الەمدىك تاجىريبەدە تۋريزمنەن تۇسكەن تابىسپەن عانا كۇن كورىپ وتىرعان ەلدەر بار. ونى بىلاي قويعاندا, دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ دەرەگى بويىنشا, الەمدىك جالپى ءونىمنىڭ وننان ءبىر بولىگىن, حالىقارالىق ينۆەستيتسيانىڭ 10 پايىزىن تۋريزم قامتاماسىز ەتەدى ەكەن. الەمدىك وندىرىستەگى ءاربىر توعىزىنشى جۇمىس ورنى دا وسى سالانىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى كورىنەدى. سوندىقتان دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى كوزدەيتىن قازاقستاندا تۋريزمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور.
ءتورت يمپەريانىڭ استاناسى
تۋريزم نىسانى – ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى كيەلى ورىندار مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر. قازاقستان وسى اتالعان قوس قۇندىلىقتان دا كەندە ەمەس. سونىڭ ىشىندە ورتاعاسىرلىق تاريحي قالالاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ولاردىڭ كوپشىلىگى وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس ءوڭىرلەردە ورنالاسقان. سونداي ءىرى تاريحي ماڭىزى بار قالانىڭ ءبىرى – سىعاناق. ارحەولوگتەردىڭ دالەلدەۋىنشە, قالانىڭ تاريحى VI عاسىردان باستاۋ العان. قالا تۋرالى العاشقى جازبا دەرەكتەر «حۋدۋد ال-الەم» اتتى تاريحي-گەوگرافيالىق ەڭبەكتە كەزدەسەدى. مۇنان ءارى تەرەڭ تاريحىن تىزبەكتەمەيىن, ءبىر عانا اقيقاتى, سىعاناق – ءتورت بىردەي يمپەريانىڭ (قىپشاق حاندىعى, التىن وردا, كوك وردا, قازاق حاندىعى) استاناسى بولعان شەجىرەلى شاھار. بۇل قالانىڭ ورنى قازىرگى قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ سۋناق اتا اۋىلىنا 1 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. 2000 جىلدىق تاريحى بار سىعاناق يۋنەسكو ءدۇنيەجۇزىلىك مۇراسىنىڭ الدىن الا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. وسى ءبىر اۋىلعا, انىعى شاھاردى كورۋگە كەلەتىن تۋريستەر سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە, ارحەولوگتەر, حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەر, عالىمدار, تاريحي تاقىرىپتى, ءتۋريزمدى جازاتىن جۋرناليستەر قاتارى دا كوپ. ولاي بولسا, كىشكەنتاي عانا اۋىل ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عانا ەمەس, كورشى ەلدەردەن, بولاشاقتا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان, شەتەلدەن تۋريستەر تارتاتىن تاريحي ماڭىزى بولا تۇرا نەگە توقىراپ تۇر, نە كەدەرگى؟ مۇنداي سالماقتى سۇراققا مەنىڭ زەرتتەۋىمدە تۇشىمدى 4 جاۋاپ بار. ونىڭ العاشقىسى, لايىقتى قولداۋ كورسەتىلمەي كەلە جاتقانىندا. ەكىنشى ءارى ەڭ ماڭىزدى سەبەبى – اۋىلدىڭ اتى تۋريستەردى تارتۋ اياسىن تارىلتۋىندا. ۇشىنشىدەن, تۋريستىك سەرۆيستىڭ جوقتىعىندا. جانە سوڭعىسى, ناسيحات جۇمىستارىنىڭ جۇيەسىزدىگى نەمەسە تاپشىلىعى. تارقاتىپ كورەيىك.
تاريحي ادىلدىكتىڭ ورناۋىن سۇراپ ءجۇر
1.ءبىر عانا مىسال, ءالى كۇنگە كونە شاھاردىڭ ورنى بار اۋىلدا مۋزەي جوق. بۇل – مەملەكەتتىك تۇرعىدا لايىقتى كوڭىل ءبولىنىپ, ىسكە اسىرۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. 2016 جىلى عانا «سىعاناق تاريحي-ءمادەني قورىق-مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, 2017 جىلى 18 مامىر – حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنىنە وراي ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسى اياسىندا «سىعاناق تاريحى» مۋزەيى اشىلعان. بىراق مۇنىڭ ءبارى قالا ورنىنان 45 شاقىرىم جەردەگى اۋداندا ورنالاسقان. ال تۋريستەر قالانى كورۋگە كەلەدى, شاھاردىڭ ورنىن تاماشالايدى, سوندا ونان تابىلعان تاريحي قۇندى جادىگەرلەرىمىزدى كورۋدى قالايدى. ول سول شاھاردىڭ ورنىندا, سول اۋىلدا بولۋى كەرەك. بۇدان بولەك, كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىرەتىنى, كەمى 10-15 عاسىرلىق تاريحقا دەگەن نەمقۇرايلىق بار. اۋدانداعى جوعارىدا اتالعان قوعامدىق بىرلەستىك ءتوراعاسى ر.اماندىقوۆ ارحەولوگتەردىڭ قازعان جەرلەرى ارنايى قورشاۋعا الىنباعاندىقتان, جايىلىپ جۇرگەن مالدار پانالايتىن جەرلەرگە اينالعانىن ايتقان ەدى. اۋىل اكىمى ونىڭ وسى جاقىندا عانا قورشالعانىن جەتكىزدى. شەتەلدەردى ارالاعاندا كونە قالا ورىندارىن بىرنەشە شاقىرىم قورشاپ قويعانىن, وعان جاي, رۇقساتى جوق ادامداردىڭ كىرە المايتىنىنا كۋا بولعانبىز. وسىدان سوڭ بىزدەگى جايباسارلىققا قايران قالاسىز. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, 2018 جىلعا دەيىن قانشاما قازىلعان ورىندار مالداردىڭ تۇياعىنا تاپتالدى.
2. ال سىعاناقتىڭ تانىلۋىنا جانە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعانى – ونىڭ سۋناق اتا بولىپ اتالۋىندا. اۋىل تۇرعىندارى تاريحي شاھاردى كورۋگە كەلگەن ساياحاتشىلار مەن قوناقتاردىڭ رۋعا بايلانىستى اتالعان دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاستىراتىنىن ايتىپ, ون جىلدان بەرى تاريحي ادىلدىكتىڭ ورناۋىن سۇراپ ءجۇر. فاراب قالاسىنىڭ قۇرمەتىنە ءابۋ ناسىر بابامىزدىڭ ءال-فارابي اتالعانىنداي, سىعاناقتى مەكەندەگەن اقىن, عۇلاما ھىساميددين ءال-سىعاناقي دا ءوز ەسىم-سويىنا سۇيىكتى شاھارىنىڭ اتىن ءتىركەگەن. وسىدان-اق ونىڭ تاريحي اتاۋى سىعاناق ەكەنىن جازباي تانۋعا بولادى. ال نەگە اۋىلدىڭ اتى بۇرا تارتىلىپ جۇرگەنىنە كەلسەك, ءبىر دەرەك بوي كوتەرەدى: قازاق كەلىندەرى ات تەرگەۋ ءداستۇرى بويىنشا, قايىن جۇرتىنداعى اتا-باباسىنىڭ ەسىمىن تۋرا ايتپاي, «سىعاناق اتانى» «سۋناق اتا» دەگەن كورىنەدى. سول سەبەپتى وسىلاي بۇرمالانىپ جەتكەن.
اۋىل اكىمى ەلدەگى حالىقتىڭ تاريحي اتىن قايتارۋدى تالايدان بەرى كوتەرىپ كەلە جاتقانىن, قازىر دە 100 پايىز قولداۋعا دايىن ەكەنىن ايتادى. كوپ جىلداردان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتسا دا, تاريحي ادىلدىككە قول جەتكىزە الماۋىنا ەكى سەبەپ بار ەكەن. ونىڭ ءبىرى ءموراتوريدىڭ جاريالانۋى بولسا, ەكىنشىسى, اعايىنگەرشىلىك. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر اعايىندار ءوز باباسى جەرلەنگەن جەردىڭ رۋ اتىمەن تۇرا بەرگەنىن قالايدى. بۇل جەردە جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اتىن سىعاناق اۋدانى ەتىپ وزگەرتىپ, اۋدان ورتالىعىن جاڭاقورعان اتاۋىمەن قالدىرۋ – رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلە. مۇنداي تاجىريبە تۇركىستان وبلىسىنداعى ءشاۋىلدىر اۋدانىنا قاتىستى بولعان. اۋدان اتاۋىن وسى وڭىردەگى ورتاعاسىرلىق وتىرار قالاسىمەن الماستىرىپ, اۋدان ورتالىعىنىڭ تاريحي اتى ءشاۋىلدىر ەتىپ قالدىرىلعان. ارينە, اۋدانعا اتىن بەرۋگە ءابدەن لايىق, دەگەنمەن ساۋران شاھارىنىڭ ورنىنداعى اۋىلعا سول ساۋراننىڭ ءوز اتى بەرىلگەندەي, سىعاناق اتى ءوزى ورنالاسقان اۋىلعا بەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان وكرۋگ اتىن قالدىرىپ, اۋىلدىڭ اتىن سىعاناققا بەرگەن دە دۇرىس. سوندا شىنىمەن تاريحي ءادىلدىك ورنايدى. ەلدىك, ۇلتتىق, قوعامدىق مۇددە ءاردايىم ءبىر قاۋىمداستىق قالاۋىنان بيىك تۇرۋى ءتيىس.
تاريحي اتاۋ كۇرە جولدىڭ بويىنداعى باتىس ەۋروپادان شىعىپ, باتىس قىتايعا جول تارتقان كەز كەلگەن شەتەلدىكتى ەلەڭ ەتكىزەتىنى ءسوزسىز. سەبەبى اۋىلدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايى دا تۋريزمگە سۇرانىپ تۇر, ول ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ەكس-پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ قىزىلوردا وبلىسىنا ساپارىندا سىعاناققا باردى. تاريحي جەرگە تابانى تيگەن ساتتە ول: «سىعاناق – قىپشاق حاندىعىنا وردا بولعان كيەلى, شەجىرەلى شاھار. ونىڭ تاريحي اتاۋى قالانىڭ ورنى ساقتالعان اۋىلعا بەرىلۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن.
«اتتەگەن-اي!» دەگىزگەن
3.ءۇشىنشى كەدەرگى – ينفراقۇرىلىم. تۋريستىك ايماق ءسوزسىز اباتتاندىرىلىپ, سۋ, جارىق, جول بولۋى كەرەك. الايدا, ماسەلە مۇنىمەن شەشىلىپ قالمايدى, وندا تۋريستەرگە كورسەتىلەتىن ساپالى قىزمەت بولۋى كەرەك. كەلگەن قوناقتاردى, ساياحاتشىلاردى شاھار جانىندا, قازبا ورنىندا كەمى 2-3 كۇن ۇستاۋعا جاعداي جاسالۋى قاجەت. ول ءۇشىن قىستا جىلى, جازدا سالقىن, تاريحي ورنىنان ءارى كەتسە 60 مەتردەي جەردە ءۇي-جايلار سالىنۋى قاجەت. قالا ورنالاسقان تاس جولدىڭ بويىندا جالعىز قوناقۇي بار, بىراق بۇل جەتكىلىكسىز جانە سەرۆيسى ساپاسىز.
4. وتكەن جىلى 130 جىلدىق تاريحى بار, اتاقتى «National Geographic» جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس بەلدەۋىن باسىپ ءوتىپ, ءوزبەكستانعا ءوتتى. سول ساپارىندا ساياحاتشى-جۋرناليست ماڭعىستاۋ ايماعىنداعى ورىنداردى قالامىنا ارقاۋ ەتتى. ال ءبىز وسى كەزەكتە تاماشا ءارى تاريحي ءمۇمكىندىكتەن قالىس قالدىق. «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىن دۇنيە. ويتكەنى ول – كىشكەنتاي عانا اۋىلداعى كونە شاھاردى الەمدىك ارەناعا شىعارۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. بۇعان قوسا, كوڭىلىمىزدى كونشىتىپ, جانعا دەمەۋ بولاتىن ەلىشىلىك ناسيحاتتىڭ ءوزى كەمشىن. ىشكى ءتۋريزمدى ناسيحاتتاۋدا باق-تىڭ جۇيەلى جۇمىسى جوقتىڭ قاسى. تام-تۇمداپ قانا بار. ال سىعاناققا كەلەر بولساق, توعىز جولدىڭ تورابى, قانشاما حانداردىڭ تابانى تيگەن توپىراق, تەڭگە سوعىلعان تاريحي قالا تۋرالى وسى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر تەرەڭ زەرتتەلگەن دەرەكتى فيلم جوق. بۇل تۇستا وبلىستىق «قازاقستان – قىزىلوردا» تەلەارناسىنىڭ زور ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءبىر عانا سىعاناققا بىرنەشە حابار ارناعان. الايدا, بۇل سول ايماقتىڭ اينالاسىنان ءارى اسپاي تۇر. ال مۇنداي كيەلى دە تاريحي ورىنعا بىرنەشە سەريالى دەرەكتى فيلم ارناۋ قاجەت. ونى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەملەكەتتىك دارەجەدە قولعا العانى ابزال. ەگەر وسىعان دەيىنگى بارلىق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلىپ, تۋريستەر تارتىلاتىن ورىنعا اينالسا, بۇدان بولەك تاعى ءبىر ماسەلە ءوز شەشىمىن تابار ەدى. ول – گيد ماسەلەسى. بۇل ءتۋريزمنىڭ دامۋىنداعى نەگىزگى كىلتتەردىڭ ءبىرى سانالادى. ءويتكەنى قالانى كورۋگە كەلگەن كەز كەلگەن قوناق نەمەسە ساياحاتشى ءوز ورتاسىنا, ەلىنە بارعاندا تامسانىپ ايتاتىن اقپارات الىپ قايتۋى قاجەت. ول ءوز كەزەگىندە تۋريستەردى تارتۋعا ىقپال ەتەدى.
مۇرات باقتيار ۇلى,
سەنات دەپۋتاتى