ەڭبەك ميگرانتتارىنا جاڭاشا كوزقاراس قاجەت

ارينە نارىق زامانىندا ءار ازاماتتىڭ جاقسى تابىس تاۋىپ, باقۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە ەشقانداي كەدەرگى جوق. تابىستىڭ  مول بولۋى  قىزمەتكەردىڭ ءبىلى­مى مەن بىلىكتىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگى انىق. الاي­دا, ەل ءىشىن­دە تابىسى تومەن, الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءالسىز توپتار بار ەكەنى  جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت كوپ بالالى وتباسىلار مەن انالارعا قامقورلىق جاساۋدى مىقتاپ قولعا الىپ وتىر. سو­نىمەن قاتار جالاقىسى تومەن قىز­مەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان ەمەس. 

مەملەكەت بيۋدجەت سالاسىنىڭ تومەن جال­اقى الاتىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىلارىن كوتەرۋدى 1 ماۋسىمنان باستاماق. بۇل جايىندا جۋىردا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايت­قان بولاتىن. «مەن بيۋدجەت سالا­­سىنىڭ تومەن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى­لارىن ءبىر اي بۇرىن – 1 ماۋسىمنان باستاپ كوتەرۋدى تاپسىردىم. اتالعان شارا ميلليوننان استام قىزمەتكەردىڭ ومىرىنە وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى», دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى رەسپۋب­ليكا­لىق قالا­لار مەن وبلىس اكىمدەرى قاتىس­قان كەڭەستە.

جالپى, بيۋدجەتتىك سالا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقى­سىن ارت­تىرۋ ءۇشىن بيىل  رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن 115,7 ملرد تەڭ­گە قاراستىرىلعان. 2020-2021 جىل­دار ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ رەزەر­ۆى­نەن 234,4 ملرد تەڭگە بولىنبەك. قى­س­قاسى, ماۋسىمنان باستاپ جالاقى­سى تومەن ازاماتتاردىڭ ەڭ­بەك­اقىسى 30 پايىزعا كوبەيەدى. بۇل مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنا دەگەن ۇلكەن قولداۋى. 

وسى تۇستا تاعى ءبىر  كومەكتى نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ارينە, بۇل بيىل كوتەرىلگەن ماسەلە ەمەس, بىلتىر ايتىلعان. ەلباسىنىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» دەپ اتا­لا­تىن ۇندەۋىنىڭ ەكىنشى تارما­عىندا «جالاقىسى تومەن جۇمىس­­شى­لار­دىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتە­مەسىن ازايتۋ» باستاماسى كوتەرىل­گەن. بۇل دەگەنىڭىز 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىشكە دەيىنگى كولەم­دە, ياعني 63125 تەڭگەگە دەيىن جالا­قى الاتىن ازاماتتارعا سالىق جەڭىلدىگى جاسالدى دەگەن ءسوز. بيىل­دان باس­تاپ وسى كولەمدەگى  جالا­قى الاتىن ازاماتتار بۇرىنعى­داي 10 پايىز ەمەس, 1 پايىز عانا سالىق  تولەيدى. مۇنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك قولداۋ­دىڭ ءبىر تەتىگى ەدى. بۇل قول­داۋ 2 ملن ادامدى قامتىعان-دى. ياعني, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 8,7 ملن ادامنىڭ 22 پايىزىن قۇراعان. ال بيىلعى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ سيپاتى بولەك. مۇندا بيۋدجەت ەسەبىنەن جالاقى الاتىنداردىڭ تابىسى وسەدى. ماسەلەن, مەديتسينا سالاسىنداعى اناعۇرلىم سۇرانىسقا يە 29 مىڭ دارىگەردىڭ جالاقىسى 108 مىڭنان 140 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسەدى. سالاداعى 225 مىڭ قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلەدى. ورتا مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ ايلىعى 76 مىڭنان 99 مىڭعا,  كىشى مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى 48 مىڭ­نان 63 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلەدى. مەديتسينالىق مەكەمەلەردەگى وزگە قىزمەتكەرلەر بۇرىن 86 مىڭ تەڭگە الىپ جۇرسە, 1 ماۋسىم­نان باس­تاپ 113 مىڭ تەڭگە جالا­قى الادى. بۇل ءبىر عانا سالادان كەلتىرگەن مىسال. ودان بولەك, ازاماتتىق قىزمەتشىلەر,  الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ, سپورت, اۋىل شارۋا­شىلىعى ءتارىز­دى سالالار  قىزمەت­كەرلەرىنىڭ جالا­­­قىسى وسەدى. بۇل قاتارعا جۇ­مىس­­كەرلەر, قوسال­قى پەرسونال, اكىمشىلىك قىزمەت­كەر­لە­رى دە كىرە­­دى. 

ايتپاقشى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس, جالاقىسى وسەتىن ازاماتتاردىڭ قاتارىنا اتقارۋ­شى ورگانداردىڭ تومەنگى ساتىداعى قىزمەتكەرلەرى دە كىرەدى. بۇل ساناتقا اۋىل­دار مەن اۋدانداردا, وبلىستا جۇمىس ىستەيتىن 78 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشى كىرەدى. ولاردىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا وسپەك. ماسەلەن, وبلىستا اتقارۋشى ورگانداردا قىزمەت ىستەيتىن جەتەكشى مامان قازىر 82 مىڭ تەڭگە الىپ جۇرسە, 1 ماۋسىمنان باستاپ ونىڭ ەڭبەكاقىسى 107 مىڭعا جەتەدى. اۋىلداعى ماماننىڭ ەڭ تومەنگى جالاقىسى 81 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. 

قىسقاسى, مەملەكەتتىڭ حالىق­تى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قول­داۋ شارالارى كەشەندى سيپاتقا يە بولدى. بىلتىر «7-20-25» باعدارلاماسى, سالىق جەڭىلدىگىن جاساۋ,  ءبىلىم گرانتتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ, شاعىن نەسيە بەرۋ كولەمىن ارتتىرۋ, ايماق­تار­دى گازداندىرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلسا, بيىل اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كولەمى ارتتىرىلدى. كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىن 40 مىڭنان استام جالدامالى پاتەر سالۋ ءىسى باستالدى. پاتەرلەردىڭ الدىڭعى لەگى  مامىر ايىنان باستاپ بەرىلەدى. جاستارعا مەملە­كەت­تىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءتۇرلى باعدارلامالارىنا 60 مىڭ­نان استام جاس ازاماتتى تارتۋ كوز­دەل­گەن. مۇنىڭ ءوزى  الەۋ­مەت­تىك قول­داۋ شارالارى جان-جاقتى  سيپات­­تا,  ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرى­لىپ جاتقان شارا ەكەنىن بايقاتىپ وتىر.

دەسەك تە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قۇ­قىق­­تىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى كوپ جاع­داي­دا زاڭبۇزۋشىلىقتارعا سوقتىرۋدا. مىسالى, جىل سايىن الەمدە اكىمشىلىك جازاعا 110 مىڭنان استام شەتەلدىك تارتى­لاتىن بولسا, ولاردىڭ 10 مىڭعا جۋى­عى ەلىنە قايتا­رىلادى, ال قۇقىق بۇزعانداردىڭ 30 مىڭى­نىڭ ەلدە بولۋ مەرزىمى توقتاتىلادى. ال ميگ­راتسيالىق زاڭنامانى بۇزۋدا قازاقستان­دا 2018 جىلى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىل­عان­داردىڭ 52 696-سى وزبەكستاندىق بولسا, ولاردىڭ 7690-ى ەلدەن شىعا­رىلعان, ال 917 قىرعىزستان ازاماتىنىڭ 163-ءى, تاجىكستاننان جۇمىس ىزدەپ كەلگەن 2525 ميگ­رانتتىڭ 533-ءى ەلدەن شىعارىلدى.

بۇگىندە قازاقستاندى ءترانزيتتى ءدالىز رەتىندە قاراستىراتىن ميگراتسيالىق تاۋە­كەل­دى توپتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋىنىڭ ءناتي­جەسىندە رەسەي, بەلارۋس, وزبەكستان, قىر­عىزستانمەن بىرقاتار رەاد­ميسسيا كەلىسىمدەرى جاسالدى.

قازاقستاندىقتارمەن قاتار شەتەل­دىك­تەر­دىڭ دە مىندەتتى تىركەلۋىن قاراستى­را­تىن «داكتيلوسكوپيالىق جانە گەنومدى ءتىر­كەۋ تۋرالى» زاڭى ازىرلەندى. ءتيىستى قۇقىق­تىق قۇجات 2021 جىلدان باس­تاپ كۇشىنە ەنەتىن بولادى.

سونداي-اق قازاقستاننىڭ 2017-2021 جىل­دارعا ارنالعان ميگراتسيا­لىق ساياساتى­نىڭ تۇجىرىم­دا­ماسىنا سايكەس اتال­­عان قۇجات­تا بەكىتىلگەن تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ ەڭبەك نارىعىن­دا­عى ناق­تى جاعداي­لاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ بارىسىندا بىلىكتىلىگى جوعارى جانە كاسىبي دەڭگەيى تومەن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ارا سالماعى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, ەڭبەكاقىسىنا قاتىستى شارتتار, سونداي-اق ءۇي شارۋا­شىلىعىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ قۇقىعى, ت.ب. شارالار قاراس­تى­رىلعان. سونىمەن قاتار الماتىدا ەڭبەك ميگرانتتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا 20-دان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى.

الەمدىك ميگراتسيا ۇزدىكسىز ءارى تاۋە­كەل­دى ۇدەرىس بولعاندىقتان قازاقستان ءۇشىن ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيانى باقىلاۋدا ۇستايتىن زاڭنامالاردى تۇراق­تى جەتىلدىرىپ وتىرۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى سالا ماماندارى. بۇگىندە قازاقستان دا بىلىكتى ماماندار تاپشى ەلدەر قاتارىندا. Finprom.kz دەرەكتەرىنە سۇيەنە­تىن بولساق, وتكەن جىلى ەلدەن ەڭبەك­كە جارامدى 22,7 مىڭ مامان كەتكەن بولسا, ولاردىڭ 7,4 مىڭىن – تەحنيكالىق, 3,9 مىڭىن – ەكونوميكالىق, 2,5 مىڭىن پەداگوگيكالىق سالانى مەڭگەرگەن ماماندار قۇرايدى. شەكارا اسىپ كەتكەندەردىڭ 90,2 پايىزى تمد ەلدەرىنە, ونىڭ ىشىندە رەسەيگە تۇراقتاعان. قالعان 9,8 پايىزى گەرمانيا, اقش جانە يزرايلگە كەتكەن. الايدا بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن ەلگە كەلگەندەردىڭ ۇلەسىمەن تولتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ماماندار ىشكى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە باسا نازار اۋدا­رىپ, الەۋمەتتىك جاعداي­لاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جاستاردى قول­جە­تىمدى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ, اۋىل-ايماقتاردى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.