مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىنداعى “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءحىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە “2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىز “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ بەسجىلدىعىن باستايمىز. ءبىز بۇل جەردە الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىندە وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بولعان يندۋستريالاندىرۋدى ەمەس, يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋىمىز الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى دامۋ شارتتارىنا سايكەس كەلۋى ءتيىس”, دەپ بيىل باستالىپ وتىرعان ۇلكەن ءىستىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتقان ەدى. مۇنان كەيىن ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلعى حالىققا ارناعان جولداۋى تۇتاستاي وسى ماسەلەگە نەگىزدەلگەندىگى بەلگىلى. ءسويتىپ يندۋستريالاندىرۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى باستى ۇرانىنا اينالدى. العاشقى بەسجىلدىق جوسپارى تۇتاستاي وسى ماسەلەگە باعىتتالدى. ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساپ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا قول جەتكىزىلەتىن جەتىستىكتەردىڭ بولجامدى مولشەرىن ناقتى بەلگىلەدى. ءبىزدىڭ جوعارىداعى تاقىرىپتا الداعى بەسجىلدىق كوكجيەگى ايقىن دەپ وتىرعانىمىز دا وسىدان.
سونىمەن ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەندى اسا ماڭىزدى ەكى ۇلكەن ستراتەگيا بار. ولار قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى جانە ونىڭ ەكىنشى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى بارلىق مەملەكەتتىك قۇجاتتارى ەندى وسى ەكى ۇلكەن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. سوندىقتان ەكىنشى كەزەڭ ستراتەگياسىن جاسار الدىندا بىزدەگى بارلىق باعدارلامالار مەن قۇجاتتارعا قايتا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ بارلىعى ساراپقا سالىندى. 52 قۇجاتتىڭ كۇشى جويىلدى. قازىرگى قولدانىستاعى جانە ازىرلەنۋ ۇستىندەگى مەملەكەتتىك قۇجاتتار اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا ەلىمىزدىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شىعارىلدى. ءبىز تومەندە وسى قۇجات تۋرالى اڭگىمە قوزعاماقپىز.
ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىندا: “تاياۋداعى ونجىلدىقتاعى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى جانە تەڭگەرمەلى دامۋى ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ جەدەلدەتىپ ءارتاراپتاندىرىلۋى جانە باسەكەلەستىك قابىلەتىنىڭ ارتتىرىلۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەشەندى تۇردە ءوسۋى ەڭ ماڭىزدى ماقسات بولىپ تابىلادى. ال ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ بۇلايشا ءوسىمىن يننوۆاتسيالار عانا بەرە الادى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ۇكىمەت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن ازىرلەدى. بۇل ەكى قۇجات – ءبىزدىڭ تاياۋداعى 5 جىلدا قانداي ارەكەتتەر جاسايتىندىعىمىزدىڭ ناقتى جوسپارى بولىپ تابىلادى”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. دەمەك, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ الدىنداعى, ۇكىمەت پەن بارلىق جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك اتقارۋ ورگاندارىنىڭ جانە بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ الدىنداعى مىندەت ايقىن. ول – بەسجىلدىق باعدارلاما مەن جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ. ال باعدارلاما بويىنشا تومەندەگىدەي ناتيجەلى كورسەتكىشتەرگە جەتۋىمىز كەرەك.
2014 جىلى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى 50 پايىزعا ۇلعاياتىن بولادى.
ەڭبەك ونىمدىلىگى وڭدەۋ سەكتورىندا 50 پايىزعا, ال ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا 100 پايىزعا دەيىن ارتادى.
جالپى ەكسپورتتاعى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن جەتكىزىلەدى.
ىشكى جالپى ءونىمدى وندىرۋدەگى قۋات كوزدەرىنە دەگەن ماجبۇرلىلىك 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا تومەندەيدى.
بارلىق كاسىپورىندار اراسىنداعى يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى سۋبەكتىلەردىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا ارتادى.
مۇنداي كورسەتكىشتەردى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەس. ماسەلەن, وسىلاردىڭ ىشىندە بىرەۋىن عانا, اتاپ ايتقاندا, ەڭبەك ءونىمدىلىگىن 50 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن عانا الىپ, ازداپ تالداپ كورەيىك.
ەگەر بۇكىل ادامزاتتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى دامۋ تاريحىن الاتىن بولساق, ونىڭ قازىرگى وركەنيەتتى قوعامدى قالىپتاستىرۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتۋىنىڭ وراسان زور ىقپال ەتكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. سەبەبى, ەرتە زاماندارداعى شارۋا ادامى ات پەن وگىزگە جەگىلەتىن قول سوقامەن جەر جىرتقان كەزدە كۇنىنە ەڭ ءارى كەتكەندە 1-2 گەكتار عانا جەر جىرتاتىن. مۇنان كەيىن العاشقى تراكتورلاردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى ول ەندى كۇنىنە كەم دەگەندە 30-40 گەكتار جەر جىرتۋ مۇمكىن-دىگىنە يە بولدى. وسىلايشا العاشقى تەحنيكالىق پروگرەستىڭ ءوزى شارۋانىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن بىرنەشە ەسە ارتتىردى. مۇنان كەيىن وندىرىسكە قازىرگى زامانعى اسا قۋاتتى تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالىق كەشەندەر ەنگىزىلە باستادى. ەندى ءبىر تراكتوردىڭ ءوزى بۇرىنعى 30-40 گەكتارعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ جەر جىرتاتىن بولىپ ءجۇر.
دەمەك, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى دەگەنىمىز قوعامنىڭ دامۋىن كورسەتەتىن باستى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن جۇزدەگەن ادام اتقاراتىن شارۋانى ەندى ءبىر-ەكى ادام عانا اتقارا بەرەتىن بولدى. كارل ماركستىڭ ايتۋى بويىنشا بۇل ومىردەگى ەڭ باعالى نارسە ۋاقىت ەكەن. “بارلىق ۇنەمدەۋلەردىڭ اقىرى ەڭ اياعىندا ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە كەلىپ ۇلاسادى”, – دەيدى كارل ماركس. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى مىنە, وسى ۋاقىتتى ۇنەمدەۋگە دە ىقپال ەتكەندىگىن كورەمىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ قازاقستاندا وتكەن ونجىلدىقتىڭ وزىندە عانا 100 جىلعا تاتيتىن ۇلان-عايىر ءدۇنيەلەر جۇزەگە اسىرىلدى. باسقا ماسەلەلەردى بىلاي قويعاندا 5-6 جىلدىڭ وزىندە جاڭا استانا سالىپ تاستادىق. ال ورتا عاسىرلاردا ءدال وسىنداي استانا تۇرعىزۋ ءۇشىن قانشا جىل قاجەت بولاتىندىعىن ويشا ەسەپتەي بەرىڭىز. بالكىم جۇزدەگەن جىلدار قاجەت بولار. ۋاقىتتان ۇنەمدەۋ دەگەنىمىز مىنە, وسى. ال بۇل ۇنەمدەۋ ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى ارقىلى جۇزەگە اسقاندىعىن كوزى قاراقتى وقىرماندار جاقسى بىلەدى.
تەحنيكالىق پروگرەسس دامىعان سايىن ەڭبەك ونىمدىلىگى دە ارتا بەرەدى. سەبەبى, وندىرىسكە ەرەكشە قۋاتتى جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلەدى. ول تەحنولوگيالاردى باسقاراتىن ادامداردىڭ ءبىلىمى دە سوعان سايكەس بولادى. بۇل جاعداي الەمدىك باسەكەدە مەملەكەتتەرگە ارتىقشىلىق بەرەتىن باستى شارتتاردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, اقش-تا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى بىزدەن 30 ەسەدەي ارتىق ەكەن. ال باتىستا ءبىر شارۋا 60 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرسە, بىزدە ءبىر شارۋا 3 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرەدى. نەگە؟ سەبەبى ولاردا تەحنولوگيالىق قارۋلانۋ وتە كۇشتى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلباسىمىز سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. وسى بەسجىلدىقتاعى باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ وتىر. ونى 4 ەسە كوبەيتۋ كەرەك.
سونىمەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ دەگەنىمىز – ول زامانعا لايىقتى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەلىمىزگە جەتكىزىپ يگەرۋ, ادامداردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ, ەڭبەك تاجىريبەسىن شىڭداۋ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىعىن نىعايتۋ, قوعامنىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇرىپ وتىرۋى ءتيىس عىلىمدى دامىتۋ, قوعامدا اركىم ءوزىنىڭ قابىلەتى مەن ەڭبەگىنە سايكەس يگىلىك كورە الاتىنداي ادىلەتتى قارىم-قاتىناستار مەن زاڭداردى ورنىقتىرۋ, ەڭبەك سىڭىرمەي بايتىن جەمقورلىققا جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. اتالعان مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قيىندىعى دا وسىندا. ول كەشەندى ءادىس-تاسىلدەردى قالىپتاستىرۋدى قاجەت ەتەدى.
مىنە, وسىلايشا جوعارىداعى ءاربىر مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ بەسجىلدىق باعدارلاماسىندا وسىلاردىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزگە نە قاجەت بولاتىندىعى جانە ول قاجەتتىلىكتى قانداي جولدار ارقىلى وتەۋگە بولاتىندىعى ەسكەرىلگەن. سونىڭ بىرەۋىنە توقتالا كەتەيىك.
قازىرگى ۋاقىتتا ويعا العاندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ىنتا مەن نيەت بولۋى كەرەكتىگى, سونان كەيىن قارجىنىڭ قاجەت بولاتىندىعى تۇسىنىكتى. باعدارلامادا ەلباسى الدىعا قويعان مىندەتكە حالىقتىڭ ىنتاسىن وياتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى كاسىپكەرلەر توبىنا كوپ سەنىم ارتىلىپ وتىر. ال وسى كاسىپكەرلەردىڭ ءوزىنىڭ ىنتاسىن قالاي وياتامىز؟ وسى ءۇشىن بىرنەشە باعدارلاما جاسالىنعان. سولاردىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” جوباسى. وسى جوبا بويىنشا كاسىپكەرلەردى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ىسىنە تارتۋدىڭ بىرنەشە جولدارى مەن ءادىس-تاسىلدەرى قاراستىرىلعان. ماسەلەن, باعدارلامادا كورسەتىلگەندەي, ءونىم ءوندىرىپ, ونى ەكسپورتقا باعىتتاي العان كاسىپكەر ءۇشىن نەسيە الۋدا كوپتەگەن ارتىقشىلىقتار جاسالادى. كاسىپكەردىڭ بانكتەن العان نەسيەسىنىڭ سىياقى ستاۆكاسى مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى. كەيبىر كاسىپكەرلەر ءۇشىن ولاردىڭ اتقاراتىن شارۋاسىنا بايلانىستى العان نەسيەلەرىنىڭ قايتارىلىمىنا مەملەكەت بانك الدىندا كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق كاسىپكەرلەرگە ءوز ءىسىن دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى كەڭەستەر بەرىلەدى. سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ءىسى دامىتىلادى. مىنە, وسىنداي جولدار ارقىلى مەملەكەت كاسىپكەرلەردى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ىسىنە تارتاتىن بولادى.
ال ەندى قاجەتتى قارجىنى قالاي تابامىز؟ بۇل ءۇشىن باعدارلاما نەگىزىندە “ينۆەستيتسيالار-2020” جوباسى قاراستىرىلىپ وتىر. قازىرگى كەزدە شەتەلدەردەن كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالارعا بۇكىل الەم حالقىنىڭ تالاسىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. اتالعان جوبانى جاساۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋداعى ارتىقشىلىقتارىمىز بەن كەمشىلىكتەرىمىز ساراپقا سالىنىپ, مىناداي ماسەلە ايقىنالعان: قازاقستان شەتەلدەردەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ەداۋىر دەڭگەيدە ينۆەستيتسيا تارتا العانىمەن بۇل ىستە دە كەمشىلىكتەرىمىز جوق ەمەس ەكەن. باستى سەبەپ, ءبىزدىڭ كادرلارىمىزدىڭ بىلىكتىلىك قابىلەتىنىڭ تومەندىگى, ينفراقۇرىلىمداردىڭ جەتىلمەگەندىگى, كاسىپكەرلەر الدىنداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ بولۋى جانە كەز كەلگەن ماسەلەدەن ەڭبەكسىز پايدا ىزدەيتىن جەمقورلىقتىڭ كۇشتىلىگى. مىنە, وسى فاكتورلار قازاقستانعا ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىنە بوگەت بولۋدا.
وسىعان وراي ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى اتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, بەلگىلەگەن. ماسەلەن, وسىعان دەيىنگى زاڭداردا قاراستىرىلعان ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار بەرۋدىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلەتىن بولادى. ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتارعا سالىق جەڭىلدىكتەرى ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ دامۋ ينستيتۋتتارى ينۆەستيتسيا قاجەت ەتىلەتىن جوبالاردى بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋعا قاتىستىرىلادى.
شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ جونىندەگى باعدارلاماعا ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردى دا قاتىستىرۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان.
ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ شەتەلدىك ءتاجىريبەلەرى زەرتتەلە كەلىپ, بۇل ىسپەن شۇعىلداناتىن مامانداندىرىلعان اگەنتتىك قۇرۋ قاجەت دەپ تانىلدى. مۇنداي اگەنتتىك 160-قا تارتا ەلدەردە بار ەكەن. ولارعا ەداۋىر دارەجەدە كەڭ وكىلەتتىلىكتەر مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ رەسۋرستارى بەرىلگەن. بۇل رەتتە اسىرەسە وسى سالادا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن كورەيا, اۆستراليا, برازيليا ەلدەرىندەگى اگەنتتىكتەردىڭ جۇمىستارى زەرتتەلە كەلە “KAZNEX” اق بازاسىندا “KAZNEX ءىNBEST” ەكسپورت پەن ينۆەستيتسيانى العا جىلجىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرىلاتىن بولدى.
سونىمەن بىرگە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن قاتار وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى دە وزدەرىنە ارىپتەس ىزدەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرىڭعاي ينتەرنەت پورتال قۇرىلماق. باسقا دا جاعدايلار جاسالىنباق.
ەلباسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ 7 باسىم باعىتىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. ولار – اگروونەركاسىپتىك كەشەن, مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, ەنەرگەتيكا, حيميا مەن ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى, قۇرىلىس يندۋسترياسى, كولىك جانە اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيا سالالارى. بۇعان قوسا ەندى 5 سالا ۇسىنىلىپ وتىر. ولار – ماشينە جاساۋ, ۋران جانە جەڭىل ونەركاسىپ, تۋريزم, عارىش سالالارى. بىراق بۇل سالالاردىڭ بارلىعى بىردەي مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ باسىمدىعىنا يە بولا بەرمەيدى. نەگىزىنەن سالالارداعى ەكسپورتقا شىعاتىنداي جانە ءوزىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىمىزدا ءزارۋ بولىپ وتىرعان زاتتاردى وندىرە الاتىندار كاسىپورىندارعا بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزىلاتىن بولادى. مۇنداي كاسىپورىنداردى قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى ءساتتى جوباسى ەلىمىزدە جوق ەمەس. سونىڭ قاتارىندا استانادا اشىلعان لوكوموتيۆ زاۋىتىن ايتۋعا بولادى. مۇنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگى باسقا كاسىپورىندارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى بولىپ وتىر.
باعدارلاما اياسىندا وسى 5 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قانداي كاسىپورىندار سالىناتىندىعى, ولاردىڭ قانداي وڭىرلەردە ورنالاستىرىلاتىندىعى ناقتى ايقىندالعان. وسى ءۇشىن وندىرىستىك قۋاتتاردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋدىڭ كەستەسى ازىرلەنگەن. بۇل كەستەدە وتىن-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ بولجامدى تەڭگەرىلىمى, مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازانى, سۋ مەن جەر رەسۋرستارىن دامىتۋدىڭ بولجامدى تەڭگەرىلىمى, ەڭبەك رەسۋرستارىن ورنالاستىرۋدىڭ بولجامدى تەڭگەرىلىمى جاسالىنعان. قۇبىرلار, تەمىر جولدار, اۆتوكولىك جولدارى, سۋ جانە اۋە كولىكتەرى ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ جوسپارلارى ازىرلەنگەن. ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار مەن يندۋستريالىق بەلدەۋلەردىڭ قالاي قالىپتاستىرىلىپ, دامىتىلاتىندىعى كورسەتىلگەن.
جوعارىدا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان كارتاسىنىڭ جاسالعاندىعىن ايتتىق. بۇل كارتاعا جالپى قۇنى 6,4 ترلن. تەڭگە تۇراتىن 97 جوبانى ەنگىزۋ ماقۇلدانىپ وتىر. وسىنىڭ نەگىزىندە 64,3 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلۋى ءتيىس. وسىمەن قاتار ءاربىر ءوڭىردىڭ وزىندىك كارتاسى دا بولادى. وسى وڭىرلىك كارتالار بويىنشا جالپى قۇنى 119,7 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 65 جوبا ماقۇلداندى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە تاعى دا 10,2 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلماق.
مىنە, وسىنداي سان-سالالى اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاق-ستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 23 شەبەرلىك جوسپارى ازىرلەنەتىن بولادى. ولار جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن ازىرلەنەدى. وسى بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ سالماعى وڭىرلەرگە اۋادى. ورتالىق بۇل جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ جاعدايىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايدى.
وسى ماسەلەگە بايلانىستى اكىمدىكتەردىڭ الدىنداعى مىندەتپەن قاتار ولاردىڭ قىزمەتتەرىن باعالاۋدىڭ ولشەمدەرى ازىرلەنگەن. اكىمدەردىڭ قىزمەتى ەندىگى كەزەكتە وزدەرى باسقارىپ وتىرعان وڭىرلەردە ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ارتقاندىعىمەن, قانشالىقتى كولەمدە تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتا العاندىعىمەن, قانشالىقتى دەڭگەيدە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسىن ارتتىرا العاندىقتارىمەن, قانشا يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردى ىسكە قوسقاندىعىمەن, قانشالىقتى دەڭگەيدە جوعارعى ونىمدىلىك بەرەتىن جۇمىس ورىندارىن ۇيىمداستىرعاندىعىمەن باعالاناتىن بولادى. وسىنداي ولشەمدەر بويىنشا ءوڭىردى العا سۇيرەپ شىعارا العان اكىمدەردىڭ ابىرويى ارتادى. قىسقاسى, “جۇيرىكتەن جۇيرىك وزار جارىسقاندا” دەگەندەي, ەندىگى كەزەكتە مەملەكەتتىك بيلىك بۋىندارىنداعى باسشىلاردىڭ اراسىنداعى باسەكە دە قىزا تۇسەتىن بولادى.
ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى بويىنشا جولداۋدا بەرگەن تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرىپ, بۇل ىستەگى سان-سالالى شارۋانى ءبىر ىزگە سالىپ, جۇيەلى باسشىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكالىق باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلدى. مۇندا نەگىزىنەن نەعۇرلىم ءىرى جوبالاردىڭ ورىندالاۋىنا كوبىرەك ءمان بەرىلەدى. بۇل ورتالىققا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءوزى باسشىلىق جاسايدى. اكىم باسقاراتىن وسىنداي ورتالىق وڭىرلەردە دە قۇرىلادى.
سونىمەن قاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى جەدەل شەشىپ وتىرۋ ءۇشىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ باسقاراتىن جەدەل توپ قۇرىلدى. بۇل جەدەل توپ جوسپارلانعان بارلىق جوبالار بويىنشا جۇمىستار ءوز ارناسىنا تۇسكەنگە دەيىن وڭىرلەردى ارالاپ, ءىس بارىسىمەن تياناقتى تۇردە تانىسىپ وتىرۋى ءتيىس.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى وعان قاتىسۋشى بارلىق جاقتاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردىڭ, بانكتەردىڭ, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ, “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن اگەنتتىكتەردىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن جان-جاقتى تالقىلاندى. وتكەن اپتاداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا قابىلداندى. وسى وتىرىس بارىسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ باعدارلامانىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە پىسىقتالعاندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە ەندىگى ماڭىزدى ماسەلە ونى جەدەلدەتىپ جۇزەگە اسىرۋ ەكەندىگىن ايتتى.
ءسويتىپ, باعدارلاما ەلباسى قاراۋىنا تاپسىرىلدى.
سونىمەن ەلىمىزدىڭ الدىنداعى وسى بەسجىلدىقتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى ايقىندالىپ وتىر. ول مىندەت – بەسجىلدىق باعدارلاما مەن جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى نەبىر قيىن كەزەڭدەردى باستان كەشىرە وتىرىپ, سول قيىن كەزەڭدەردىڭ وزىندە جاسالىپ, حالىقتى جاقسى ومىرگە جەتەلەگەن “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا ەداۋىر تاجىريبە جيناقتاپ, شىڭ-دالا ءبىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. ەلىمىزدىڭ ىشىندە تۇراقتىلىق پەن اۋىزبىرلىك قالىپتاسىپ, الەۋمەتتىك تۇرمىستا دا جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەل بولۋدىڭ, ىرگە كوتەرۋدىڭ بارلىق شارتتارى ورىندالدى. ەندى الدىمىزعا ودان دا زور مىندەت قويىلدى. ول مىندەت – الەم حالىقتارىنىڭ الدىڭعى لەگىنە ۇمتىلۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتى مىعىم دەپ سانالاتىن الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ. ءسوز بولىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى ينۋدستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى – وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ كىلتى بولىپ تابىلادى. ەگەر ءبىز وندا كورسەتىلگەن مەجەلەرگە قول جەتكىزەتىن بولساق, بولاشاعىمىزدىڭ قازىرگىدەن دە جارقىن بولاتىندىعىنا ءسوز جوق.
“جول كارتاسى” جانە “جاستار تاجىريبەسى”
ۆەنەرا تۇگەلباي.
ۇزدىك باعدارلامالار ساناتىنان تابىلعان “جول كارتاسىنىڭ” شەڭبەرىندە “جاستار تاجىريبەسى” ۇيىمداستىرىلعانى ءمالىم. باعدارلاما جاس ماماندارعا تاجىريبە جيناقتاۋعا, وعان قوسا جاڭا جۇمىس ورىندارىنا جۇمىسقا تۇرۋى ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى مامان بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.
بۇعان دەيىن دە ۇكىمەت “حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ” تۋرالى زاڭعا وراي حالىقتىڭ ناقتىلانعان بەلگىلى ءبىر بولىگىن ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا العان-تىن. ال بۇل جولعى ەڭبەكپەن قامتىلۋعا ءتيىستى الەۋمەتتىك توپتارعا, 21 جاسقا دەيىنگى جاستار مەن ءبىلىم بەرۋشى ۇيىمدار, سونداي-اق جوو-نى بىتىرگەن تۇلەكتەر كىردى.
جاستاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى كاسىبي داعدىنىڭ جوقتىعىنان باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ تومەن بو-لۋى. وسىعان وراي ەڭبەك رىنوگىندا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي تۋعىزۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابىلادى. 2009 جىلى جۇ-مىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىمەن كەلگەن 16 مەن 24 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز جاستاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 196 مىڭ ەكەن. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ 155 مىڭنان استامى جۇمىسقا ورنالاسقان. بۇل جۇمىسسىز جاستاردىڭ 79 پايىزىن قۇرايدى جانە ۋاقىتشا بولسا دا قۇر بوسقا قاراپ ءجۇرمەيتىندىگىنە كەپىل.
جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى “جاستار تاجىريبەسىن” جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. جوبا بارىسىندا جاستار الاتىن العاشقى ەڭبەك ءتاجىريبەسى, سونداي-اق ەڭبەك داعدىسى ەڭبەك رىنوگىندا ولاردىڭ باسەكە-گە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەلباسىمىزدىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىندا جاريالانعان مىندەتتەرگە سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى “جاستار ءتاجىريبەسى” باعدارلاماسىنىڭ ەسەبىنەن ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن قاراستىرىپ, ولارعا 35,2 مىڭ وقۋ ورىندارىن بىتىرۋشىلەردى باعىتتاعان بولاتىن. بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3,2 ملرد.تەڭگە بولىنگەن. بۇل ورايدا ايتا كەتەتىن نارسە, ءار تاجىريبەدەن ءوتۋشى جاس مامانعا 15 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى تولەندى.
وسىعان وراي الدىن الا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جىل سايىنعى اكىمدەر قاۋلىسىمەن بەكىتىلەتىن ماقساتتى توپتار ساناتىنا قوسىمشا ارنايى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستار دا ەنگىزىلدى, ولاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ناقتى شارالارى قاراستىرىلدى. وعان قوسا شىعىس قازاقستان وبلىسى مەن الماتى قالاسىندا “جاستار تاجىريبەسى” ۇيىمدارىنىڭ ارنايى ەرەجەسى جاساقتالدى. بارلىق ايماقتاردا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن ما-ماندىق, كاسىپ يەلەرىنىڭ انكەتاسىن ءبىر جەرگە جيناقتاپ, ورتاق مالىمەت بانكى قۇرىلدى. بانكتەگى مالىمەتتەر نەگىزىندە جاستار تاجىريبەسىنە قاتىسۋعا ۇمىتكەرلەر ناقتىلاندى. وقۋ ورىندارىندا جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, ولارمەن اقپاراتتىق, تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە 12,8 مىڭ جۇمىس بەرۋشىمەن كەلىسىم-شارت جاسالىپ, ونىڭ نەگىزىندە 51,2 مىڭ ادام تاجىريبەدەن وتۋگە جۇمىسقا قابىلدانسا, 9,7 مىڭى تۇراقتى جۇمىسقا قابىلدانعان.
“جاستار تاجىريبەسىنە” قاتىسۋشىلاردىڭ نەگىزگى دەنى ورتا ارناۋلى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنان بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 50 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال جوو ءبىتىرگەندەر ەكىنشى ورىندا. سونىمەن قاتار قاتىسۋشىلاردىڭ 57 پايىز-دان استامى 2009 جىلى بىتىرگەندەر بولسا, كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ 43 پايىزى الدىڭعى جىلدارى ءبىتىرگەندەر ەكەن. بارلىق ايماقتاردا قاتىسۋشىلاردىڭ كولەمىنە وراي جوسپارلانعان تاپسىرمالار ارتىعىمەن ورىندالدى. ولاردىڭ ءىشىندە الماتى جانە استانا قالالارى, اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىندا تاجىريبەگە قابىلدانعانداردىڭ ۇلەس سالماعى باسقالارعا قاراعاندا باسىمداۋ. ال تاجىريبەنى اياقتاعان سوڭ تۇراقتى جۇمىسقا قالدىرىلعانداردىڭ سانى الماتى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارىندا جانە استانا قالاسىندا ارتقانى بايقالىپ وتىر. مىسالى, اتىراۋ وبلىسىندا باعدارلامانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى شەتەلدىك كومپانيالار بولىپ تابىلادى. مىسالى, “ۋورلي پارسونس”, “شليۋمبەرجە لودجەلكو ينك”, “Bateman كازاحستان”, “رەنكو-كات”, “يۋسس سۋپپورت سەرۆيسەز” جانە باسقا دا شەتەلدىك كومپانيالاردا اتىراۋ مۇناي-گاز ينستيتۋتىنىڭ 54 تۇلەگى تاجىريبەدەن ءوتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ولاردىڭ 16-سى تاجىريبە اياقتالعان سوڭ تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. ال اقمولا وبلىسىندا ءۇش جوعارى وقۋ ورنىن “كولىك باكالاۆرى – كولىكتى پايدالانۋعا ەنگىزۋ جانە قوزعالىستى, تاسىمالدى ۇيىمداستىرۋ” ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن 3 تۇلەك “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق-تىڭ اقمولا جول بولىمشەسىندە بۋراباي كۋرورتى ستانساسىندا تاجىريبەدەن ءوتىپ, ونى اياقتاعان سوڭ جۇمىسقا قالدىرىلعان.
باعدارلاما جاستاردى جۇمىس داعدىسىنا ۇيرەتىپ قانا قويماي, جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋدا ءۇلكەن قۇلشىنىس, سەرپىن تۋدىرۋدا. وعان قوسا الىنعان تاجىريبە دە جاس مامانعا جۇمىسقا تۇرعاندا كىبىرتەكتەمەي, جۇكتەلگەن مىندەتتى قينالماي الىپ كەتۋىنە كومەك بەرەدى.
“جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن “جاستار تاجىريبەسى” باعدارلاماسىنىڭ قورىتىندىسى جۇمىسسىز جاستارعا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. سونداي-اق تەك جاستارعا عانا ەمەس, جۇمىس بەرۋشىلەرگە دە ءتيىمدى. جۇمىسقا الۋ بارىسىندا ولار يگەرگەن داعدى مەن جيناقتالعان تاجىريبە كەيىن قاجەتىنە جارايتىن بولادى. ال جۇمىس بەرۋشى كومپانيالارعا ءوز بيزنەسىندە ادام رەسۋرسىن قوسىمشا پايدالانۋ جانە بولاشاقتا جۇمىسقا الىناتىن دۇرىس كانديداتتى ءدال تابۋىن جەدەلدەتەدى. جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن ورگاندار جۇمىس بەرۋ-ءشىلەرمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى بەكىتە تۇسەدى. “جاستار ءتاجىريبەسى” وزگە دە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ شارالارىمەن كەشەندى تۇردە بايلانىسا وتىرىپ وتكەن جىلدىڭ 4-توقسانىندا جاستار جۇمىسسىزدىعىن 6 پايىزعا قىسقارتتى.
وسىلايشا جاستار تاجىريبەسى ءوز تيىمدىلىگىن, ومىرشەڭدىگىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەگەن سوڭ ول 2010 جىلعى “جول كارتاسى” اياسىندا دا جالعاسىن تاپپاق. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3,2 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. وعان قوسا ەندىگى جەردە تاجىريبەدەن وتۋشىلەر 15 مىڭ مەن 20 مىڭ تەڭگە اراسىندا ەڭبەكاقى الاتىن بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي.
“تالسايەتتىڭ” جاڭا تسەحى
شارۋا قوجالىقتارى مەن تۇتىنۋشى تالعامىن قاناعاتتاندىرۋدا
كۇمىسجان بايجان.
حالقىنىڭ سانى كۇرت وسكەن تالدىقورعان قالاسىنداعى “تالسايەت” اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى بۇگىندە 26 شارۋا قوجالىعىمەن ءوزارا بايلانىستا ەڭبەك ەتىپ, العا قويعان مىندەتتەرگە ساي جۇمىسىن جەتىلدىرۋدە. مۇندا شارۋا قوجالىقتارى بورداقىلانعان مالدارىن اكەلىپ, ارنايى ءمالدارىگەرلىك زەرتحانادا تەكسەرۋدەن وتكىزەدى. اكەلىنگەن مال جۇقپالى اۋرۋلاردان تازا ەكەندىگىنە كوز جەكىزىلگەننەن كەيىن سويىلىپ, ساۋدا ورىندارىنا جونەلتىلەدى. بۇگىندە ادام دەنساۋلىعى كوبىنە تاعامنىڭ تازا بولۋىمەن ولشەنەتىندىكتەن وعان ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. وسىلايشا ارنايى مال سويۋ تسەحىن اشۋ كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى.
تۇتىنۋ كووپەراتيۆى 2006 جىلدان باستاپ مال سويۋ تسەحىن اشۋ ماقساتىندا “اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى” اكتسيونەرلىك قوعامىنان مال سويۋ مەن شۇجىق تسەحىن اشۋ ءۇشىن الىنعان 67 ملن. تەڭگە قاراجاتتى ءتيىمدى جۇمساپ, جۇمىستىڭ تياناعىن كەلتىردى. جاڭادان اشىلعان كاسىپورىن تاۋلىگىنە 50 باس ءىرى قارا, 100 قوي, تاعى باسقا مالداردى سويۋعا ارنالعان. تسەحتا 50 توننا ەت ساقتايتىن توڭازىتقىش, تاعى باسقا دا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن ورىندار بار. جاز ايلارىندا بازارعا اكەلىنگەن ەتتىڭ بۇزىلماۋى ءۇشىن شارۋالار ونىمدەرىن وسىندا ساقتاۋىنا مۇمكىندىگى مول. قاجەت بولسا, مالدى بورداقىلاپ, سەمىرتۋ قىزمەتى دە قاراستىرىلعان. تۇتىنۋشى ءبۇگىندە ءىرى قارا ەتىنىڭ ءبىر كيلوسىن 550 تەڭگەدەن ساتىپ الۋىنا بولادى. بۇل وزگە بازارلارعا قاراعاندا ەداۋىر ارزان.
شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا مال سويۋ تسەحىنىڭ قىزمەتى كوپ كومەگىن تيگىزۋدە. ماسەلەن, “اق باستاۋ” شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى, كەربۇلاقتىق ب.بەكيەۆ كووپەراتيۆكە بەس باس ءىرى قارا اكەلىپ, الىنعان باعاعا قاناعاتتاناتىنىن جەتكىزدى. بۇعان دەيىن ەت الۋشى دەلدالدار ەتتىڭ كيلوسىن 450-480 تەڭگەگە باعالاپ, ناتيجەسىندە شارۋا ادامدارى ەداۋىر ۇتىلاتىن. “تالسايەتتىكتەر” 5 باس ءىرى قارانىڭ ءار كيلوسىن 550 تەڭگەدەن باعالاپ, قولما-قول ەسەپ ايىرىسقان. سونىمەن قاتار مالدارىگەرلىك زەرتحانا مەن مال سويۋ تسەحى دا شارۋالاردىڭ كوپ جۇمىسىن جەڭىلدەتكەن.
ارينە, كووپەراتيۆ ۇجىمى ءالى دە جۇمىستارىن جەتىلدىرۋدى, قىزمەت اۋقىمىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاۋدا. ويتكەنى, بۇگىنگى تۇتىنۋشىنىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسى وسۋدە. مال ءونىمدەرىنەن ساپالى شۇجىق جاساپ, جىلجىمالى دۇڭگىرشەكتەر ارقىلى قالا حالقىنىڭ داستارحان ءمازىرىن تولىقتىرۋدا. شۇجىقتىڭ ءبىر كيلوسىنىڭ باعاسى 600 تەڭگە. ەت ونىمدەرىمەن قاتار مۇندا اس اتاسى – ناننىڭ 40 ءتۇرى ءپىسىرىلىپ, تالدىقورعاندىقتاردىڭ تالاپ-تالعامىنان شىعۋدا.
كاسىپورىن قالاداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋ ماسەلەسىنە دە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, قازىرگى كەزدە مۇندا 130 ادام جۇمىسپەن قامتىلسا, ولاردى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىنە دە كوڭىل بولىنۋدە.
تسەحتىڭ اشىلۋىنا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىنىشباي دوسىمبەكوۆ قاتىسىپ, قولعا الىنعان جۇمىستارعا باعاسىن بەردى. ەكولوگيالىق جاعىنان تازا تاعام ءوندىرىسىن دامىتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان مۇنداي تسەحتاردى الماتى قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان قاراساي, تالعار اۋدانىنداعى “التىن وردا”, “كاتاليزاتور” بازارلارىندا اشۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. جالپى, وڭىردەگى 37 اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى وسىنداي مال سويۋ تسەحىن اشۋدى قولعا الىپ وتىر.
الماتى وبلىسى.