تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ الەمدىك بيلىك داستۇرىندە بولماعان ەرەكشە ءۇردىس جاسادى: قازاقستان حالقىنا ۇندەۋ جاساۋ ارقىلى قازاقستان پرەزيدەنتى وكىلەتتىگىن توقتاتاتىنى تۋرالى جاريا ەتتى. شىنىندا, تۇلعا ەسەبىندە مۇنداي شەشىمدى قابىلداۋ دا جانە ونى حالىققا جاريا ەتۋ دە وڭاي ەمەس ەدى. ال مۇنداي مالىمدەمەنى ەستۋ, ەلباسىنىڭ كومانداسى, بارشا جۇرتشىلىق ءۇشىن كۇتپەگەن جاي بولاتىن.
ءوزى دۇنيەگە اكەلىپ جاس بالاداي ماپەلەپ جەتكىزگەن ەگەمەن ەل, تاۋەلسىز قازاقستاندى ەڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ العا سۇيرەپ اكەلە جاتقان مەملەكەت, مىنە, تاۋەلسىزدىگىنىڭ 28 جىلدىعىن اتاپ وتپەكشى. ەلباسىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىن بۇرىننان-اق, كەڭەستىك كەزەڭدە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىندە ارمانداعانى, جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندەگى ەڭ اسىل مۇراتى بولعانى بەلگىلى.
سەبەبى سوناۋ كەڭەستىك يمپەريا داۋىرىندە, قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسى رەتىندە جوعارى لاۋازىمدا بولسا دا, تاۋەلسىز ەمەس كەزدە مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى دامۋى, الەمدىك قاۋىمداستىققا كىرۋى, مويىندالۋى, مادەنيەتىنىڭ, ءتىلىنىڭ وركەندەۋى تولىققاندى بولمايتىنىن ەلباسى تەرەڭ تۇسىنگەن بولاتىن. سوندىقتان دا ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق ەلباسى قازاقستان مەملەكەتىن الەمدىك قاۋىمداستىققا كىرگىزىپ, قازاقستاندى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋدا ەرەكشە ءرول اتقاردى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن كەڭەستىك داۋىردەن قالعان مەملەكەتتەردىڭ بىردەي ستارتپەن ءوز بەتتەرىنشە دامۋى باستالىپ, ونىڭ ونداعان جىلدار ءتۇرلى جىلدامدىقتا, قيلى ساپادا بولعاندىعىن بۇكىل الەم كورىپ وتىر. وسىلاردىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ, ۇلتارالىق, دىنارالىق قاقتىعىسسىز, نارىقتىق ەكونوميكانى ءساتتى يگەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكانى حالىقارالىق قوعامداستىق مويىنداعان دەڭگەيگە شىعارۋ ەڭ تالانتتى دەگەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەكەۋىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن جاعداي.
قازاقستان الەمدە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق قۇلدىراۋلاردىڭ, قارجى داعدارىستارىنىڭ بارلىعىنان دا ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن ءساتتى شىعا الدى. پرەزيدەنت وتكەن كەزەڭدەر ىشىندە تەك ەكونوميكاعا عانا كوڭىل ءبولىپ قويماي, قازاقستاننىڭ سىرتقى, ىشكى ساياساتىن, ءبىلىمى مەن عىلىمىن, رۋحانياتىن دامىتۋدا تەڭدەسسىز جۇمىستار اتقاردى. ول تەرەڭ ءبىلىمدى, وزىق مادەنيەتتى مەڭگەرگەن ەل بولماي, الەمگە تانىلۋ جانە العا جىلجۋ بولمايتىنىن ناقتى ءبىلدى. جانە وسى ەرەكشەلىكتەردى قازاقتىڭ وزىندىك ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا, داستۇرلەرىمەن بايىتا وتىرىپ, بۇل تۇرعىدا دا جاڭا قازاقستاندىق مودەل جاسادى دەۋگە بولادى.
اسىرەسە بۇل تۇرعىدا سوڭعى جىلدارى ەلباسى قالامىنان شىققان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالالارىنىڭ ورنى ەرەكشە. تۇسىنگەن ادامعا بۇل ماقالالار ەلباسىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى, كەڭەستىك كەزەڭنەن باستاپ جۇرەك تۇبىندە ساقتاپ كەلە جاتقان, قازاق حالقى بولاشاققا قالاي بارادى, قاي جولمەن جۇرەدى, قانداي قۇندىلىقتارىن ساقتايدى, ول قانشالىقتى مادەنيەتتى, ءبىلىمدى جانە ءوزىنىڭ ۇلتتىق رۋحىن ساقتاي العان قوعام بولادى دەگەن تولعانىستارىنىڭ جيىنتىعىنداي. وسىنىڭ بارلىعىن جىپكە تىزگەندەي جەكە-جەكە تالداپ, باعدارلاما رەتىندە ۇسىنعان.
قازاقستان XVIII عاسىردان باستاپ جان-جاقتان ءتۇرلى ۇلتتار اعىلىپ كەلىپ, ورنالاسا باستاعان اۋماققا اينالدى. ءار عاسىردىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە ءتۇرلى تاريحي, ساياسي, حالىقارالىق جاعدايلارعا بايلانىستى الۋان ەتنوستاردىڭ كەلىپ ورنالاسۋى بەلەڭ الدى. وتارلاندىرۋ, ۇجىمداستىرۋ, ۇلى وتان سوعىسى, تىڭ يگەرۋ سياقتى اۋىر كەزەڭدەردە كەڭ-بايتاق جەرىمىزدەن پانا تاپقان حالىقتار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قايىرىمدىلىعى مەن قامقورلىعى ارقاسىندا ورنىعىپ, ءسىڭىسىپ كەتتى.
قازاقستانداي وراسان زور اۋماقتا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن ىنتىماق پەن بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ, ۇلتارالىق, دىنارالىق قاقتىعىستارعا بارماي, ورتاق وتان, ءبىرتۇتاس قازاقستان ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە جۇمىلدىرۋ دا قيىن ءىس ەدى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ەلباسىمىز الەمدە تەڭدەسى جوق بىرەگەي ينستيتۋت – اسسامبلەيانى دۇنيەگە اكەلدى. كەلەسى جىلى 25 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بۇل ەرەكشە قۇرىلىمنىڭ الەمدە ءالى كۇنگە دەيىن بالاماسى جوق. جۇرگىزىلگەن كەڭ اۋقىمدى, تەرەڭ مازمۇندى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ەتنوستار اراسىندا ىنتىماق پەن بىرلىك ورناپ, ولار وزدەرىن قازاقستاندىقتارمىز دەپ سانايتىن كۇنگە دە جەتتىك.
ەلباسى ەتنوسارالىق قانا ەمەس, ءدىني كەلىسىم سالاسىندا دا قازاقستاندىق مودەل جاساپ, سونىڭ ساۋلەتشىسى بولدى. ءدىننىڭ جاسامپاز كۇشىن تەرەڭ ۇعىنعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ التى سەزى ءوتىپ, الۋان كونفەسسيا كوشباسشىلارىنىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا باسقوسۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. الەمدەگى اسا بەدەلدى ءدىني قايراتكەر ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەلدىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋى قازاقستان باسشىسىنىڭ وسى باعىتتا اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىنا ريزاشىلىعى مەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسىندەي تاريحتا قالدى.
جالپى ەلباسىنىڭ نازارىنان تىس قالعان, ول باستاما جاساپ, قامقورلىق كورسەتپەگەن سالاسى كەمدە-كەم دەۋگە بولادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – جايباراقات وتىرماي, قاشاندا تىڭنان وي قوزعاپ, جاڭا يدەيالار ايتىپ, باستامالار كوتەرىپ وتىراتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى رەفورماتور باسشى. مىسالى, ەلباسىنىڭ قازاق بالالارىن شەتەلدەردە وقىتۋعا ارنالعان «بولاشاق» باعدارلاماسى, استانادا قۇرىلعان الەمدىك دەڭگەيدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, جاراتىلىستانۋ سالاسىندا ءبىلىم بەرەتىن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى – قازاقستان ءبىلىمىن العا جەتەلەگەن, جاستارىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ءبىلىم الۋىنا قول جەتكىزگەن زور مۇمكىندىك بولدى. قازىردىڭ وزىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا بۇل ءبىلىم وردالارىنا بالاما جوق.
ەلباسىنىڭ تەڭدەسى جوق تۋىندىسى – استانا ەكەنى داۋسىز. شىندىعىنا كەلگەندە, جازىق دالادا قالا سالۋ ەلگە سەرپىلىس اكەلدى. استانانىڭ دامۋى – وڭىرلەردىڭ دامۋىنا, وڭىرلەردىڭ دامۋى تۇتاس ەلدىڭ دامۋىنا جەتەلەدى. ەلباسى باستاعان بۇل ۇلى كوش ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ باستاماسى بولىپ, ەلدى بۇرىن ەستىپ-كورمەگەن بيىكتەرگە شىعاردى. استانا قازاقستاننىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرىپ, جاڭاشىل, باتىل, اقىلدى ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلدى. استانا بۇگىندە تەك ءبىلىم, عىلىم, بيلىكتىڭ عانا ەمەس, حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ, دۇنيەجۇزىلىك تەكەتىرەستەر, كيكىلجىڭدەر مەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردى ەڭسەرۋدەگى بىتىمگەرشىلىك ورداسىنا اينالدى. ءبىر عانا سيريا ماسەلەسىنە ارالاسىپ, ارا اعايىندىق جاساعانى ءۇشىن ەلباسىمىز قانشاما مەملەكەتتەردىڭ العىسىن ارقالادى.
ەلباسى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ ايتپاي وتۋگە بولمايتىن ەرەكشە قاسيەتتەرى – ادامگەرشىلىگى, كەڭدىگى, ازاماتتىق ۇستانىمى, كورەگەندىگى. وسىنداي ايرىقشا قاسيەتتەرى ءۇشىن ونى الەمنىڭ ايگىلى باسشىلارى مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى جاقسى كورىپ, دوس بولدى. قانشاما شەتىن ماسەلەلەردىڭ وسىنداي دوستىق قاتىناستاردىڭ ارقاسىندا شەشىلگەنىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيدى. مىسالى, قحر توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن, رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن دوستىقتارىنىڭ ارقاسىندا عاسىرلار بويى داۋلى بولىپ كەلگەن ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى.
سونداي-اق ەلباسىنىڭ رەسەي كوشباسشىسى ۆلاديمير پۋتينمەن, قحر توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن, ونىڭ مۇراگەرى حۋ تسزينتاومەن, اقش پرەزيدەنتتەرى ۇلكەن دجوردج بۋشپەن جانە بيلل كلينتونمەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەرمەن, يسپانيا كورولى حۋان كارلوسپەن, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ, ساۋد ارابياسىنىڭ, سينگاپۋردىڭ, يتاليانىڭ, گەرمانيانىڭ, تۇركيانىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن جاقىن دوستىق بايلانىستا بولۋى قازاقستان ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ الەمدە اتىن تانىتىپ, بەدەلىن ءوسىرۋ ءۇشىن ۇلكەن ءرول اتقاردى. ەلىمىزگە ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا تارتىلدى. مارگارەت تەتچەردىڭ ەلباسىمىز تۋرالى «بۇگىندە الەم بەدەلدى 5-6 ساياساتكەردى بىلەدى, سونىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ» دەگەنى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
ەلباسىنىڭ وسىنداي بىتىمگەرلىك قاسيەتتەرى كاۆكاز مەملەكەتتەرى, رەسەي-تۇركيا اراسىنداعى قاتىناستار داعدارىسىن وڭ شەشۋگە ىقپال ەتتى. بۇل رەتتە, جەتى ايعا سوزىلىپ, ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان تەكەتىرەستىڭ جىگىن جاتقىزىپ, ەكى تاراپتىڭ باسشىلارىن تاتۋلاستىرىپ, تابىستىرۋداعى وراسان زور ەڭبەگى ءۇشىن تۇركيا حالقىنىڭ, ونىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا شەكسىز ريزاشىلىعىن كورىپ, كوڭىلىمىز تولقىعانىن ايتۋ پارىز.
بارشا حالقىن باۋىرىنداي, قازاقستاننىڭ بار ءوڭىرىن تۋعان ولكەسىندەي سۇيەتىن ەلباسىنىڭ كونە تۇركىستاندى تۇلەتۋدى قولعا الۋى – قازاق ەلىنىڭ رۋحاني تۇرعىدان العا باسۋى ءۇشىن قاجەت بولدى. قازىر الەمدە تاريحقا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. زيالى ساياحاتشىلار تەڭىزگە تۇسۋدەن گورى تاريحي ماعلۇمات الار باعدارلارعا دەن قويۋدا. ەلباسى قازاقستاندا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ورتاعاسىرلىق ەجەلگى قالالار تىزبەگى جاتقان, قازاق حاندىعى تۋ كوتەرگەن, يران, يراك, ت.ب. مەملەكەتتەردە ۇستاناتىن ياساۋي ءىلىمى تارالعان تۇركىستانى بار وڭتۇستىك ءوڭىرىن دامىتۋدىڭ ءمانى زور ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن.
XVI عاسىردان باستاپ ۇلان-عايىر قازاق جەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بارلىق جۇزدەر ەڭ قادىرلى ادامىن تۇركىستانعا اكەلىپ جەرلەۋدى داستۇرگە اينالدىردى. 21 حان, 19 بي, 56 باتىر مەن 8 سۇلتان ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان تۇركىستاندى كوركەيتىپ, ونىڭ شىن مانىندە دە كيەلى ەكەنىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋدى ماقسات ەتۋى – ەلباسىنىڭ تاريحقا جاساعان تاعزىمى دەر ەدىك.
كەشەلى بەرى وتاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءوز وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى مالىمدەمەسىنە وراي كوپتەگەن پىكىرلەر جاريالانۋدا. بايقاعانىمىز, زور بەدەلدى مەملەكەت قايراتكەرلەرى دە, قاراپايىم جۇرتشىلىق تا ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن ايتا وتىرىپ, قيماستىق سەزىمدەرىن بىلدىرۋدە. سولاي بولعانى تۇسىنىكتى. ءبارىمىز دە سونداي كۇيدى باستان كەشتىك.
بىراق جاسيتىن, جالتاقتايتىن ءجونىمىز جوق. ەلدى دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلامالارى جاسالعان, باسىمدىقتار ايقىندالعان. داۋ-جانجالسىز, بەرەكەلى بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىنا كوزىمىز جەتكەن. سونىڭ ءبارى – ەلباسى جۇرگىزگەن قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەكەنى تۇسىنىكتى.
وتىز جىل باسقارىپ, وزىق ەلدەر قاتارىنا جەتكىزەم دەپ بار كۇش-قۋاتىن, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن, ادامي تارتىمدىلىعى مەن ساياسي جىگەرىن ارناعان قازاقستانى, سان ۇلتتان قۇرالعان ءبىرتۇتاس حالقى ۇشقوڭىردىڭ باۋرايىنداعى شاعىن عانا شامالعاننان تۇلەپ ۇشىپ, الەمدىك ساياساتتىڭ دارابوزىنا اينالعان ۇلىن ماقتان ەتەدى.
ءبىز قيىندىق پەن قىزىعى قاتار جۇرگەن, تاتۋلىق پەن ىنتىماقتىڭ قادىرىن بىلگەن جىلدار ءۇشىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. ەندىگى ماقسات – ەلباسى سىزىپ بەرگەن باعدارمەن بولاشاقتا – وزىق ەلدەر قاتارىنان ورىن الۋ.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى