قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن بارلىق تابىستارى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كوتەردى. بۇگىندە وسىناۋ جەتىستىكتەرىمىز مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا, بولاشاققا باتىل قادام جاساۋىنا ءارى ۋاقىت تالابىنا ساي ماقسات-مىندەتتەردى ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
قازاقستان سوڭعى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت كولەمىندە ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سالالار بويىنشا ءساتتى قادامدار جاسادى. بۇل قادامدار ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن قامتاماسىز ەتتى ءارى ءوز مۇددەسى ءۇشىن تاباندىلىقپەن كۇرەسە بىلەتىن ىرگەلى ەل ەكەنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. اسىرەسە مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ سالاسىنداعى ساياسي ساۋاتتى باستامالارىنىڭ ءجونى بولەك. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزگەن سارابدال ساياساتىنىڭ زور ىقپالى انىق كورىنەدى...
حالىقارالىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن, ەلدەر اراسىنداعى داۋ-دامايدىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – شەكارا بولۋدەگى كەلىسپەۋشىلىكتەر. ادامزات تاريحىنداعى نەبىر قاقتىعىستاردىڭ, الاپات سوعىستاردىڭ باسىم بولىگى جەرگە تالاسۋدان, شەكارا بولۋدە ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماۋدان تۋىنداعانىن, قازىرگى تاڭدا دا كەيبىر كورشىلەس ەلدەردىڭ ايماقتار ءۇشىن تارتىسى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مازاسىن قاشىرىپ وتىرعانىن ەسكەرە سويلەسەك, قازاقستان كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە شەكاراسىن قۇقىقتىق تۇرعىدا شەگەندەپ, وسى ارقىلى الەمدىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا زور ۇلەس قوستى. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ بارلىق كۇش-جىگەرىن اياماي, تىنىمسىز جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ جارقىن ءارى ءىرى جەڭىسى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كۇننەن باستاپ ءوزىنىڭ شەكاراسىن ناقتىلاپ الۋعا اسا جوعارى دەڭگەيدە ستراتەگيالىق ماڭىز بەردى. مەملەكەتىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىن دامۋ ستراتەگياسىندا قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىنە باسا نازار اۋدارىلدى.
بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن ستوكگولم ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇگىندە الەمدە قۇرلىقتاعى شەكارالاردىڭ 25 پايىزى تولىق انىقتالماعان كورىنەدى. الگى ينستيتۋت سوڭعى كەزدەگى قاقتىعىستاردىڭ 15 پايىزى شەكارالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلمەۋىنەن تۋىنداعانىن, وسى ىسپەتتەس تالاستان شىققان قاقتىعىستاردىڭ جالپى سانى 95-كە جەتكەنىن جاريالادى. وسىدان-اق شەكارانى زاڭدى تۇرعىدا بەكىتىپ الۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇعۋعا بولادى. وسى دەرەكتەرگە قاراپ ءبىز: «قۇدايعا شۇكىر, ءبىز شەكاراسى تولىق بەلگىلەنبەگەن ەلدەردىڭ قاتارىندا ەمەسپىز», دەپ ماقتانا الامىز.
تالايلار شەكارا شەگەندەۋدە قازاقستاندىق تاجىريبەدەن ۇلگى السا بولادى. ويتكەنى قۇرلىقتاعى جانە سۋداعى شەكاراسى 15 مىڭ شاقىرىمعا جۋىقتايتىن قازاقستان بارلىق كورشىلەس ەلدەرمەن شەكارا ماسەلەلەرىن تۇبەگەيلى شەشىپ الدى. اسىرەسە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن, 7,5 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايتىن قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنىڭ ناقتىلانۋى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنى داۋسىز. سونداي-اق بىزگە دەيىن ەشكىممەن شەكاراسىن ناقتىلاي قويماعان الپاۋىت قىتايمەن شەكارا بەلگىلەۋدە ءتيىمدى قادام جاسالىپ, ەكى مەملەكەتتىڭ ورتاق مامىلەگە كەلۋى شىن مانىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى نىعايتقان, حالقىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ارتتىرعان اۋقىمدى ساياسي شارا بولدى.
سول سياقتى, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكالارىمەن دە شەكارانى بەكىتىپ, جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى كوڭىل مارقايتپاي قويمايدى.
جالپى, قازاقستان قۇرلىقتا بەس مەملەكەتپەن شەكتەسەدى. ولار: قىتاي (شەكارا ۇزىندىعى شامامەن – 1 783 كم), قىرعىزستان (1 257 كم), وزبەكستان (2 351 كم), تۇرىكمەنستان (458,3 كم), رەسەي (7 548 كم).
قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارامىزدى حالىقارالىق-قۇقىقتىق رەسىمدەۋ ۇدەرىسىندە دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر 1992-1998 جىلدار ارالىعىندا ءوتىپ, دەماركاتسيا تولىعىمەن 2002 جىلى اياقتالدى. ناتيجەسىندە قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن جانە ونىڭ شەكارالىق بەلگىلەرمەن بەلگىلەنۋىن ناقتى سيپاتتاپ بەرەتىن حالىقارالىق شارتتار جاسالدى.
قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ پروتسەسى 2000-2002 جىلدار ارالىعىندا ءوتتى. ال قازاقستان-تۇرىكمەنستان شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر 2000-2001 جىلدارى جۇرگىزىلدى. قازاقستان-قىرعىزستان شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1999 جىلدىڭ قاراشاسى مەن 2001 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا ءوتتى. سونداي-اق قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسىن ناقتىلاۋ ءىسى 1999 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن جالعاستى. سودان 2005 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ماسكەۋدە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قول قويدى. وسىلايشا, ەلىمىز ءوزىنىڭ قۇرلىقتاعى شەكاراسىن قۇقىقتىق تالاپقا سايكەس رەسىمدەدى.
شەكارامىزدى بەلگىلەۋ شارالارى قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق كورشىلەس مەملەكەتتەر ءۇشىن دە تاريحي ماڭىزدى وقيعا بولعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى حالىقتار اراسىنداعى سەنىم نىعايدى, ەكىجاقتى قاتىناستار مەن حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق ۇردىستەرى جاڭا كەزەڭگە كوتەرىلدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, 2018 جىلدىڭ 12 تامىزىندا اقتاۋ ءسامميتى ءوتىپ, وندا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلدى. قاتىسۋشى بەس مەملەكەتتىڭ ورتاق مۇددە ورايىنداعى ۇلكەن جەڭىسىنىڭ كورىنىسى بولعان بۇل كەلىسىم كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ۇدەتۋگە, ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا جول اشتى. بۇل كونۆەنتسيانىڭ قابىلدانۋى قازاقستان شەكاراسىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋ ءىسىنىڭ تولىق اياقتالعانىن كورسەتتى.
ارينە مۇنىڭ بارلىعى ايتۋعا وڭاي. دەگەمەن وسىناۋ جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ جەڭىل بولدى دەپ ايتا المايمىز. ءبارىنىڭ تابىستى اياقتالۋى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.
جوعارىدا ءسوز بولعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءوز دەڭگەيىندە شەشىلۋىنە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بيىك بەدەلى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى زور ىقپالىن تيگىزگەنى انىق.
بۇگىندە قازاقستان شەكاراسىن حالىقارالىق قۇقىقتارعا سايكەس بەكىتۋ ءىسىنىڭ جاسامپاز تاريحى قالىپتاستى. مەملەكەتتىك شەكارانى بەلگىلەۋ بارىسىندا اتقارىلعان جۇمىستار كۇن وتكەن سايىن سانامىزدا جاڭعىرا بەرمەك ءارى ول ەل ىشىندە حالقىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەر, جاس ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق سانا-سەزىمىنە وڭ اسەرىن تيگىزەر ءتالىمدى ەستەلىكتەر رەتىندە دە ايتىلا بەرەدى دەپ ويلايمىز.
قازىرگى كەزدە ەل ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن جۇرگىزگەن ساياساتى جونىندە جىلى لەبىزدى پىكىرلەر كوپ. اسىرەسە ەلباسىنىڭ قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناسى, جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى شەكارا شەگەندەۋگە قاتىستى جۇرگىزگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەلەۋلى ءرول اتقارعانى تۋرالى اسەرلى اڭگىمەلەر كوپ. ماسەلەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەزىندە قىتايدى باسقارعان تسزيان تسزەمينمەن جەكە قارىم-قاتىناسى وتە جاقسى بولعانى, وسى ادامي قاتىناس ەكى ەلدىڭ شەكارا ماسەلەسىنىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ءبىرشاما ىقپال ەتكەنى جونىندەگى ءسوز ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلادى. ارينە مەملەكەتتىك ۇلكەن ماسەلەلەر تەك جەكە قارىم-قاتىناس ارقىلى شەشىلە قويماسى انىق, بىراق ونىڭ ءىستى ىلگەرىلەتۋگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وڭ اسەرى بولاتىنىن جوققا شىعارا المايمىز.
تارقاتا ايتار بولساق, ەلباسىنىڭ 1993 جىلدىڭ قازانىندا قىتاي ەلىنە العاشقى رەسمي ساپارى وتەدى. قىتاي جاعى بۇل ساپارعا بارىنشا ءمان بەرەدى. سول جولى قىتاي باسشىسى تسزيان تسزەمين ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكى ەل اراسىنداعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋعا كىرىسۋگە, شەكارانى زاڭدىق تۇرعىدان قاعازعا تۇسىرۋگە قاتىستى ۇسىنىسىن بىردەن قولدايدى. كەلىسسوزدەر كەزىندە تسزيان تسزەمين قىتايدىڭ قازاقستانعا تەرريتوريالىق تالاپتار قويمايتىنى, شەكارا ماسەلەلەرى تاريحتان مۇراعا قالعانى, ال ولاردى كەلىسسوز جولىمەن, تەڭ قۇقىقتىلىق قاعيداتتارى نەگىزىندە شەشۋگە بولاتىنى تۋرالى مالىمدەمە جاسايدى. بۇل ارينە ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى مالىمدەمە ەدى. وسى ارادا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «نۇر مەن كولەڭكە» اتتى كىتابىندا تسزيان تسزەميننىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ءبىر كەزدەسۋىندە شەكارا ماسەلەسىن تىم سوزا بەرمەي شەشۋ كەرەكتىگى, ويتكەنى ەل باسشىلارىنىڭ كەلەر بۋىندارى وسى تۇيتكىلدى شەشە الماۋى مۇمكىن ەكەنى, بۇل ءوز كەزەگىندە كەلەشەك ۇرپاققا كوپ قيىندىق الىپ كەلەتىنى جونىندە ايتقانىن كەلتىرەدى...
قورىتا ايتقاندا, قانشا جەردەن تاۋەلسىز ەل بولعانىڭمەن, جەرىڭدى قىراعى, مۇزداي قارۋلانعان اسكەر قورعاپ تۇرعانىمەن, شەكاراڭدى وزگە ەلدەر مويىنداماسا, ول زامان تالابىنا ساي, قۇقىقتىق نەگىزدە ناقتىلانباسا, تىرلىگىڭدە بەرەكە بولماسا, الاڭسىز, ەمىن-ەركىن ءجۇرۋ قيىن. سوندىقتان قازاقستان شەكاراسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە مويىندالۋى, ناقتىلانۋى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ باستى جەتىستىكتەرىمىز رەتىندە قاراستىرىلادى. وسى ورايدا اتا-بابالارىمىزدان قالعان كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ شەكاراسىن شەگەندەۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ الاڭسىز تىرشىلىك ەتۋىنە مۇمكىندىك العانىمىز باسىمىزعا قونعان باق. ال وسى باقتىڭ وتانىمىزعا ۇيالاۋىنا جۇمسالعان كۇش-جىگەر مەن ولشەۋسىز ەڭبەكتى قاپەرىمىزدەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»