار, «باي», «بايلىق» دەگەن سوزدەر ءاننىڭ قۇرباندىققا شالىنۋىنا سەبەپ بولۋعا جاراپ تۇر ەدى.
«اباي كۇنىم-اي, اي, كۇنىم-اي» دەپ ايتىلاتىن حالىق ءانى بار. وسىنداعى «اباي كۇنىم-اي» ەش ماعىنا بەرمەيدى. اۆتورى بەلگىسىز, حالىق ءانى دەپ ايتىلادى. مەنىڭشە, بۇل الاش ارداگەرلەرىنىڭ ۋاعىندا شىققان ءان بە دەيمىن. ويتكەنى بۇل ءسوزدىڭ دە, ءان ماعىناسىنىڭ دا ابايعا ەش قاتىسى جوق. انىعى «ۋاي, باي كۇنىم-اي, باي كۇنىم-اي, ياپىرما-اي, ۋاي, ءاي, ءاي, ءاي» بولۋى كەرەك. سەبەبى ادام جاس كۇنىندە باي بولادى – قىزىققا باي, قۋانىشقا باي, ماحابباتقا باي, سونداي قىزىققا تولى جاس كۇنىن ارمان قىلىپ, وكىنىشپەن ەسكە الىپ تۇر عوي» دەگەنى بار-تىن ولەڭى انمەن بىتكە قايناسقان, ولەڭ سوزىنە اسا ءمان بەرەتىن ارقالى اقىن نەسىپبەك ايتوۆ.
ايتۋعا تىيىم سالعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى – سادىقوجا موشان ۇلى. ايتىلمايتىن سەبەبى, كامپەسكە كەزىندە ونىڭ قىتايعا ءوتىپ كەتكەنى جانە اندەرىن ايتۋشىلارعا قوعامدا تەرىس كوزقاراستىڭ قالىپتاسقانى. سادىقوجا كەيىننەن قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىنا ەندى, بىراق وسى جيناققا ونىڭ «بەكزاتىم-اي» ءانى ەنبەي قالدى.
«بىرەۋدىڭ ءانى ەكىنشى بىرەۋگە تەلىنىپ كەتتى» دەگەن اڭگىمە تۋعاندا, كەرىسىنشە «ءان دە, شىعارۋشىسى دا سوتتالىپ جاتقاندا, كوكىرەكتى جارىپ شىققان جاقسى ءاندى جوعالتىپ المايىق, حالىقتىڭ كوكەيىندە, اۋزىندا ءجۇرسىن» دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋىنداۋى دا مۇمكىن. ءان شەجىرە سياقتى, الدىمەن ءبىرەۋ ايتىپ شىعادى, ودان تاعى بىرەۋ ۇيرەنەدى, ونىڭ ونەرىن ءىزباسار شاكىرتى جالعاستىرادى. ناقپا-ناق. مۇنداي جاعدايدا ورىنداۋشىنىڭ داۋىس ەرەكشەلىگىنە قاراي اۋەن وزگەرىسكە ۇشىراعانىمەن, ءسوزىنىڭ وزگەرىسكە ءتۇسۋى ەكىتالاي. ەندەشە ءبىردى-ەكىلى ءان ءماتىنى وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتسا ەلەڭ قىلۋعا بولماس, ال كوپ ءمولشەردە ءوڭى اينالىپ, وزگەرىسكە تۇسسە, دەمەك ول كەزدەيسوق ەمەس, جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلعانى.
بەلگىلى ونەرتانۋشى عالىم زەينۇر قوسپاقوۆ جاياۋ مۇسانىڭ ءومىرى جايلى جازعان «ءانشى تاعدىرى» اتتى كىتابىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى قازاق حالقىنىڭ وتكەندەگى مادەنيەت مۇراسىن سىن تۇرعىسىنان قاراپ, ودان ءارى يگەرۋ ماقساتىندا قاۋلى قابىلداعانىن جازادى. «ونى ءىس جۇزىندە ورىنداۋ ءۇشىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنا, جازۋشىلار وداعىنا, كومپوزيتورلار وداعىنا, مادەنيەت مينيسترلىگىنە تىكەلەي تاپسىرمالار بەرىلدى. قاۋلىنىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا: «...وتكەن كەزدەگى ادەبي-پوەزيالىق, مۋزىكا مۇراسىن زەرتتەۋگە جانە سىن تۇرعىسىنان قاراپ يگەرۋگە, ونىڭ قازاق حالقىنىڭ ءتۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك مادەنيەتىن ودان ءارى دامىتۋ ىسىندە قازاقتىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى اۋىزشا جانە جازباشا ادەبيەتى مەن مۋزىكا شىعارمالارىن جيناۋ, جاريالاۋ ءىسىن تۇبىرىنەن جاقسارتۋ مىندەتتەلسىن» دەلىنگەن. وسىعان وراي جازىلىپ الىنعان حالىق اندەرى, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ تۆورچەستۆولىق قىزمەتىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءىسى قولعا الىندى», دەيدى اۆتور. ال بۇل كىتاپتىڭ باسپادان 1971 جىلى جارىق كورگەنىن ەسكەرسەك, زەينۇر اعامىزدىڭ قازاق انىنە قيانات جاساعان اتاقتى قاۋلى تۋراسىندا سيپاي قامشىلاپ قانا ايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونىمەن وسى قاۋلىعا سايكەس, حالىققا بەلگىلى اۆتورلاردىڭ ورمەك توقىعانداي بىردە-ءبىر ءتىنىن ۇزبەستەن تارامىستاي تارتىپ وتىرىپ ورگەن ءداستۇرلى اندەرىنىڭ كوپشىلىگى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ وتكىر كەزدىگىمەن تۋرالىپ, بەلدەن باسقان بۇرمالاۋشىلىققا تاپ بولىپ, «حالىق ءانى» نەمەسە بەلگىلى «سوۆەت» كومپوزيتورىنىڭ ءانى دەپ جاريالانا باستادى. پارتيا نۇسقاۋىمەن ءبىر ۇلتتىڭ بۇكىل ءان مۇراسى مۇقيات سۇزگىدەن ءوتىپ, ەكشەلىپ جاتقان قيىن كۇندەردە ءىنجۋ-مارجاندى قياناتتان قۇتقارۋدىڭ ءبىر جولى – ءان ءماتىنىن وزگەرتۋ دەپ شەشكەندەرى دە جانتالاس ۇستىندەگى ارەكەت ەدى.
بۇگىنگى مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى 1930 جىلدارى جاپپاي ءان «سوتتالىپ» جاتقان كەزدە, بەلگىلى اقىنداردىڭ قولىمەن حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان اندەردىڭ ءسوزىن جاڭا زامانعا لايىقتاپ قايتا جازىپ شىققانىن ايتادى. يسا بايزاقوۆتىڭ «نازقوڭىردى», ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جەتىسۋ ءاندەرىن قايتا جازعانى تۋرالى دەرەك بۇل كۇندە ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. بۇل ارينە, جاقسى ءاننىڭ مۇلدە جوق بولىپ كەتۋىنەن گورى رۋحاني يگىلىككە اينالۋى جولىنداعى ۇلكەن ولجا بولاتىن. جالپى, ورايى كەلىپ تۇرعاندا, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءانىنىڭ جۇيەلەنىپ, جەتىلۋى جولىندا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءوز بايقاعانى مەن بىلگەنىن بايىپتى تۇردە زەرتتەگەن ءىرى عالىمداردىڭ ءبىرى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زەينۇر قوسپاقوۆتىڭ ءوزى بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ارقا ءانىنىڭ كورنەكتى وكىلى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ورىنداعان «قاناتتالدى» ءانى تۋرالى كەزىندە حابيبا اپامىز مىنانداي قىزىق دەرەك ايتقان ەدى. دارابوز ءانشى ءسۇيىپ سالعان «قاناتتالدى» ءانىنىڭ سوڭىنا كگب مىقتاپ ءتۇسىپ, ءبىر جىل بويى جەزتاڭداي ءانشىنى تەرگەۋگە سۇيرەلەپ, تىنىشتىق بەرمەيدى. «نەگە قانات تالادى؟» «كىمنىڭ قاناتى تالدى – سوۆەت وكىمەتىنىڭ قاناتى ما تالعان؟», «سەن بۇل ءاندى ورىنداۋ ارقىلى نە ايتقىڭ كەلىپ ءجۇر؟» دەپ ءانشىنى ابدەن اۋرە-سارساڭعا سالادى. ءماتىن «مۇرتى» باسىلىپ, «ءتيىپ كەتەتىن» تۇسىن الىپ تاستاپ, جاڭا زامانعا ساي يكەمدەلىپ جازىلعان سوزىمەن ورىنداپ جۇرگەندە جەزتاڭداي ءانشىنىڭ كورگەن قۇقايى وسى بولسا, وندا «اق قاشىپ, قىزىل قۋعان» زاماندا تۋعان ءان تورەسىن ءتول سوزىمەن ورىنداعاندا نە بولاتىنىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءماتىنى وزگەرىپ كەتكەن ءان جىلدار بويى الدىمەن ومىردە بولعان-بولماعانى بەلگىسىز سەيىتجان سالدىكى, سوڭىنان ءساتماعانبەتتىكى دەپ ءجۇرىپ, اقىرى ءوز تاعدىرىن ءوزى بولجاعانداي بولعان «قاناتتالدى» ءانى تاعى دا تارتىسقا تۇسە كەلە, قاناتى راسىمەن دە تالىپ بارىپ مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ءانى دەپ تانىلدى.
اتىلىپ كەتكەن الاش اقىندارى اقتالعاننان كەيىن سوتتالعان اندەردىڭ ىشىندە ماعجاننىڭ دا ءانى بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ, «بارىنەن دە سەن سۇلۋ» جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي ماقسۇتبەك مايشەكيندىكى ەمەس, ماعجاننىڭ ءانى دەپ ءبىراۋىزدان مويىندالدى. كەزىندە ايتۋعا تىيىم سالىنعان اندەردىڭ اۆتورلىعىن كەيىن اقتالعان الاش ارىستارىنىڭ باسىنا ءۇيىپ-توگىپ بەرە سالۋعا مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ كوپشىلىگى قارسى ەكەنىن, مۇنى اسىرا ءسىلتەۋ دەپ باعالايتىنىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ماسەلەن, قايتقان اندەردىڭ قاتارىنداعى «اققۇم» مەن «قاراگوز» اندەرىن احمەت بايتۇرسىنوۆتىكى دەپ اتالا باستاعانىن قولدامايتىنداردىڭ قارسى تاراپقا ايتار ءوز ءۋاجى بار. بۇل اندەردى باسى ءبۇتىن ا.بايتۇرسىنوۆقا بەرە سالۋ ءۇشىن بۇلتارتپاس دالەل كەرەك. سەبەبى قانداي ءاندى دە ناقتى ءبىر اۆتورعا تەلۋ ءۇشىن ونىڭ عىلىمي نەگىزى بولۋى ءتيىس. «ءسوزىن باسقا ادام, ءانىن باسقا ادام جازاتىن بۇگىنگى كۇننىڭ مۋزىكاسى سياقتى ەمەس, ول كەزەڭدەگى اندەردىڭ ءانىن دە, ءسوزىن دە ءبىر-اق ادام شىعارعان. دۇنيەگە جاقسى ءبىر ءان كەلسە, ونىڭ جالعاسى دا بولۋى كەرەك ەدى. جاقۇتتاي جارقىراعان ءاننىڭ ارعى جاعىندا جىلتىراعان سونداي ەكى-ءۇش ءان قايتسە تۇرادى, جاقسى كومپوزيتوردىڭ جالعىز-جارىم انمەن شەكتەلىپ قالۋى مۇمكىن ەمەس» دەيتىن ءداستۇرلى ونەردىڭ وكىلدەرى دە جوق ەمەس.
مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى كوبىندە 1925 جىلى شىققان «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانىن» جانە 1931 جىلى شىققان «قازاقتىڭ 500 ءانى, كۇيى» جيناعىن جۇيەلەپ, مۋزىكا ەتنوگرافياسى مەن ءان مۇرامىزدى جيناقتاعان ا.زاتاەۆيچ پەن ب.ەرزاكوۆيچكە جۇگىنەدى. ال ولاردىڭ بىردە-ءبىر جازبالارىندا «ا.بايتۇرسىنوۆتان وسىنداي ءان قالدى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ كەزدەسپەيتىنىن, ونداي دەرەكتىڭ اتالمايتىنىن الدىمەن كولدەنەڭ تارتادى. ا.زاتاەۆيچ ا.بايتۇرسىنوۆپەن ومىردە ءبىرنەشە رەت كەزدەسە تۇرىپ, «اققۇم» مەن «قاراگوز» تۋرالى ءسوز قوزعاماۋى, بۇل ەكى ءاننىڭ انىق احمەتتىكى ەكەنىن بىلە تۇرا, ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتپەۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. سول كەزدەسۋلەردە ا.بايتۇرسىنوۆ زاتاەۆيچكە 40-قا جۋىق ءان بەرەدى. احمەتتى «جەتكىزۋشى» دەپ كورسەتكەن ول ءاندەردىڭ ءبارى دە جيناققا ەنگىزىلەدى. بۇل جيناققا ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, ءسابيت دونەنتاەۆتارمەن بىرگە, تاۋ-تاستى كەزىپ, كەن ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن گەولوگ قانىش ءساتباەۆتىڭ ءوزى 30 ءان ۇسىنعان. ۇسىنىلعان اندەردىڭ كوپشىلىگى – نۇسقالار. سوندا عوي زاتاەۆيچتىڭ: «ءيا, شەكسىز تەڭىزدەي قازاق ءان تۆورچەستۆوسىنىڭ ىشىنەن قايسىسى نەگىزگى, قايسىسى ۆاريانت ەكەنىن قالاي اجىراتا الاسىڭ» دەپ حالىق اندەرىنىڭ كوپ تۇرگە بولىنەتىنىنە باسىن شايقاپ, تاڭىرقاي جازعانى.
جەتىسۋ اندەرىنىڭ زەرتتەۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلىنان اداسقان اندەر تۋرالى سۇراعانىمىزدا, كوكەيىن كەرنەپ, ىشىنە سىيماي جۇرگەن ماسەلەنىڭ تىڭ قىرىن تۇيدەك-ءتۇيدەگىمەن تارقاتا جونەلدى. «اۆتورىمەن قوسا «سوتتالىپ» كەتكەن اندەر ەڭ الدىمەن قاپەز بايعابىلوۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا مولىنان ۇشىراسادى. ءبىر ءتاۋىرى, قاپەز اقتالعاندا, اندەرى دە قوسا اقتالىپ, وزىنە قايتتى. ايتۋعا تىيىم سالعان اۆتورلاردىڭ ءبىرى – سادىقوجا موشان ۇلى. ايتىلمايتىن سەبەبى, كامپەسكە كەزىندە ونىڭ قىتايعا ءوتىپ كەتكەنى جانە اندەرىن ايتۋشىلارعا قوعامدا تەرىس كوزقاراستىڭ قالىپتاسقانى. سادىقوجا كەيىننەن قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىنا ەندى, بىراق وسى جيناققا ونىڭ «بەكزاتىم-اي» ءانى ەنبەي قالدى. سەبەبى ءستيلى, مانەرى, ورىندالۋى جاعىنان سادىقوجانىڭ انىنە كەلىپ تۇر دەگەن «بەكزاتىم-اي», حالىق ءانى ەسەبىندە ەل ىشىنە كەڭ تاراپ كەتكەن. ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, سونداعى وتىرىستاردىڭ بىرىندە سادىقوجانىڭ ءانى ەكەنى دالەلدەنگەنىمەن, «كەكىلىن كەسكەن كەر اتىم-اي, كىشكەنتايدان وسكەن بەكزاتىم-اي» دەگەن بەلگىلى ءان حالىق ءانى بولىپ كەتتى عوي, قوزعاماي-اق قويايىق, ءالى دە ۋاقىتىن كۇتەيىك» دەپ «جىلى جاۋىپ» قويعان بولاتىن. جانىبەك كارمەنوۆ ءاندى يەسىنە قايتارعىسى كەلدى-اق, امال نە, ول ويى مىسى دا, مانسابى دا باسىم اعالاردىڭ قولداۋىنا يە بولا المادى». س.مەدەۋبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ءالى كۇنگە ىزدەۋشىسىن, ايتۋشىسىن كۇتىپ جۇرگەن تاعدىرلى اندەر – جاعىپەردىنىڭ ءانى. پاتشالىق وتارلاۋعا قارسى شىققان شالتاباي الپار ۇلىنىڭ, كەڭەس وكىمەتىمەن وشتەسىپ كەتكەن رىسكەلدى ساۋدان ۇلىنىڭ ءبىراز اندەرىنىڭ ءالى كۇنگە «حالىق ءانى» بولىپ شىرقالىپ كەلە جاتۋى شىمبايعا باتادى-اق.
ءبىر كەزدە جوسپارلى ءتۇردە جۇزەگە اسىرىلعان بۇرمالاۋشىلىق ەندى ءجۇردىم-باردىم قاراعان جۇيەسىزدىككە ۇرىنسا, حالىق مۇراسى شىن قياناتقا ۇشىرايدى. ساياساتتىڭ سالقىنىمەن «سورى قايناپ سوتتالعان» اندەر اقتالىپ شىعۋ ءۇشىن قازاقستاندا قالىپتاسقان ءداستۇرلى ءاننىڭ ءتورت مەكتەبى شاكىرت دايىنداۋدا وسى ماسەلەگە شيراق قاراپ, قۇلاققا جات مايرانىڭ «بوزبالانى تارتاتىن ماگنيتى», ءبىرجاننىڭ «ون ەكى ۆزۆودى», اقان سەرىنىڭ «گارمونياسى», بالۋان شولاقتىڭ «ءيىس ماي, ودەكولونى» سياقتى تىركەستەرگە «وسى قالاي ءوزى؟» دەپ وي كوزىمەن قاراۋعا ءۇيرەتسە دەيسىڭ. ءان ۇلگىلەرىنىڭ مازمۇندىق, تاقىرىپتىق, مۋزىكالىق قۇرىلىسىن زەرتتەي وتىرىپ, ولشەم, ىرعاق, پىشىنىنە قاراي ءان اۆتورىن انىقتاۋ, ولاردىڭ اتىن جۇرتقا تانىستىرىپ, شىعارماشىلىعىن تەرەڭ زەردەلەۋ, عىلىمي دارەجەگە كوتەرۋ – مۋزىكاتانۋشى ماماندارىمىزدىڭ الدىنداعى ارداقتى بورىشى بولسا كەرەك.
الماتى