ءبىز – تاريحي وزگەرىستەر داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇرپاقپىز...
باتىس پەن شىعىس ميداي ارالاسىپ, ءبىر وركەنيەت ءبىر وركەنيەتكە, ءبىر مادەنيەت ءبىر مادەنيەتكە اسەرى مەن ىقپالىن ەركىن جۇرگىزۋدىڭ جولى كوبەيىپ, ايلا-ءتاسىلى مولايعان جاھاندانۋ دەيتىن داۋىردە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, مەملەكەت قۇرۋ مىندەتى پەشەنەسىنە بۇيىرعان ۇرپاقتىڭ كوشىن جەتەلەپ, ەل تىزگىنىن وتىز جىلعا تارتا ۇستاعان تاريحي تۇلعا ون توعىزىنشى ناۋرىز كۇنى ءوز ەركىمەن پرەزيدەنتتىك بيلىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتاتىنىن رەسمي تۇردە مالىمدەدى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازاق پرەزيدەنتىنىڭ بۇل شەشىمى ءبىزدىڭ ەلدى قويىپ, الەم جۇرتشىلىعىن ءدۇر سىلكىندىردى. كۇنى كەشە عانا «Nur Otan» پارتياسىنىڭ مەرەيتويلىق كەزەكتى قۇرىلتايىندا كۇللى قازاقستاندىقتارعا كۇردەلى ءداۋىردىڭ قيىندىقتارىن بىرىگىپ وتىرىپ ەڭسەرۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسىن ۇسىنعان, ءسوزى مەن ءىسى قاي كەزدە دە ۇيلەسىم تاۋىپ, ەل ويىنان شىعاتىن ەلباسىنىڭ مىنا مالىمدەمەسى ميلليونساندى اۋديتورياعا اشىق كۇندە اق داۋىل سوعىپ وتكەندەي كورىنگەنى راس...
ارعى ءداۋىردى ايتپاي-اق, بەرگى ءداۋىردىڭ «تۇرىمتايدى – تۇسىنا, بالاپاندى باسىنا» ۇشىرىپ ۇركىتكەن, ەل كوڭىلىن ءارى-ءسارى كۇيگە سالعان وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان بەرگى «يمپەريا كۇيرەپ», «تاۋەلسىزدەنۋ ءداۋىرى» ەرگە قونعان كەزەڭدى ەسكە الايىقشى؟! ۇلى كوشى سان اۋىپ, سان تۇزەلگەن التى قۇرلىقتىڭ وسى ءبىر ەۋرازيا دەيتىن ۇلان-عايىر كەڭىستىگىن قاپسىرا قۇشاقتاعان ۇلى دالا تاعدىرى ءجىپ ۇشىنا ىلىككەن تۇستى قالاي ەستەن شىعارۋعا بولادى؟!
ءيا, حالىق قينالعان كەزدە ەرگە بەكەم وتىرار ەرىن ىزدەيدى, كوش باستار كوسەمىن, ءسوز باستار شەشەنىن ىزدەيدى. ۋاقىت ەسىمدى ابجەلمەننىڭ تالاپايىنا ءتۇسىپ, بىرەسە سىرتقى كۇشپەن, بىرەسە ىشكى كۇشپەن الىسقان ەلدىڭ ارىپ-اشىپ, جاداپ-جۇدەگەن كەزدەگى «تاعدىرىمىزدى تالكەككە تۇسىرمەس» دەگەن ءۇمىتى مەن سەنىمى كەرەقارىس ماڭدايلى وسى ازاماتقا تۇسكەنى جادىمىزدا.
كەرەگەسىن كەرىپ, ۋىعىن شانشىپ, تۋىرلىعىن جاڭا تىكتەگەن, جاڭا, جاس ەلدىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەي جاتقان كەزدەگى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جانۇشىرا شاپقىلاپ ءجۇرىپ, تۋعان جۇرتىنىڭ ءتورت بۇرىشىن قالاي تۇگەندەگەنى, تورتكۇل دۇنيەنىڭ ەندىگى مەن بويلىعىن قالاي شارلاعانى ەسىمىزدە... بۇل جاي تۇگەندەۋ, جاي شارلاۋ ەمەس ەدى... تۇرالاعان جۇرتىن تۇرعىزىپ, الەم نازارىن تاۋەلسىز ەلگە بۇرعىزۋدىڭ قام-قارەكەتى بولاتىن. باياعى كوك تۇرىكتەر داۋىرىنەن قالعان «ەل ەسىن جيدىرۋ مەن ەل ەڭسەسىن كوتەرۋدىڭ» ارۋاقتى قيمىلى مەن ۇرانى قازاق ەلىنىڭ توقتاعان كوشىن قيمىلعا سالدى. ۇلت مۇددەسىنىڭ ايىل-تارتپاسى تارتىلىپ, از ۋاقىت ىشىندە ەل ءورىسى الەم وركەنيەتىنىڭ كەڭىستىگىنە جالعاستى. «قازاقستان» دەيتىن وسىعان دەيىن جۇمىر جەردىڭ بەتىندەگىلەردىڭ بىرەۋى ءبىلىپ, بىرەۋى بىلە بەرمەيتىن تاۋەلسىز ەل مەن تاۋەلسىز ەلدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمى بىرتە-بىرتە اۋىزدان-اۋىزعا كوشتى. ۇلى دالانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قانات بىتىرەر ساياسي تۇراقتىلىق پەن رۋحاني, ەكونوميكالىق رەفورمالار كەڭ دۇنيەنىڭ نازارىن وزىنە بۇردى.
مىنە...
وسىنداي قىسقا مەرزىم ىشىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق ەلىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىتتى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىز ءوز دەربەستىگىن دايەكتەيتىن اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجاتتارعا قول جەتكىزدى, الەمنىڭ ونداعان ءىرى مەملەكەتتەرىمەن ساياسي, ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتتى, شەك-شەكاراسىن بەلگىلەپ, كەيىنگىلەرگە «داۋ قالمايتىنداي» شەگەندەدى. بىرتە-بىرتە تاۋەلسىز قازاقستان قاناتىن كەڭ جايعان قىرانداي بيىكتەپ ۇشتى. قاناتىن جايىپ ۇشتى. ەكى عاسىر شەكتەسكەن ءولارا كەزەڭدەگى «اۋىزدىعا – ءسوز, اياقتىعا جول بەرمەس» الىپ ەلدەر اراسىنداعى داۋ-تالاستارعا تورەلىك ايتۋ مارتەبەسىنە دەيىن كوتەرىلۋ – قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق باعىتتا دامىعان شىنايى ۇلتتىق ۇلگىدەگى زايىرلى ەل ەكەنىن دالەلدەدى.
«تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن كيەلى دە قاسيەتتى قاعيداعا دەن قويعان ەلمىز. تاريحتىڭ تۇرلاۋلى كوشى ۇزاعان سايىن, سانا ءتورىن كومكەرگەن ۋاقىتتىڭ قويۋ تۇمانى بۇلدىراتىپ بارا جاتقان سول ۇلت جۇرەگىندە تۇمارداي ءتۇيىلىپ ساقتالۋى ءتيىس تاريحي وقيعالاردىڭ جۇزەگە اسۋى وڭاي بولعان جوق. قوعام ومىرىندەگى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ; ايماقتىق, قۇرلىقارالىق قاقتىعىستار مەن الۋان-الۋان كاتاكليزمدەرگە كوپ ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاندى ۇرىندىرماي, ۇلى كوشىمىزدى ۇلكەن بىلگىرلىكپەن العا باستاۋ; الەمدىك وركەنيەت پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار ۇيلەسىمىن قاتار ورىستەتۋ; حالىق ساناسىن زامانا تايتالاسىنىڭ جەمىنە جىبەرمەي, «ۇلتتىق كود» دەيتىن قاستەرلى ۇعىم اينالاسىنا توپتاستىرۋ; ەل مەن جەر تارتىلىسىن قامتاماسىز ەتەر «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» تاريحي تامىرلارىن تۇگەندەۋ; ءبىلىم مەن بىلىك جەتەكشىلىك ەتەر جاڭا داۋىردە ۇلتتى تۇعىرىنان تايدىرماس ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق تاربيەلەۋ; تەحنولوگياسى دامىعان ەلدەرمەن تەرەزەسىن تەڭ ۇستاپ, ەل تىزگىنىن تەپكىگە بەرمەس قاناتتى كادرلار دايىنداۋ; ىقىلىم عاسىرلار مەن تسيفرلى داۋىرلەر اراسىنا اقىل مەن عىلىمنىڭ, نامىس پەن ونەردىڭ, ادەپ پەن ادەبيەتتىڭ, رۋح پەن ۇلى قۇندىلىقتاردىڭ التىن كوپىرىن ورناتۋ دەيتىن ۇرپاق پەن ۇلت ساناسىن مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ (جاڭعىرتۋدىڭ) ۇلتتىق باعدارلامالارىن ۇسىنۋ, سايىپ كەلگەندە, نازارباەۆ ءداۋىرىنىڭ بەت-بەينەسى, باعىت-باعدارى, ار-وجدانى بولدى.
كورىپ وتىرسىزدار, سانامىزعا ساۋلە نۇرىن شاشار وسىناۋ ۇلت جاراتىلىسىن جاڭعىرۋعا, تۇلەۋگە جەتەلەر ناقتى اتقارىلعان تەگەۋرىنى مىقتى تاريحي رەفورمالار مەن تانىمى كەڭ, تاعىلىمى تەرەڭ رۋحاني شارالار كەشەگى قازاقستاننىڭ باستان وتكەن جولى عانا ەمەس, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەل ءومىرىنىڭ اقيقاتىن, ۇلى دالا جۇرتىنىڭ باياندى بولاشاعىن دايەكتەر تاريحي شىندىقتارىمىز, ۇلت پەن ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ۇلگىلەرى!
ءيا.
نازارباەۆ ءداۋىرى – ۇلت پەن ۇرپاقتى ماڭگىلىك ەل رۋحىنا تاربيەلەۋدىڭ ۇلى ءداۋىرى!
بۇل ءداۋىر ەل تاريحىنا دا, الەم تاريحىنا دا وسىنداي تاريحي باعامەن ەنەرى ءسوزسىز. اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى تۇڭعىش قازاق پرەزيدەنتىنىڭ الەم الدىنداعى بەينەسىن سومدار ۋاقىت, زامان شىندىعى.
اق قاعاز بەتىنە اسىعىس تۇسكەن وسىناۋ سان تاراۋ ويلاردىڭ باسىن قايىرا وتىرىپ, نەگە ەكەنىن مەنىڭ ەسىمە ەل ومىرىنەن سىر تارتار ەكى سۋرەت قاتار كەلدى.
ءبىرى – وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى جارىعى سونگەن اۋىلدار مەن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ كوزىندەي بولىپ, قاڭىراپ-قيراعان ەل-ەلدەگى, جەر-جەردەگى ەسكى عيماراتتار... كەتەۋى كەتىپ, جاپسارىنان جەل اڭىراعان تاۋىق قورالارى مەن مال بورداقىلاۋ ورىندارى... قۇندى كىتاپتارىنىڭ كوبى قولدى بولىپ تاراپ كەتكەن كىتاپحانالار مەن ەسىكتەرىن قارا ق ۇلىپ كۇزەتكەن كلۋبتار... كوشەسىندە قايىر سۇراپ, قولىن سوزعان كارى-قۇرتاڭ ءورىپ جۇرەتىن قالالار... جايما بازار جاعالاپ, جانباعىس قامىندا جۇرگەن ادامدار... الا قاپ ارقالاپ, شەكارا اسقان ايەلدەر... كوشەلەر مەن ساۋدا ورىندارىن تورىعان ۇرى-قارىلار...
ەكىنشىسى – جاڭا عاسىرمەن جارىسا دامىپ, ءومىرى دە, ورنەگى دە وزگەرگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ءومىرى. بۇل ەشقاندايدا اسىرەلەۋ ەمەس... عيماراتتارى مەن ساياباقتارى مەنمۇندالاپ كوز تارتار ەڭسەلى مەكەنجايلار... وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنداعى ءساندى عيماراتتار... دالا ءتوسىن ءتىلىپ, باتىستان – شىعىسقا, شىعىستان – باتىسقا زىمعاپ, سىمداي تارتىلعان تەمىر جولدار مەن تاس جولدار... استانا مەن الماتى اسپانىنا, سارىارقا جەرى مەن الاتاۋ بوكتەرىنە جاپىرلاي قونعان جاڭا ۇيلەر... اتىراۋ مەن قاراتاۋعا قايىرا قۇت الىپ كەلگەن ەلدى مەكەندەر... جاڭا تۇرپاتتى وقۋ ورىندارى... جاسقانۋ مەن جابىرقاۋدى بىلمەي وسكەن, كەشەگى «الىپ يمپەريا قۇرامىندا بولدىق» دەگەن ءسوزدى ەسكى ەرتەگىنىڭ ۇزىندىسىندەي كورەتىن جاڭا بۋىن, جاس ۇرپاق ەلەستەيدى.
ءبىرىنشىسى – ءبىزدىڭ ۇرپاق باسىنان كەشكەن «وتپەلى ءداۋىر» اقيقاتى.
ەكىنشىسى – «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەن « ۇلى دالا ماڭگىلىگىنە» بەت بۇرعان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ويى, كەسكىنى.
ەكەۋى دە وتىز جىل ەل باسقارىپ, جارىعى ءسونىپ, كوشەلەرى قاڭىراعان كەڭەستەر وداعىنىڭ سارى جۇرتىن تۋمىسى بولەك, تۇعىرى بيىك تاۋەلسىز ەل دارەجەسىنە جەتكىزگەن نازارباەۆ ءداۋىرىنىڭ سۋرەتتەرى. نازارباەۆ ءداۋىرىنىڭ اقيقاتتارى.
* * *
پرەزيدەنت مالىمدەمەسىن تىڭداپ وتىرىپ, مەنىڭ كوز الدىما تاعى دا ەكى ءسات, ەكى كورىنىس ەلەستەدى.
ءبىرىنشىسى... 1994 جىلدىڭ ناۋرىزى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا بارا جاتقان العاشقى رەسمي ساپارى. سوندا ۇشاق قاناتىندا بارا جاتىپ, نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بولعان قىسقا سۇحباتتىڭ تۇسىندا ايتىلعان مىنا ءبىر سوزدەر قاز-قالپى قۇلاعىما جەتكەندەي بولدى. ء«بىز بۇل ساپارعا پرەزيدەنت كلينتوننىڭ رەسمي شاقىرۋىمەن بارا جاتىرمىز. بۇل قاتارداعى ساپار ەمەس. باس-اياعى شىڭدالعان, ءار قۇجاتى تياناقتى دايىندالعان ساپار... اللا جەتكىزسە, ەلدىك سيپاتىمىزدى بەكىتەر ءبىراز ماڭىزدى تاريحي قاعازدارعا قول قويىلۋى ءتيىس. قۇجاتتار ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىسىن, ەكونوميكاسىن رەتتەۋگە, تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا باعىتتالعان...» دەپ ەدى.
پرەزيدەنت ءوز ءسوزىن: «ەلگە قىزمەت ەتەمىز...» دەپ باستاپ, ء«بىز ەل ەرتەڭىنە جۇمىس ىستەيمىز...» دەپ اياقتاپ ەدى.
ەكىنشىسى... 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزى...
قالىڭ ەلىن – كۇللى قازاقستاندىقتاردى عانا قوبالجىتىپ قويماي, الەم جۇرتشىلىعىن دا ويلانتقان وسىناۋ تاريحي شەشىمنىڭ ءبىر تۇسىندا ەلباسى ءوزى دە تولقۋىن سابىرعا جەڭگىزىپ وتىرىپ: «ەل مۇددەسى, حالىق قامى – مەنىڭ ماڭگىلىك مۇراتىم بولادى» دەگەنى جادىمدا جاڭعىرىپ وتىر.
ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي شەشىمى, ءسوز جوق, قازاق ەلىنىڭ ۇلى تۇتاستىعىن تولعاپ, بەرەكە-بىرلىگىن ويلاعاننان تۋعانى كۇمانسىز. ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بۇل قادامىن كەمەڭگەرلىك كورىنىسى, ەل تۇعىرىن بيىكتەتۋ ءۇشىن جاسالعان تەرەڭ ويدىڭ جەمىسى دەپ باعالادىم.
ءيا...
ەل تۋرالى ءسوز ايتۋ ءۇشىن ەل قۇرمەتىنە كەنەلۋ از, ەل ماحابباتىنا بولەنۋ كەرەك! نازارباەۆ شىن مانىندە ەل قۇرمەتى مەن ەل ماحابباتىنا بولەنگەن تاريحي تۇلعا!
وسى كۇندەردە اتا زاڭدى قاستەرلەيتىن الاشتىڭ قالىڭ جۇرتىنىڭ قيماي تولقىپ, ەلباسىنىڭ اتىنا ايتىپ جاتقان العىستى سوزدەرىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز... ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ۇلتىن جاڭا ءداۋىر تالاپتارىنا ساي ءومىر سۇرۋگە تاربيەلەگەن ۇلت كوشباسشىسىنا ەل اتىنان ايتىلار العىس پەن قۇرمەتتىڭ قاندايى بولسا دا جاراسارى حاق.
ويتكەنى...
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ەلىمەن ءبىرتۇتاس ۇعىمعا اينالعان تاريحي تۇلعا.
نۇرلان ورازالين,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى