تورتكۇل دۇنيەنى شارلاعان

ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – ماعجان تالاپ­ ۇلى ساعىمباەۆ. بىلتىر عانا وردا بۇزار 30 جاسقا تولعان ايتۋلى ازامات الماتىدا تۋىپ-ءوسىپ, الاتاۋ باۋ­رايىنداعى اسەم شاھاردا دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەيى مەن «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم نارىنە سۋسىندادى. وقۋ وزاتى بولدى, قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاس­تى, سپورتتىق جانە مادەني شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىستى. كەيىننەن اۋسترياعا اتتانىپ, زالتسبۋرگ قالاسىنداعى ىرگەلى ينستيتۋتتا تۋريزم ماماندىعى بويىنشا ءبىلى­مىن جالعاستىردى. 

ماعجان بالا كەزىننەن اتا-اناسىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ ءار قيىرىن ارالاپ, كەڭ-بايتاق وتانىمىزدىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىن ارمانسىز شارلاعان ەكەن. ىرگەدەگى جەتىسۋ ءوڭىرىن ايتپاعاندا, شىعىس پەن وڭتۇستىك ايماقتارعا دا ارا-تۇرا ات باسىن بۇرىپ تۇردى. ساعىم­باەۆتار وتباسى ەكى رەت الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى ىستىقكولگە جاياۋ ساپار شەكتى. قارا تەڭىزدىڭ بويىنداعى گەلەندجيك شاتقالىندا بولدى. 2013 جىلى وزبەك­ستان, رەسەي, گرۋزيا, ارمەنيا, ۋكراينا جانە مولدوۆا ەلدەرىنە ساپار شەكتى. وسىنداي ءماندى دە ماڭىزدى ساپارلاردان كەرەمەت اسەرمەن قايتقان بالا كەلەشەكتە جيھانكەز بولۋدى ارماندادى. 

ۋاقىت وزا ارمانشىل جاس ورەن ءوز جوسپارلارىن بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرا باستادى. قازىرگى كەزدە ماعجان «جەر شارىندا بارماعان جەرىم, باسپاعان تاۋىم­ كەمدە-كەم» دەپ ەش قىمسىنباي ايتا الادى. راسىندا دا, بۇل جىگىت 30 جاسىنا دەيىن ەرلىك دەپ ايتۋعا تۇراتىنداي تالاي ءىس تىندىردى. ماسەلەن, ونىڭ ەسىمى ۆەلو­سيپەدپەن جەر-جاھاندى جالعىز ءوزى شارلاعان تۇڭعىش قازاقستاندىق جيھان­كەز رەتىندە ەل ەسىندە قالدى. اتاپ ايتساق, 2014 جىلدىڭ 1 مامىرىندا باستالعان «Bike The Earth» جوباسى اياسىنداعى اي­تۋلى ساپار 2015 جىلدىڭ 14 مامىرىندا ءوز مارەسىنە جەتتى. 380 كۇن ىشىن­دە 22 مەملەكەتتى شارلاعان ماعجان تالاپ­ ۇلى 28 784 شاقىرىمدى ارتقا تاس­تادى. سول ارالىقتا قانداسىمىز قازاق­ستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, يران, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, بولگاريا, سەربيا, ۆەنگريا, اۋستريا, گەرمانيا, شۆەيتساريا, فرانتسيا, يسپانيا, كولۋم­بيا, ەكۆادور, اۋستراليا, تايلاند, كام­بودجا, لاوس جانە قىتاي سىندى مەم­لەكەت­ت­ەردىڭ اۋماعىمەن ءوتتى. 

– ءار ساپاردىڭ قىزىعى دا, شى­جىعى دا بولادى, – دەپ باستادى ءوز اڭگى­مەسىن ماعجان. – كەرەمەتى دە بار, كۇر­سىندىرەتىن جايتتار دا از ەمەس. بىردە تۇرىك­مەن­س­تاننىڭ قاراقۇم شولىندەگى +46 گرا­دۋستىق اپتاپ ىستىقتا سۋسىز قالدىم. قايتا-قايتا ەسىمنەن تانىپ, قۇمعا قۇلاي بەردىم. ابىروي بولعاندا جانىمنان ءوتىپ بارا جاتقان «كاماز» كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى قولىنداعى قۇتىسىن تەرەزەدەن لاقتىردى. سودان امان قالدىم. يسپانيانىڭ بارسەلونا قالاسىندا باز بىرەۋلەر ۆەلوسيپەدىمدى ۇرلاپ كەتكەندە, وسىمەن ساپارىم اياقتالعان شى­­عار دەپ قاتتى كۇيزەلىسكە ءتۇستىم. الاي­­دا, مەنىڭ عالامتوردا جاريالاعان جا­نايقايىمدى ەستىگەن جۇرت باس-اياعى ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە جاڭا كولىككە اقشا جيناپ بەردى. انتاركتيدادا قولىم مەن بەتىمدى ءۇسىتىپ الدىم. قىتايدا يتكە تا­لاندىم, كولۋمبيادا قابىرعامدى سىندىردىم, وزبەكستان مەن گرۋزيادا جول تورىعان قاراقشىلاردان ازەر قاشىپ قۇتىلدىم... وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر مەن قيىندىقتار دا بولدى. بىراق ەشبىر كەدەرگىلەرگە قاراماستان العان بەتىمنەن قايتپاي, اركەز دىتتەگەن ماقساتىما قول جەتكىزە الدىم. 

ءبىر جىلدان اسا ۋاقىتقا سوزىلعان ايتۋلى ساپار بارىسىندا ماعجان ساعىم­باەۆ تەك يسپانيا مەن كولۋمبيا, ەكۆادور مەن اۋستراليا جانە اۋستراليا مەن تايلاندقا دەيىنگى ارالىقتا مۇ­حيتتان ءوتۋ ءۇشىن عانا ۇشاققا ءمىندى. تاۋ­لىگىنە ول 100-دەن 200-گە دەيىنگى شاقى­رىمدى ءجۇرىپ وتىردى. ءبارى دە اۋا رايىنا بايلانىستى. كۇندىز ۆەلوسيپەدتى تىزگىندەسە, تۇندە دەمالدى. كوپ جاعدايدا ءوزىنىڭ تۋريستىك شاتىرىندا ۇيىقتاسا, كەيبىر كەزدەرى ارزان مەيمانحانالار مەن حوس­تەلدەردە نەمەسە قوناقجايلىق تا­نىتقان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇيىن­دە قوندى. 

– ءار حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن مەن­تاليتەتى ءارتۇرلى. كوشپەندىلەر مەن تۇركى حالىقتارى قوناقجاي كەلەدى. الىستان مەيمان كەلسە, ولار كوڭىلىن تابۋعا تىرىسىپ, استى-ۇستىنە تۇسەدى. ەۋروپالىقتار مەن وزگە قۇرلىقتاردىڭ وكىلدەرى ونداي ەمەس. بىردەن ەلپىلدەي كەتۋلەرى ەكىتالاي. دەسەك تە, ۇيرەنۋگە تۇرارلىقتاي ولاردىڭ دا بويىندا جاقسى ءارى جاعىمدى قا­سيەتتەرى كوپ, – دەپ جالعاستىردى ءوز اڭگى­مەسىن كەيىپكەرىمىز. 

2016 جىلدىڭ 19 اقپانىندا ماعجان ساعىمباەۆ قازاقستاننىڭ ماقتانىشى, الەمگە ايگىلى داڭقتى الپينيست ماق­سۇت جۇماەۆپەن بىرگە وڭتۇستىك امە­ريكا قۇرلىعىنداعى ەڭ بيىك شىڭ – اكونكاگۋانى (6 962 مەتر) باعىندىردى. 18 شىلدەدە ەۋروپانىڭ ۇشار بيىگى – ەلبرۋسقا (5 642 مەتر) شىقتى. 16 جەلتوقساندا ءوزىنىڭ ارىپتەسى, جاس الپينيست ءىلياس عالىمبەكوۆپەن بىرگە ماڭگىلىك مۇز باسقان انتاركتيدانىڭ ەڭ جوعارعى نۇكتەسى – ۆينسوننىڭ (4 892) توبەسىنە تۋ تىكتى. كوز ارباعان بيىككە تابان­دارى تيگەن بەتتە بايلانىسقا شىق­قان قوس قانداسىمىز بارشا قازاق­ستان حالقىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. 

ال سول جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا قۇرامىندا ماعجان ساعىمباەۆتاي سەركە سپورتشىسى بار قازاق گەوگرافيا­لىق قوعامى جانىنان قۇرىلعان شاڭعى­شىلار ەكسپەديتسياسى انتاركتي­دانىڭ پوليارلىق پلاتوسىندا ورنالاس­قان وڭ­تۇستىك پوليۋسكە امان-ەسەن جەتتى. 11 كۇن­­ ارالىعىندا ولار 217 شاقىرىم­دى ءجۇ­­رىپ ءوتتى.

– «جول ازابىن تارتقان بىلەر» دەمەك­شى, وسىنداي ساپارلار بارىسىندا مەنىڭ كوپ نارسەگە دەگەن كوزقاراسىم وزگەردى. كوپ نارسەگە كوزىم جەتتى. تالاي دامىعان, داۋلەتى تاسىعان, ءوسىپ-وركەندەگەن ەلدەر­دى كوردىم. ولاردىڭ ەكونوميكالىق الە­ۋە­تى دە, حالقىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى دە وتە جوعارى. بىراق ءبارىبىر كىندىك قانىڭ تامعان جەردىڭ ءجونى بولەك ەكەن. ارادا ءبىر-ەكى اپتا وتپەي جاتىپ اتامەكەنىڭدى اڭساپ, اتاجۇرتىڭدى ساعىناسىڭ. جالپى, قاي جەرگە بارسام دا, مەن وتانىمدى دارىپتەۋدەن جالىققان ەمەسپىن. شىنى كەرەك, ءالى دە قازاقستاندى كوبى بىلە بەر­­­­مەيدى. الىس ساپارلارعا شىققاندا سوعان كوزىم انىق جەتتى. سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ دا مىندەتىمىز. ساياساتكەرلەر مەن سپورتشىلار عانا ەمەس, ساياحاتشىلار دا وسى­­نى قاپەرلەرىنە مىقتاپ ءسىڭىرۋى كەرەك. جەكە ءوز باسىم جول بويىندا جۇز­دەس­كەن ءاربىر اداممەن جەرىمىزدىڭ كەڭ­دىگى مەن بايلىعى, تامساندىرار سۇلۋ تابي­عاتى مەن زاڭعار تاۋلارى, كەرەمەت كول­دەرى مەن اساۋ وزەندەرى, حالقىمنىڭ سال­تى مەن ءداستۇرى, كەڭپەيىلدىگى مەن قوناق­جايلىعى, دارالىعى مەن دار­حاندىعى جانە دە قازاقستاننىڭ ءتۇرلى سالا بويىنشا بۇگىن­گى تاڭدا قول جەتكىزىپ وتىرعان جەتىستىگى جايىندا كەڭىنەن اڭگىمەلەۋگە تىرىستىم, – دەيدى ماعجان تالاپ ۇلى. 

عالىم سۇلەيمەن,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى