– 1959 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە اباي اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى سەكرەتارى بولىپ سايلاندىم. سوعان بايلانىستى وتباسىممەن قاراۋىلعا كوشىپ كەلدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ارعىنبەك اعا. – ەلگە سول كەزدەرى ءجيى كەلە باستاعان احات اعامەن العاش كورىسىپ, تانىسقانىم ءالى جادىمدا. سول ساتتە اعامىزبەن كەزدەسىپ, شاكارىم تۋرالى نە ءبىلەتىنىمدى الدىنا جايىپ سالىپ, اقتارىلا اڭگىمەلەستىك. سونداعى احات اعامنىڭ ماعان «...جاپ-جاس بولىپ, وسىنشاما ويلى ولەڭدەرگە قالاي قۇمار بولىپ ءجۇرسىڭ...؟» دەپ جىلى لەبىزىن بىلدىرگەنى ەسىمنەن كەتپەيدى. ءارى مەنىڭ اندەردى نوتاعا تۇسىرە الاتىن قابىلەتىمدى بايقاپ قالىپ, ءتىپتى جاقىن تارتىپ كەتتى. احات اعامنىڭ اكەسى شاكارىمنىڭ اقتالىپ شىعۋداعى جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورە الماعانى وكىنىشتى-اق.
ارعىنبەك اعا وسى جەرگە كەلگەن كەزدە توقتاپ, پارلاپ كەتكەن كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتتى.
– ەگەر كەنجە ۇلى احات اعام بولماسا, كەيىنگى ۇرپاققا شاكارىم شىعارمالارى قاز-قالپىندا جەتپەس تە ەدى, – دەدى سوسىن ارعىنبەك اعا ويلى جۇزبەن ءسوزىن جالعاپ, ءشاكارىمدى اقتاۋ جولىندا ول اكەسىنىڭ 6 ۇلىنان قالعان جالعىز تۇياعى رەتىندە بۇكىل عۇمىرىن ارنادى.
احات اعا ءوز باسىنىڭ العاش 5 جىلعا ايدالۋ, سوتتالۋ مەرزىمى ءبىتكەن 1935 جىلدان باستاپ اكەسىن اقتاپ, مۇراسىن جيناۋمەن شۇعىلدانىپتى. 1937 جىلى ەكىنشى رەت سوتتالىپ, 1939 جىلى اقتالىپ شىققاننان كەيىن دە بۇل ءىسىن تالماي جۇرگىزگەن. كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمدەرىنە ءبىرنەشە رەت اكەسى شاكارىمنىڭ جازىقسىز ەكەنىن دالەلدەپ, ءوتىنىش-ارىز جازادى. سونىڭ ناتيجەسى 1958 جىلدىڭ 29 قازانىندا كسرو باس پروكۋراتۋراسىنىڭ «ۆ سۆيازي س نەدوكازاننوستيۋ وبۆينەني رەابيليتيروۆات شاكاريما كۋدايبەرديەۆا» دەگەن شەشىمى بولىپ تابىلادى. بۇل شەشىم احات اعانىڭ الماتىداعى «اۋەزوۆ كوشەسى, 77» مەكەن-جايىنا جولدانعان.
الدىمەن جوعارىدا ايتىلعان, ارعىنبەك اعا ءومىر باقي ساقتاپ ءجۇرەتىن «قازاق ادەبيەتىنە» شاكارىمنىڭ سۋرەتىمەن سەگىز ولەڭىن باستىرتىپ, شاكارىمدى تانىتۋدى باستايدى. ودان كەيىن 1961 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ اياعىندا اباي اۋدانىنا كەلىپ, شىڭعىستاۋدىڭ سىرتىنداعى قۇرقۇدىقتا جاتقان اكەسىنىڭ سۇيەگىن, 30 جىلدان كەيىن قازىپ الىپ, جيدەبايداعى اباي زيراتىنىڭ جانىنا جەرلەپ, جانازاسىن شىعارتادى. كوپتىڭ الدىندا ارۋلاپ قويۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋى – پەرزەنتتىڭ اسقان ەرلىگى ەدى, – دەيدى كۇرسىنگەن ارعىنبەك اعا.
– شاكارىم 1958 جىلدىڭ سوڭىندا اقتالدى, دەسەك تە وعان قارسى بولعانداردىڭ ول كەزدە كوزى ءتىرى ەمەس پە ەدى؟! ولار قالاي تىنىش وتىردى؟ – دەگەن سۇراق قويدىق ارعىنبەك اعاعا.
– ول راس, ماسكەۋدەن جەتكەن اقتالعانى تۋرالى ارنايى شەشىمگە قارسى بولىپ دۇرلىگە كوتەرىلگەن ابزال قاراسارتوۆ باستاتقان قاستاندىققا قاتىسۋشىلار ايىلدارىن جيمادى. بىراق, ولاردىڭ ءوز قىلمىستارىن جاسىرۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان ايقايلارىن حالىق كەرەك قىلمادى. 1960 جىلدارى احات اعا ۇستازدىق ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان سوڭ, جيدەبايدىڭ باسىنا كوشىپ كەلىپ, اباي مۇراجايىنىڭ شىراقشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن ەدى. تاعى دا ساقتىقپەن, ەشكىمدى قاسىنا الماي, اكەسىنىڭ زيراتىنا سيليكات كىرپىشتەن ساندىقشا تۇرعىزدى, ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتى. 1976 جىلى جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا بايلانىستى, سەمەي قالاسىنا ءباتىش شەشەمىز ەكەۋى كوشىپ كەلدى. ۇكىمەت باسشىلارى قامقور بولىپ, ورتالىقتان ەكى بولمەلى پاتەر بەردى. جيدەبايداعى قىزمەتىن ەندى ول سەمەيدەگى اباي مۇراجايىندا جالعاستىردى.
– ارعىنبەك اعا, بۇگىندە ءشاكارىمدى «مەن اقتادىم» دەپ تالاسۋشىلار كوپ, وسىعان جالعىز ءتىرى كۋاگەر رەتىندە نە ءۋاج ايتاسىز؟
– شاكارىمدى اقتاۋدىڭ احات اعادان كەيىنگى ارەكەتتەرى مەن امالدارى اباي اۋدانىندا تولاسسىز جۇرە باستادى. شەشىم كەلگەن سوڭ, ابزال قاراسارتوۆ باستاتقان قارسىلىقتان سوڭ ءبىراز ۇنسىزدىك ورىن الدى. ءبىراق ول ۇزاققا بارمادى. ەل تىنىش جاتپادى. 1962 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ كارىم نۇرباەۆ اعامىز كەلگەن. سول جىلدىڭ قينۋار (قاڭتار دەگەنى) ايىنان مەن سەمەي وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىندە بولدىم. كارىم اعامىز سەمەيگە كەلىسىمەن اباي اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەتىمدى جالعاستىرۋىمدى ۇسىندى. وعان كەلىستىم, ءسويتىپ 25 مامىر كۇنى پلەنۋمدا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ سايلاندىم. اۋداننىڭ جاڭا باسشىسى كارىم نۇرباەۆ شاكارىمگە قاتىستى ءىستى وبلىس, رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ الدىنا قويىپ, اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ تىلەك-تالاپتارىن ورىنداۋعا كىرىستى. ەل ازاماتتارىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, ونىڭ جوسپارلى تۇردە جۇمىس ىستەۋىن ۇيعاردى. كوميسسيا 1962 جىلدىڭ تامىز ايىندا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋىن باستادى.
– كوميسسيادا سىزبەن بىرگە بولعان باسقا التى ادام كىمدەر, وسىلاردى ناقتى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– شاكارىمدى اقتاۋعا قاتىسقان جيىنى 7 ادامنان تۇراتىن كوميسسيانىڭ قۇرامىندا مىنا ادامدار بولدى. ساقتاي بيعوزين – ماماندىعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى. سول جىلى اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولاتىن. مىنەزگە بايىپتى ساقتاي اعامىزدىڭ سول جىلداردا جاسى وتىزدىڭ ىشىندە ەدى. كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ ساكەڭ تاعايىندالدى. ءباتتاش سىدىقوۆ – اۋدان ورتالىعى قاراۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى اباي كولحوزى توراعاسىنىڭ ساياسي-تاربيە جونىندەگى ورىنباسارى. ءۇشىنشى ادام كامەن ورازالين – بىرنەشە كىتابى جارىق كورگەن, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, مايدانداستارى تۋرالى جازعان «جەكسەن» پوۆەسى بار. كامەن اعامىزدىڭ دا جاس مولشەرى 40 جاستى ەركىن وراپ العان كەز. بالتاقاي تولعانباەۆ – ەلدىڭ, جەردىڭ جايىن جەتىك بىلەتىن, شەجىرەلى قارت. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قادىرمەندى دوسى. سول جىلدارى جاسى دا 60-تىڭ جۋان ىشىندە دەۋگە بولادى. اسەمحان سليامحانوۆ اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتى پارتيا كابينەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن. مىنەزى اسا بيازى, اشىق ءوڭدى, اسا ۇقىپتى ادام ەدى. ءدىنسىلام جانۇزاقوۆ – اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشى قىزمەتىن اتقاردى. اسا ءبىلىمدى, ءمادەنيەتتى, جىبەك مىنەزدى, ءىسكەر ازامات ەدى. جەتىنشى ادام مەن ءوزىم باستاۋىش مەكتەپتىڭ جانە ءان-كۇي ءپانىنىڭ مۇعالىمىمىن, سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ورىس ءتىلى جانە ورىس ادەبيەتى فاكۋلتەتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا سىرتتاي وقيمىن. بۇل 1962-1963 جىلدارداعى وقيعا.
– ماماندىقتارى مەن قىزمەتتەرىنە قاراساق, بۇلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني بەسەۋى ادەبيەتشىلەر مەن قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى ەكەن.
– كوميسسياداعىلاردىڭ ەڭ كىشىسى مەن, جاسىم 26-27-گە كەلگەن, قولىمداعى ءوزىمشە تىربانىپ جيناعان شاكارىم مۇراسىنىڭ كوشىرمەلەرى دە اجەپتاۋىر ەدى. كوميسسيا ءتورت اي ءىشىندە شاكارىم تۋرالى ءۇش جۇزدەي اداممەن اڭگىمەلەسىپ, كوزىقاراقتى وتىزدان ارتىق ادامنان تۇسىنىك جيناپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كابينەت مەڭگەرۋشىسى اسەمحان اعامىزعا تاپسىرىپ وتىردىق. ول كىسى اباي اۋداندىق سوۆەتى اتقارۋ كوميتەتى مەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءتورت-بەس ماشينكاسىنا ءبىزدىڭ اكەپ تاپسىرعان قاعازدارىمىزدى رەداكتسيالاپ, باستىرىپ وتىردى.
ارعىنبەك اعانىڭ ايتۋىنشا, اباي اۋدانىنداعى قۇندىزدى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايعانشا بازارباەۆا شاكارىمنىڭ ۇلگىسىمەن تىماق تىگۋدى, سىرماق ويۋ مەن كيىم تىگۋدى مەڭگەرىپ الادى. مىسالى, شاكارىم ۇلگىسى بويىنشا تىماقتى ءتورت وزەكتى, قۇلاقتارى ىقشام, جاعاعا تيمەيتىندەي ەتىپ تىگەتىن بولىپتى. بۇل ونەرپاز اپامىز 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى وسى ونەرىن جالعاستىرعان ەكەن. سول جىلدارى جاسى 72-دەگى راحىم جاندىباەۆ ەسىمدى زەردەلى اقساقالدىڭ قىزىقتى اڭگىمەلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ جازىپ العان ەدىم, – دەيدى ارعىنبەك اعا.
– بۇل ارادا احات اعا ايتىپ وتىراتىن تاعى ءبىر اڭگىمە ويىما ورالىپ تۇرعانى, – دەدى ارعىنبەك اعا الىسقا كوز تىگىپ, سول 1960 جىلداردىڭ باسىندا ەلگە كەلگەن احات اعانى قۇربى-دوسى, قاسقابۇلاقتىڭ تۇرعىنى ۇبىعالي اقىناەۆ ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ, سىي-سياپات كورسەتەدى. ۇبىعاليدىڭ 1937 جىلدارى وتاسقان جۇبايى ساعيلا نەگىزىندە احات اعانىڭ العاشقى ماحابباتپەن قوسىلعان تۇڭعىش جۇبايى ەدى. ەكەۋى كەزدەسكەندە ۇبىعالي: «...مىنا ساندىقتىڭ ىشىندەگى اسىلىن مەن الىپ, ءوزى بوس قالدى. الامىن دەسەڭ وزىڭە قايتارايىن», دەپتى قالجىڭداپ. «ساندىق» دەپ ساعيلانى ايتقانى. ۇبىعالي اعامىزدىڭ ۇيىندەگى ساعيلا شەشەمىزدىڭ قولىنان سان جىلدار ءدام تاتىپ, اڭگىمەسىنە ءتانتى بولعان جاستاردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ساعيلا شەشەمىز, شاكارىمدەي اتاسىنا سان رەت ءوزىنىڭ كورسەتكەن ۇلگىسىمەن تاقيا تىگىپ بەرگەن. شاكارىمنىڭ بىزگە جەتكەن سۋرەتىندەگى تاقيانى وسى ساعيلا كەلىنى تىككەن. شاكارىم ويۋ ويۋدا, تاقيا, تىماق, سىرماق تىگۋ, اربا جاساۋ, تاعى باسقا قولونەرگە شەبەر ادام بولعان عوي. ساعيلا بىراق, 1937 جىلى احات اعا ۇستالىپ كەتكەن سوڭ, ۇبىعاليعا تۇرمىسقا شىعىپ, امان قالادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, اتاسى شاكارىم مۇراسىنا, ونەرىنە قاتىستى كوپ دۇنيەنى سارى التىنداي ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزىپ كەتەدى. ال احات اعام ءباتىش شەشەيگە ۇيلەنگەن.
– ارعىنبەك اعا, زامانىندا سول كوميسسيانىڭ ەڭ جاس مۇشەسى رەتىندە قانداي ىستەردىڭ باسىن قايىردىم, بۇگىنگى ۇرپاققا قانداي دۇنيەلەردى جەتكىزدىم دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ومىردەگى, ونەردەگى ۇستازىم ءشاكارىم ۇلى احات قۇدايبەرديەۆتىڭ باعىت-باعدارى, سىلتەگەن جولى ماعان شامشىراق بولدى. مەنىڭ جاستايىمنان مۋزىكا الەمىنە دەگەن اۋەستىگىم, اباي, شاكارىم اندەرىنىڭ حالىققا تارالۋىنا ىقپال ەتتى. سول 1960 جىلدىڭ قىسىندا العاش رەت احات اعامەن تانىسقانعا دەيىن, 1954 جىلى اباي ولەڭىنە جازعان «توتى قۇس ءتۇستى كوبەلەك» جانە «شىڭعىستاۋ» اتتى اندەرىم 1957 جىلى «ناشي پەسني» دەپ اتالاتىن سەمەي وبلىسى كومپوزيتورلارىنىڭ جيناعىنا ەندى. ەل ىشىندە بۇل اندەرىم كەڭىنەن تارالىپ, سازگەرلىك ونەرىممەن ايگىلى بولدىم. احات اعا نوتا بىلەتىن ساۋاتىمدى بايقاپ, سونى ءارى قاراي دامىتۋدى قالادى.
جوعارىدا ايتىلعان كوميسسيانىڭ دا تاپسىرماسى وسى تالابىما ساي ءوربىدى. ول ۋاقىتتاردا انشىلەردىڭ ايتقاندارىن جازىپ الاتىن ماگنيتافون قولىمىزدا جوق. تەك اندەردىڭ سوزدەرىن عانا جازىپ الۋعا مۇمكىندىگىمىز بولدى. ال بىزگە ايتىپ بەرگەن ءانشىنىڭ داۋىسىنان اندەردى نوتاعا ءتۇسىرۋ قيىننىڭ قيىنى عوي. نەبارى 3-4 ايدىڭ ءىشىندە ونىڭ بارىنە قالاي ۇلگەرە الاسىڭ؟ كوميسسيانىڭ تاپسىرماسى بويىنشا حالىق اقىنى شاكىر ابەنوۆ, قابىش كارىمقۇلوۆ جانە تاعى باسقالار شاكارىم اندەرىن جيناقتاپ, قاعاز بەتىنە تۇسىرۋىمە مۇمكىندىك جاسادى. ءوزىم اۋىل قاريالارىنان سوعىس جىلدارى, جاس كەزىمنەن ۇيرەنىپ العان شاكارىمنىڭ «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك», «كەتەرمىن, ارتىمدا ءسوز, ءانىم قالار» دەگەن ءانىن تولىقتاي تاپسىردىم. بۇل ارادا 15 جاسىنان شاكارىم اندەرىن ايتاتىن قابىش كارىمقۇلوۆتىڭ دا ەڭبەگى زور بولدى. سول جىلدارى الماتىدا تۇراتىن احات اعانىڭ تاپسىرۋىمەن, قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلورلىق لابوراتورياسىنىڭ اسقان سەرىكباەۆا باستاتقان قىزمەتكەرلەرى 1965 جىلى اباي اۋدانى «بىرلىك» سوۆحوزىندا تۇراتىن قابىشتى ىزدەپ تاۋىپ, ماگنيت تاسپاسىنا ول بىلەتىن شاكارىم اندەرىن جازىپ الدى. مىنە, وسى جيناقتا قابىش كارىمقۇلوۆ ورىنداعان: «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك», «جاڭا ويدان شىعارعان ءبىر بولەك بۇل ءان», «قورقىتتىڭ سارىنى», «قورقىت, قوجا حافيز تۇسىمە ەندى دە», «انادان العاش تۋعانىمدا», «سۇراعان جانعا سالەم ايت», «ويلادىم ءبىر ءسوز جازايىن دا», «مۇتىلعاننىڭ ءومىرى» سياقتى وننان استام ءان بار. ءبىزدىڭ كوميسسيا مۇشەلەرىنە قابىش ايتىپ بەرگەن اندەر دە وسىلار بولاتىن. شاكارىم دۇنيەدەن وزعاندا قۇرقۇدىقتا قالعان دەنەسىنە شىراقشى بولىپ, تاستان بەلگى قويىپ, احات اعاعا دا كورسەتىپ بەرگەن وسى – قابىش. اكەسى كارىمقۇلدى جانە شەشەسىن قايتىس بولعاندا وسى قۇرقۇدىقتىڭ ماڭىنا جەرلەپ, زيراتىن كوتەرگەن دە – وسى قابىش. ەل ىشىندە «حالىق جاۋىنىڭ» اندەرىن بار داۋىسىمەن ەشكىمنەن قورىقپاي, نەشە جىل بويى شىرقاعان دا – وسى قابىش. احات اعا زەينەتكەرلىك دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن, الماتىدان جيدەبايعا كوشىپ كەلگەن سوڭ, قابىشتى ءوز جانىنا كوشىرىپ الادى.
كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءتورت اي ىشىندە ىستەگەن جۇمىستارىنىڭ ەڭ باستىسى – ىزدەپ تاۋىپ, اڭگىمەلەسكەن ادامداردىڭ سوزدەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, قولدارىن قويدىرۋ نەمەسە ءوزدەرى جازىپ بەرگەن ەستەلىكتەردى جيناقتاپ باستىرۋ بولاتىن. ال ءار ءسويلەسكەن ادامنىڭ قولدارىنداعى ءشاكارىم كىتاپتارىن نەمەسە قيسسا-داستان, ولەڭ كوشىرمەلەرىن جيناپ الۋ مىندەتىمىزدە بولعان جوق, ءبىز ەڭ باستىسى شاكارىمدى تولىق اقتاۋعا جانتالاستىق.ونىڭ كىناسىز ەكەندىگىن دالەلدەۋگە تىرىستىق. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ بۇل جيناقتاعان دۇنيەلەرى ءوز قورلارىندا دا قالدى.
سول 1960 جىلدان بەرگى, ودان بۇرىنعى قاسقابۇلاقتاعى ۇلكەندەردىڭ اماناتى مەنىڭ بۇكىل ءومىرىمدى بيلەپ الدى. مىنە, مەنىڭ كوميسسيادا جاس بولسام دا اتقارعان شارۋالارىم.
راۋشان نۇعمانبەك,
«Egemen Qazaqstan»
سەمەي